De pijlstaarten (Sphingidae) zijn een familie van vlinders in de superfamilie Bombycoidea. De meeste pijlstaarten zijn grote vlinders die 's nachts vliegen; de kleinere soorten vliegen meestal overdag. Over de hele wereld zijn ruim duizend soorten bekend. Pijlstaarten zijn vooral soortenrijk in de tropen. In Nederland en België zijn ze erg zeldzaam, en de algemene soorten leven een verborgen leven.
Sommige pijlstaarten, zoals de kolibrievlinder, zijn in staat om in de lucht stil te hangen terwijl ze zich voeden met nectar uit een bloem. Dit vermogen is slechts vier keer geëvolueerd in nectardrinkende dieren: in kolibries, bepaalde vleermuizen, zweefvliegen en de pijlstaarten (een opmerkelijk voorbeeld van convergente evolutie). Pijlstaarten zijn veel bestudeerd vanwege hun behendige vlieggedrag. Naast stilstaan kunnen ze ook snel zijwaarts vliegen, vermoedelijk een manier om aan roofdieren te ontsnappen.
Kenmerken De naam is afgeleid van een typisch kenmerk van de rupsen die een harde stekel op hun achterste segment dragen. De rupsen zijn meestal groot en kleurig, maar net zo dat ze niet opvallen in de waardplant. Pijlstaarten hebben vaak bonte kleuren. De grootste pijlstaart is Cocytius antaeus. Deze heeft een spanwijdte van ongeveer 17,5 centimeter. De pijlstaart met voor zover bekend de langste roltong is de soort Xanthopan morgani met een tong van ongeveer 30 centimeter. Ze hebben een gestroomlijnd lichaam en smalle vleugels. Ze kunnen snelheden halen van 50 km/uur. De spanwijdte varieert van 3,5 tot 17,5 cm.
Enkele soorten uit de groep Choerocampina kunnen ultrasone geluiden produceren. Er wordt verondersteld dat het een mechanisme is om predatie door vleermuizen tegen te gaan.
Leefwijze Deze vlinders voeden zich met nectar. De vliegwijze en manier van voeden lijkt op die van kolibries. De kolibrievlinder (Macroglossum stellatarum) heeft hier zijn naam aan te danken. De vlinders slaan razendsnel met hun vleugels en hangen hierbij stil in de lucht voor de bloem. Met de lange roltong wordt vervolgens nectar opgezogen. Het vliegen kost veel energie en de vlinders moeten voortdurend nectar drinken om aan hun energiebehoefte te voldoen. Tijdens een vlucht kan de lichaamstemperatuur van de vlinder oplopen tot 40°C. Sommige soorten zijn dagactief, maar de meesten zijn nachtactief. Van een aantal soorten is bekend dat ze grote afstanden kunnen afleggen; dergelijke soorten worden wel trekvlinders genoemd.
Zowel mannetjes als vrouwtjes leven relatief lang (10 tot 30 dagen). De vrouwtjesvlinders leggen doorschijnende groene eieren. De eieren worden meestal enkelvoudig gelegd. Ei-ontwikkeling varieert sterk, van 3 tot 21 dagen.
Verspreiding en leefgebied Deze familie komt wereldwijd voor in tropische en subtropische streken op bloemen.
Pijlstaarten in Nederland en België In Nederland zijn 19 soorten pijlstaarten vastgesteld, in België een tiental meer.
Acherontia atropos - Doodshoofdvlinder Agrius convolvuli - Windepijlstaart Cephonodes hylas (niet in Nederland) Daphnis nerii - Oleanderpijlstaart Deilephila elpenor - Groot avondrood Deilephila porcellus - Klein avondrood Eumorpha pandorus (niet in Nederland) Hemaris diffinis (niet in Nederland) Hemaris fuciformis - Glasvleugelpijlstaart Hemaris tityus - Hommelvlinder Hippotion celerio - Wingerdpijlstaart Hyles euphorbiae - Wolfsmelkpijlstaart Hyles gallii - Walstropijlstaart Hyles livornica - Gestreepte pijlstaart Hyles tithymali (niet in Nederland) Laothoe amurensis (niet in Nederland) Laothoe populi - Populierenpijlstaart Macroglossum stellatarum - Kolibrievlinder, Meekrapvlinder, Onrust Manduca sexta - Tabakspijlstaart (niet in Nederland) Marumba quercus - Eikenpijlstaart Mimas tiliae - Lindepijlstaart Polyptychoides assimilis (niet in Nederland) Proserpinus proserpina - Teunisbloempijlstaart Smerinthus ocellata - Pauwoogpijlstaart, Avondpauwoog Sphinx ligustri - Ligusterpijlstaart Sphinx pinastri - Dennenpijlstaart Xanthopan morgani (niet in Nederland) Xylophanes chiron (niet in Nederland)
Taxonomie De volgende taxa zijn bij de familie ingedeeld: Geslacht Mioclanis Zhang, Sun & Zhang, 1994 Geslacht Sphingidites Kernbach, 1967 Geslacht Teisseirei Roselli, 1939 Onderfamilie Langiinae Tutt, 1904 Geslacht Langia Moore, 1872 Onderfamilie Macroglossinae , 1839 Tribus Dilophonotini , 1878 Subtribus Dilophonotina Burmeister, 1878 Geslacht Aellopos Hübner, Geslacht Baniwa Lichy, 1981 Geslacht Callionima Lucas, 1857 Geslacht Erinnyis Hübner, Geslacht Eupyrrhoglossum Grote, 1865 Geslacht Hemeroplanes Hübner, Geslacht Isognathus Felder, C. & Felder, R., 1861 Geslacht Kloneus Skinner, 1923 Geslacht Madoryx Boisduval, Geslacht Nyceryx Boisduval, Geslacht Oryba Walker, 1856 Geslacht Pachylia Walker, 1856 Geslacht Pachylioides Hodges, 1971 Geslacht Perigonia Herrich-Schäffer, Geslacht Phryxus Hübner, Geslacht Protaleuron Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Pseudosphinx Burmeister, 1855 Geslacht Stolidoptera Rothschild & Jordan, 1903 Subtribus Philampelina Burmeister, 1878 Geslacht Aleuron Boisduval, 1870 Geslacht Amphion Hübner, Geslacht Cautethia Grote, 1865 Geslacht Enyo Hübner, Geslacht Eumorpha Hübner, Geslacht Euproserpinus Grote & Robinson, 1865 Geslacht Himantoides Butler, 1876 Geslacht Pachygonidia Fletcher, 1982 Geslacht Proserpinus Hübner, Geslacht Sphecodina Blanchard, 1840 Geslacht Unzela Walker, 1856 Tribus Hemarini Tutt, 1902 Geslacht Cephonodes Hübner, Geslacht Hemaris Dalman, 1816 Tribus Macroglossini , 1839 Subtribus "Sphingonaepiopsis geslachtengroep" Geslacht Neogurelca Hogenes & Treadaway, 1993 Geslacht Sphingonaepiopsis Wallengren, 1858 Subtribus Acosmerygina Tutt, 1904 Geslacht Acosmeryx Boisduval, Geslacht Dahira Moore, 1888 Geslacht Deidamia Clemens, 1859 Geslacht Micracosmeryx Mell, 1922 Subtribus Choerocampina Grote & Robinson, 1865 Geslacht Basiothia Walker, 1856 Geslacht Cechenena Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Cechetra Zolotuhin & Ryabov, 2012 Geslacht Centroctena Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Chaerocina Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Deilephila [Laspeyres], 1809 Geslacht Euchloron Boisduval, Geslacht Griseosphinx Cadiou & Kitching, 1990 Geslacht Hippotion Hübner, Geslacht Hyles Hübner, Geslacht Pergesa Walker, 1856 Geslacht Phanoxyla Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Rhagastis Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Rhodafra Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Theretra Hübner, Geslacht Xylophanes Hübner, Subtribus Clarinina Tutt, 1904 Geslacht Acosmerycoides Mell, 1922 Geslacht Ampelophaga Bremer & Grey, 1853 Geslacht Clarina Tutt, 1903 Geslacht Darapsa Walker, 1856 Geslacht Elibia Walker, 1856 Geslacht Enpinanga Rothschild & Jordan, 1903 Subtribus Macroglossina Harris, 1839 Geslacht Altijuba Lachlan, 1999 Geslacht Angonyx Boisduval, Geslacht Antinephele Holland, 1889 Geslacht Atemnora Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Cizara Walker, 1856 Geslacht Daphnis Hübner, Geslacht Eurypteryx Felder, C. & Felder, R., 1874 Geslacht Giganteopalpus Huwe, 1895 Geslacht Hayesiana Fletcher, 1982 Geslacht Hypaedalea Butler, 1877 Geslacht Leucostrophus Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Maassenia Saalmüller, 1884 Geslacht Macroglossum Scopoli, 1777 Geslacht Nephele Hübner, Geslacht Pseudenyo Holland, 1889 Geslacht Pseudoangonyx Eitschberger, 2010 Geslacht Rethera Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Temnora Walker, 1856 Geslacht Temnoripais Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Tinostoma Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Zacria Haxaire & Melichar, 2003 Subtribus Incertae Sedis Geslacht Eupanacra Cadiou & Holloway, 1989 Geslacht Gnathothlibus Wallengren, 1858 Geslacht Microsphinx Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Odontosida Rothschild & Jordan, 1903 Onderfamilie Smerinthinae , 1865 "Cypa geslachtengroep" Geslacht Cypa Walker, Geslacht Cypoides Matsumura, 1921 Geslacht Grillotius Rougeot, 1973 Geslacht Rhodambulyx Mell, 1939 Geslacht Rhodoprasina Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Smerinthulus Huwe, 1895 "Polyptychus geslachtengroep" Geslacht Andriasa Walker, 1856 Geslacht Chloroclanis Carcasson, 1968 Geslacht Neopolyptychus Carcasson, 1968 Geslacht Polyptychus Hübner, Geslacht Pseudoclanis Rothschild, 1894 Tribus Ambulycini , 1876 Geslacht Adhemarius Oiticica Filho, 1939 Geslacht Akbesia Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Ambulyx Westwood, 1847 Geslacht Amplypterus Hübner, Geslacht Barbourion Clark, 1934 Geslacht Batocnema Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Compsulyx Holloway, 1979 Geslacht Orecta Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Protambulyx Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Trogolegnum Rothschild & Jordan, 1903 Tribus Incertae Sedis Geslacht Afrosphinx Carcasson, 1968 Geslacht Agnosia Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Anambulyx Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Callambulyx Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Ceridia Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Coequosa Walker, 1856 Geslacht Craspedortha Mell, 1922 Geslacht Falcatula Carcasson, 1968 Geslacht Imber Moulds, Tuttle & Lane, 2010 Geslacht Lophostethus Butler, 1876 Geslacht Microclanis Carcasson, 1968 Geslacht Opistoclanis Jordan, 1929 Geslacht Oplerclanis Eitschberger, 2007 Geslacht Parum Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Platysphinx Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Poliodes Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Rufoclanis Carcasson, 1968 Geslacht Xenosphingia Jordan, 1920 Tribus Leucophlebiini Boisduval, 1875 Geslacht Afroclanis Carcasson, 1968 Geslacht Clanidopsis Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Clanis Hübner, Geslacht Leptoclanis Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Leucophlebia Westwood, 1847 Geslacht Malgassoclanis Carcasson, 1968 Geslacht Neoclanis Carcasson, 1968 Geslacht Phylloxiphia Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Pseudandriasa Carcasson, 1968 Geslacht Pseudopolyptychus Carcasson, 1968 Geslacht Rhadinopasa Karsch, 1891 Geslacht Viriclanis Aarvik, 1999 Tribus Mimatini Tutt, 1902 Geslacht Amorpha Hübner, Geslacht Mimas Hübner, Geslacht Morwennius Cassidy, Allen & Harman, 2002 Geslacht Phyllosphingia Swinhoe, 1897 Tribus Sataspedini Zolotuhin & Ryabov, 2012 Geslacht Afrosataspes Basquin & Cadiou, 1986 Geslacht Sataspes Moore, Tribus Sichiini Tutt, 1902 Geslacht Daphnusa Walker, 1856 Geslacht Gynoeryx Carcasson, 1968 Geslacht Likoma Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Marumba Moore, Tribus Smerinthini , 1865 Geslacht Laothoe Fabricius, 1807 Geslacht Pachysphinx Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Paonias Hübner, Geslacht Smerinthus Latreille, Onderfamilie Sphinginae , 1802 Sphinginae "Australische Sphingulini" Geslacht Coenotes Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Hopliocnema Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Synoecha Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Tetrachroa Rothschild & Jordan, 1903 Tribus Monardini Haxaire & Minet, 2017 Geslacht Monarda Druce, 1896 Tribus Pentateuchini Haxaire & Minet, 2017 Geslacht Pentateucha Swinhoe, 1908 Tribus Sphingini , 1802 "Psilogramma geslachtsgroep" Geslacht Leucomonia Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Notonagemia Zolotuhin & Ryabov, 2012 Geslacht Pantophaea Jordan, 1946 Geslacht Poliana Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Psilogramma Rothschild & Jordan, 1903 Subtribus Acherontiina , 1875 Geslacht Acherontia [Laspeyres], 1809 Geslacht Agrius Hübner, Geslacht Callosphingia Rothschild & Jordan, 1916 Geslacht Coelonia Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Megacorma Rothschild & Jordan, 1903 Subtribus Cocytiina Tutt, 1904 Geslacht Amphimoea Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Cerberonoton Zolotuhin & Ryabov, 2012 Geslacht Cocytius Hübner, Geslacht Neococytius Hodges, 1971 Geslacht Panogena Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Xanthopan Rothschild & Jordan, 1903 Subtribus Sphingina Latreille, 1802 Geslacht Apocalypsis Rothschild & Jordan, 1903 Geslacht Ceratomia Harris, 1839 Geslacht Dolba Walker, 1856 Geslacht Dolbogene Rothschild & Jordan, 1903