thumb|Fresco Sam-Sin (Universiteit Leiden) over Sranantongo - Universiteit van Nederland Sranantongo (officiële spelling: Sranan Tongo), kortweg Sranan, is een in Suriname gesproken creoolse taal. Het geldt samen met het Nederlands als lingua franca in Suriname en de Surinaamse diaspora als een wijdverspreide contacttaal. Qua aantallen is het Sranantongo in Suriname de tweede meest gesproken taal na het Nederlands, dat de officiële taal is.
Sranantongo was oorspronkelijk de contacttaal tussen de Afrikaanse slaven onderling; aanvankelijk konden ze elkaar niet verstaan omdat ze uit verschillende regio´s in Afrika kwamen. Hun nakomelingen, de huidige Creolen, leerden het Sranantongo als moedertaal. Het was voor hen tot 1877 verboden Nederlands te leren en spreken.
Marrontalen, gesproken door de Marrons zijn verwant aan het Sranantongo; per taal verschilt echter de onderlinge verstaanbaarheid. Matawai, gesproken door de gelijknamige stam, is een van deze talen en kan ook gezien worden als een variant van het Sranantongo zelf. Ook het Saramaccaans aan de Suriname staat dichter bij het Sranantongo dan het Paramaccaans, het Aukaans en het Aluku van de Marrons aan de Marowijne.
Het Sranantongo wordt door de meeste bevolkingsgroepen in Suriname gebruikt; niet iedereen kent de taal echter even goed omdat de ze niet wordt onderwezen.
Naam Sranantongo betekent 'Surinaamse taal', waarbij het woord tongo, net zoals het Engelse tongue waar het van afgeleid is of het Franse langue, naast 'taal' ook 'tong' betekent. De taal wordt soms in Nederland ook wel aangeduid als het 'Surinaams', wat vaak als niet-correct wordt gezien. Een andere bekende Surinaamse taal is bijvoorbeeld het Sarnami Hindoestani, wat de groepstaal van de Hindoestanen is. Sarnami betekent evenals Sranan 'Surinaams'. In de koloniale tijd werd deze taal in Suriname ook wel aangeduid als 'Takitaki' (gepraat) of 'Negerengels' (zie 'tongue'). Deze benamingen worden echter tegenwoordig meestal als denigrerend beschouwd.J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg
Beschrijving Het Sranantongo is een creoolse taal die hoofdzakelijk gebaseerd is op het Engels, en ook een grote Nederlandse invloed heeft; dat wil zeggen dat de (kern)woordenschat grotendeels van Engelse en Nederlandse herkomst is. De taal is echter moeilijk verstaanbaar voor sprekers van het Engels en Nederlands, vanwege een afwijkende uitspraak; bij veel woorden valt de overeenkomst met hun Engelse en Nederlandse originelen vaak niet op, alhoewel sommige (geschreven) woorden soms te herkennen zijn. Verder zijn er invloeden vanuit het Portugees, Spaans en Afrikaanse talen.
Ontstaansgeschiedenis thumb|Woordenboek Zoals alle creoolse talen is ook het Sranantongo begonnen als contacttaal; de taal werd voor het eerst gesproken door uit Afrika aangevoerde slaven die werkten op plantages tijdens de Engelse en Nederlandse koloniale overheersing. De taal is ontstaan rond het jaar 1651, toen de Engelse kolonisten de eerste Afrikaanse slaven naar Suriname haalden. Ze draagt grotendeels de sporen van het Engels en het Nederlands, daarnaast ook van het Portugees en van Afrikaanse talen. Na de overname door de Nederlanders in 1668 bleef het Engelse karakter van de creolentaal gehandhaafd, al werd er een steeds toenemend aantal Nederlandse woorden in de taal opgenomen. De taal ontwikkelde zich onder de slaven als een manier om met elkaar te kunnen communiceren. Zij kwamen uit verschillende regio's in Afrika en konden daardoor elkaar vaak niet verstaan. Ook spraken zij Sranantongo met de plantagehouders omdat Nederlands leren en spreken niet toegestaan was.
Na de afschaffing van de slavernij in 1863 werden er contractarbeiders uit verschillende landen naar Suriname gehaald, het Sranantongo werd toen ook door hen overgenomen; dit heeft er mede voor gezorgd dat de taal tegenwoordig door de verschillende bevolkingsgroepen van Suriname wordt gesproken. Met een creoolse taal wordt een taal bedoeld die in eerste instantie is ontstaan uit noodzaak om met elkaar te kunnen communiceren, omdat verschillende mensen in een bepaalde situatie elkaar niet konden verstaan. Zo'n taal ontwikkelde zich tot een 'echte' taal, met eigen (eenvoudige) grammaticale regels en heeft zich daarna tot een moedertaal ontwikkeld. In het Sranantongo zijn de invloeden van Afrikaanse talen duidelijk herkenbaar in de syntaxis, het idioom en de uitspraak. Het doorzichtige karakter van de taal maakt dat ze over het algemeen makkelijk te leren is.
De eerste teksten in het Sranantongo dateren uit de 18e eeuw. De oudste bekende tekst komt uit het boek 'Beschrijvinge van de volk-plantinge Zuriname, van J.D. Herlein, uit 1718. Hierin staan enkele losse woorden en dialogen opgeschreven, zo'n vijftig jaar na het eerste ontstaan van de taal. Hier valt het in sommige opzichten pidginachtige karakter van de taal op. Voorbeelden hiervan zijn de afwezigheid van lidwoorden en van het koppelwerkwoord, die later wel in de taal zijn opgenomen. Vermoedelijk was de taal rond deze tijd nog maar gedeeltelijk gecreoliseerd en nog aan het ontwikkelen tot het Sranantongo dat we uit latere bronnen kennen. Een opvallend fonologisch verschil is de aanwezigheid van tweeklanken, waar in modern Sranantongo enkelvoudige klinkers gebruikt worden. Het Sranantongo zoals dat was in 1718 stond wat betreft de fonologie en woordenschat dichter bij het Engels dan nu.
1718Huidig SranantongoNederlandsOudyOdiHalloOe fasje jou tem?Fa yu tan?Hoe gaat het met je?My bonMi de bunMet mij gaat het goedJou bon toe?Fa yu tan?Gaat het met jou ook goed?AyAiJaMy belle welA e goHet gaat goedJou wantje sie don pikinine?Yu wani sdon pkinso?Wil je even zitten?Jou no draei?Watra e kiri yu?Heb je geen dorst?Ay mi wanto drinkjeAi mi wani dringi wan saniJa ik wil wat drinkenGrande dankje no ver mieGrantangi no gi miNee bedankt niet voor mijJo wantje smoke pipe tobakke?Yu wani smoko wan pipa tabaka?Wil je een pijp roken?Jou wantje loeke mie jary?Yu wani syi mi dyari?Wil je mijn tuin zien?Loeke mie druve se hansumLuku mi droifi moiKijk mijn druiven zijn mooiMie jari no grande bon?Mi dyari moi, no?Mijn tuin is mooi nietwaar?Ay hansum fo trouAi a moi fu truJa hij is heel mooiJou wantje gaeu wakke lange mie?Yu wani go waka nanga mi?Wil je met me gaan lopen?Oe plasje joe wil gaeu?Pe yu wani go?Waar wil je naar toe?Mie wil gaeu na watra-zyMi wani go na watraseiIk wil naar de waterkant gaanOe tem wie wil gaeu na riba?Oten wi o go na liba?Wanneer gaan we de rivier op?Oe plesje temOten yu man nomoWanneer je wiltMie misisi take joe oudyMi misi seni taygi yu odiMijn vrouw doet je de groetenAkesi of joe tan na houseA e aksi efu yu tan na osoEn vraagt of je thuis blijftA wilkom loeke joe na agter dina temA wani kon luku yu bakadinaZe wil je ’s middags bezoekenNo mie ben benakase ta entre ples a reddie wenNo mi ben aksi wan tra presi kba fu go na fisitiNee ik heb al een ander gevraagd of ze wil dat ik zou komenAs hem ples hem kom te maareEfu a man fu kon tamaraAls het haar uitkomt, kan ze morgen komenOe som bady mastre vor joe?O suma na a masra fu yu?Wie is je meester?Oe fasse nam vor joe mastre?Fa yu masra nen?Hoe heet je meester?Oe fasse kase vor joe misisi?Fa yu misi nen?Hoe heet jouw meesteres?Oe plesse jo liewy?Pe yu e libi?Waar woon je?Klosse byna forteKrosbei na fotoDicht bij de stadJo no love moe mooreYu no lobi mi moroJe houdt niet meer van mijJo wantje sliepe langa mie?Yu wani sribi nanga mi?Wil je met mij slapen?No mie no wantjeNo mi no waniNee ik wil nietJie no bonYu no bunJe bent niet goedJie monbie toe mousseYu gridi tumsiJe bent te gierigKom bosse mie wantemKon bosi mi wantenKom, zoen mij eensNa tappeNa tapuOmhoogNa laeuNa ondroOmlaagZon komotteSon opoDe zon komt opZon gaeud onSon sakaDe zon gaat onderSantjeSaniDingKabaKbaKlaarHauseOsoHuisTappeDakiDakTappe windelsTapu den fensreDoe de ramen dichtOpe windelsOpo den fensreDoe de ramen openVer wate jie no ope windels?Fu san yu no opo den fensre?Waarom doe je de ramen niet open?
Gebruik De taal werd in Suriname vroeger onterecht als informeel beschouwd. Er bestaat sinds het einde van de achttiende eeuw en vooral in de twintigste eeuw ook een enorm gegroeide geschreven literatuur in het Sranantongo. Door de ruime verspreiding van het Sranantongo onder de bevolking is de taal het stigma van vroeger gedeeltelijk ontstegen. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het Papiaments wordt de taal nauwelijks als schrijftaal of bij officiële gelegenheden gebruikt. Een reden daarvoor is waarschijnlijk de beperkte woordenschat van het Sranantongo, waardoor de taal beperkt, of niet, gebruikt kan worden als voertaal in bijvoorbeeld het onderwijs, in wetenschappelijke artikelen of juridische stukken.
Een uitzondering is het schriftelijke gebruik van Sranantongo in online communicatie Henning Radke: Die lexikalische Interaktion zwischen Niederländisch und Sranantongo in surinamischer Onlinekommunikation. In: Taal en Tongval. band 69, nr. 1, 1 september 2017, p. 113–136 (geraadpleegd op 12 januari 2018) .
Spelling Sinds 1986 bestaat er een officieel afgekondigde spelling van de taal, vastgesteld door de overheid: Resolutie van 15 juli 1986 No. 4501, inzake vaststelling officiële spelling voor het Sranantongo. Desondanks wordt deze spelling niet door iedereen gebruikt, omdat de taal en spelling niet wordt onderwezen; hierdoor is er een grote variatie in de spelling.
Enkele regels volgens de officiële spelling:
Schrijf nooit ie maar i Schrijf nooit oe maar u Schrijf nooit j maar y Schrijf nooit ng op het eind van een woord maar n Schrijf nooit y als tweede deel van een tweeklank maar i''' Schrijf nooit in één woord een dubbele letter achter elkaar
De letters C, J, Q, V, X en Z worden niet gebruikt, alleen in leenwoorden en eigennamen.
Wanneer het voorafgaande element op een klinker, n of w eindigt en als het volgende woord met een klinker begint, worden beide woorden verbonden door een koppelteken. Bij samenstellingen mogen twee gelijke medeklinkers niet aaneengeschreven worden; hiervoor wordt het koppelteken (-) gebruikt. Ook mag bij lange samenstellingen vanwege de leesbaarheid een koppelteken worden gebruikt. Samenstellingen van verschillende woorden worden alleen aaneengeschreven als de samenstelling een andere functie of betekenis heeft, dan wanneer ze los geschreven zijn. Combinaties van tweemaal hetzelfde woord (reduplicaties) worden altijd aaneengeschreven.
Als twee gelijke medeklinkers in een woord aan elkaar geschreven zouden worden, worden ze gescheiden door een apostrof. Verder wordt de apostrof gebruikt bij samenstellingen, als bij deze samenstellingen de laatste medeklinker van het eerste woord niet wordt uitgesproken en het tweede woord begint met een klinker.
De accent circonflexe wordt gebruikt om gerekte vocalen weer te geven. Staat er een accent circonflexe boven de klinker, dan wordt deze langer uitgesproken; een lengteverschil is betekenisonderscheidend.
TweeklankenUitspraakVoorbeeldawals Nederlandse aukaw "koe"owals Nederlandse ooowru "oud"eweials Nederlandse eeeigi "eigen"èials Nederlandse ei/ijpartèi "partij"aials Nederlandse aaioials Nederlandse ooimoi "mooi"dyals Nederlandse djdyompo "springen"nyals Nederlandse njnyun "nieuw"syals Nederlandse sjsyatu "kort"tyals Nederlandse tsjtyari "dragen"
Grammatica tegenwoordige tijdeverleden tijdbentoekomende tijdsa / o