Tetterode, ook bekend als Lettergieterij "Amsterdam" voorheen N. Tetterode is een grafisch handelsbedrijf, sinds maart 2015 onderdeel van de drukpersbouwer Heidelberg en sinds juni 2016 gevestigd in Haarlem onder de naam Heidelberg Benelux.

Eerder maakte Tetterode onderdeel uit van Bührmann-Tetterode, een handelshuis bekend als distributeur van papier, kantoorartikelen, grafische systemen en artikelen. Van 2008 tot 2015 maakte het onderdeel uit van de Printing Systems Divisie van Staples.

Het bedrijf dateert van het midden van de 19e eeuw als lettergieterij door de ondernemer Nicolaas Tetterode. In de loop van de twintigste eeuw werd het gezicht van de lettergieterij in hoge mate bepaald door de vernieuwende typograaf en kunstenaar S.H. de Roos. Met de opkomst van nieuwe technieken van het zetten van letters met fotografie en computer verloor Tetterode zijn kernactiviteit, het gieten van tekst in lood, en ging het over op de productie van grafische machines.

Geschiedenis De oprichter van de onderneming was Nicolaas Tetterode (1816-1894), die in 1851 de lettergieterij van uitgeverij Broese te Breda overnam. Hij verplaatste het bedrijf naar Kralingen. Na vijf jaar nam hij ook de Amsterdamse lettergieterij van De Passe & Menne aan de Bloemgracht in Amsterdam over, en verplaatste het gehele bedrijf naar Amsterdam. In 1866 begon hij met het handelen in drukkerijmachines. Tetterode en zijn gelijknamige zoon waren goede werkgevers die zich sociaal betrokken voelden bij de leefomstandigheden van de arbeidersklasse. Zo werden bijvoorbeeld in de jaren 80 van de 19e eeuw de speeltuinen gefinancierd voor de Vereeniging tot Veredeling van het Volksvermaak aan het 2e Weteringplantsoen (1880) en het Marnixplein (1881), de eerste openbare speeltuinen van Amsterdam.

In 1891 werd het bedrijf een naamloze vennootschap. In 1901 werd een nieuwe naam in gebruik genomen: 'Lettergieterij "Amsterdam" voorheen N. Tetterode'. De namen 'Tetterode' en 'Lettergieterij Amsterdam' of 'LA' werden in de wandeling door elkaar gebruikt.

Gebouwencomplex thumb|De voormalige fabriekspanden aan de Bilderdijkstraat 157-167 in Amsterdam-West; maart 1985. thumb|De voormalige fabriekspanden aan de Da Costakade 148-160 in Amsterdam-West; maart 1985. In 1902 begon het bedrijf met de bouw van een nieuw pand aan de Bilderdijkstraat in Amsterdam-West, dat in 1906 en opnieuw in 1912 werd uitgebreid. Het bedrijf telde toen ongeveer 80 medewerkers.Rijksmonumentenregister Bilderdijkstraat 159, 1053 KP te AmsterdamRijksmonumentenregister Bilderdijkstraat 163, 1053 KP te Amsterdam

In 1914 werd de fabriek aan de Da Costakade ingewijd.Rijksmonumentenregister Da Costakade 160, 1053 XC te Amsterdam Op voorstel van S.H. de Roos werd in 1913 een monumentale bibliotheek in het gebouw aan de Da Costakade ingericht, ontworpen door architect K.P.C. de Bazel, en gevuld met een grote collectie boeken over drukkunst, boekbinden, zincografie en andere technieken die bij het maken van boeken behoren. De Roos fungeerde als bibliothecaris. Latere bibliothecarissen waren Dick Dooijes en G.W. Ovink. De bibliotheek werd in 1986 verplaatst naar de Oude Lutherse kerk aan het Singel.

In 1921 werd een voormalige melkfabriek uit 1898 aan de Da Costakade overgenomen. De laatste uitbreiding vond plaats tussen 1940 en 1950, in de stijl van het nieuwe bouwen door de architecten Merkelbach & Karsten, ook aan de Da Costakade. Dit gebouwencomplex heet nog steeds Tetterodecomplex en heeft de status van Rijksmonument.Rijksmonumentenregister Da Costakade 148, 1053 XC te AmsterdamMonumentenregister: Tetterode (complex)50 Jaren Boekdruk, buitengewoon nummer van het drukkersweekblad, 7 aug. 1948, blz. 43

Het bedrijf verhuisde in 1981 naar een nieuw pand aan de Willem de Zwijgerlaan. Vervolgens werd het monumentale complex in oktober 1981 gekraakt door een groep onder leiding van kunstenaar Ronald van Tienhoven. Het gebouw zou oorspronkelijk worden gesloopt, maar binnen een paar jaar werd een convenant gesloten met Woningbouwvereniging Het Oosten. Op basis daarvan mochten de krakers blijven, mits zij de binnenkant van het complex zouden opknappen. In de jaren tachtig en negentig groeide Tetterode uit tot een gemeenschap van honderden mensen, die vaak een woning en atelier combineerden.

Sinds 1986 is het complex in gebruik voor bewoning en ateliers voor kunstenaars, ook is er het 'Dijktheater'. Voorts is de alternatieve homodisco De Trut er sinds 1985 gevestigd. Ook herbergde het pand onder meer een kapperszaak, een galerie en een radiostation.Archief IISG

Lettergieterij De lettergieterij was toonaangevend in Nederland in de eerste helft van de 20e eeuw en telde op het toppunt van de groei meer dan 800 werknemers in 20 vestigingen. Destijds waren grote concurrenten de Haarlemse lettergieterij Joh. Enschedé en het Amerikaanse International Typeface Corporation (ITC), die goedkope letters kon leveren. Toch werd door Nederlandse opdrachtgevers van Lettergieterij Amsterdam voorkeur gegeven aan de binnenlandse producenten van letters.

Letterontwerpers thumb|Proef van de Chinese karakters van Tetterode. Onder anderen S.H. de Roos ontwierp voor Tetterode 12 nieuwe moderne lettertypen. Tetterode gebruikte De Roos' creativiteit en produceerde ook letters uit het Verre Oosten, waaraan later Griekse, Hebreeuwse en Syrische letters werden toegevoegd.Proeven van Oostersche schriften. Lettergieterij Amsterdam voorheen N. Tetterode Amsterdam, 1909. De verzameling van Chinese karakters bestond uit ruim 9100 lettermatrijzen. Ook directeur P.J.W. Oly ontwierp voor Lettergieterij Amsterdam in 1908/1909 een nieuwe letter voor de Javaanse taal, omdat die uit de 19e eeuw waren verouderd. Dick Dooijes, die meer dan 40 jaar in dienst bleef, was de opvolger van De Roos als typografisch ontwerper.

Er werden verschillende catalogi uitgebracht, zogenaamde letterproeven, onder andere: Letterproef der lettergieterij "Amsterdam" voorheen N. Tetterode. Amsterdam, Bilderdijkstraat 163-165, 1907. 295 pagina's, 31 cm. Met ingebonden prijscourant. Een vier kilo wegende, door S.H. de Roos verzorgde Letterproef der lettergieterij "Amsterdam" voorheen N. Tetterode / Spécimen Général de la Fonderie "Amsterdam" successeur de N. Tetterode. In het Nederlands en Frans. Amsterdam, 1916. 790 pagina's. 28 cm. Met losse bijlage: Prijscourant van lettergieterijproducten. 32 pagina's.

Lange tijd heeft Tetterode volgehouden loden letters te vervaardigen, en dus lang gewacht met het ontwikkelen van het sinds de jaren 60 opkomende fotozetten. Het bedrijf hield vol dat de kwaliteit van het fotozetten minder was dan die van gegoten lettervormen. Tot 1988 werden er door Tetterode loden letters gefabriceerd.

Handel in grafische materialen en machines Lettergieterij Amsterdam v/h N. Tetterode, zoals het bedrijf formeel heette, veelal afgekort tot L.A., was al in 1928 de vertegenwoordiger in Nederland van drukmachines van Heidelberg, drukpersen van MAN-Terno, Babcock, Gordon, Merkuur, en later ook van regel- en fotozetmachines van Intertype, Morisawa en Berthold. In 1963 fuseerde het inmiddels hernoemde bedrijf Lettergieterij en machinehandel v/h N. Tetterode-Nederland BV met papiergroothandel Bührmann tot Bührmann-Tetterode. Na fusie met het Nederlandse papierconcern KNP en het papierhandelshuis VRG (Van Reekum-Gepacy Papier) volgde een naamswijziging tot KNP BT. Nadien splitste het concern opnieuw en hernoemde de Bührmann-Tetterode tak zich Bührmann) sinds 2007 heette het gehele concern Corporate Express. In 2008 werd Corporate Express overgenomen door Staples. De grafische werkzaamheden werden weer voortgezet onder de naam Tetterode. In 2011 werd het pand in Amsterdam verkocht en verhuisde de onderneming naar Almere. In 2011 werd er besloten om samen te gaan met de Belgische zuster Plantin. Door intensieve samenwerking kunnen de bedrijven elkaar versterken op de Beneluxmarkt. In september 2012 besloot Staples de grafische divisie te verkopen. Dit betekende dat ook Tetterode Plantin "te koop" stond. Sinds maart 2015 is drukpersbouwer Heidelberg eigenaar.

Tijdschriften In 1939 begon het bedrijf met het tijdschrift Grafische Mededeelingen. In oktober 1941 verscheen nummer 5 van de derde jaargang als voorlopig laatste nummer. Noodgedwongen werd de publicatie gestaakt en pas hervat in november 1945 met derde jaargang nummer 6. In 1951 werd het maandelijkse bulletin Intertype-"nieuws" uitgegeven. L.A.-Varia was nog een andere maandelijkse periodiek van Lettergieterij Amsterdam, dat in januari 1958 van start ging. Een vierde uitgave van het bedrijf is Binderella, speciale uitgave over machines en materialen voor de boekbinderij.

De Tetterode-collectie De afdeling Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam (UvA) beheert sinds 2010 de zogenaamde Tetterode-collectieTetterode-collectie, Universiteit van Amsterdam bestaande uit ruim 70.000 boeken, 300.000 catalogi, 13.000 letterproeven, 12.000 documentatiemappen, 15.000 portretten en prenten, 10.000 boekomslagen, papiermonsters, boekhandelsmerkjes en ex libris, penningen, kalenders en schilderijen. Daarmee is het een van de grootste en meest waardevolle typografische verzamelingen ter wereld.

Een van de pronkstukken in de collectie is het zogenaamde Athiaskastje, dat lettermateriaal uit de 17e en 18e eeuw bevat. Het werd verworven op een veiling in 1917. Het bevat circa vijftig series met koperen matrijzen voor het gieten van Hebreeuwse letters, vijftien series stalen stempels, handgietvormen en vele letterproeven. De Joodse drukker Joseph Athias (1635-1700) reisde ermee in de zeventiende eeuw door Europa. De in die periode gedrukte Talmoeds zijn gemaakt met de matrijzen van Athias. Ook boeken uit de befaamde Bibliotheca Rosenthaliana (in de collectie van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam) zijn gedrukt met dit lettermateriaal.

De UvA bezit ook het interieur van de typografische bibliotheek (geheel verplaatst van het pand aan de Da Costakade naar een bijgebouw van de Oude Lutherse kerk, tevens aula van de UvA, aan het Singel).

Het restant van de matrijzen, die vroeger dienden voor de productie van loden letters en die na vele omzwervingen nog werden bewaard op de UB, is in 2011 overgedragen aan de Stichting Lettergieten in Westzaan, waarna een aanzienlijk deel werd verkocht aan een particuliere verzamelaar in Antwerpen. De stichting heeft ook twee historische gietmachines van LA en matrijzen van Dick Dooijes' laatste in Nederland gegoten lettertype in bezit, de Lectura.

Lettertypen vervaardigd en uitgegeven door Lettergieterij Amsterdam De volgende bekende lettertypen zijn vervaardigd of uitgegeven door Lettergieterij Amsterdam, ingedeeld volgens de VOX-ATypI-classificatie, die ook in enkele letterproeven van de gieterij werd gebruikt.Letterproef, Spécimen de Caractèrs, N.V. Lettergieterij "Amsterdam" voorheen N. Tetterode, 1938Choice of Modern types, N.V. Lettergieterij "Amsterdam" voorheen N. Tetterode, 1947Handboek van moderne drukletterseries van nv Lettergieterij en Machinehandel voorheen N. Tetterode, 1963Mijn leven met letters, Dick Dooijes, De Buitenkant Amsterdam, 1991''Drukletters, M.H.Groenendaal, NV De Technische uitgeverij H.Stam, Haarlem, 5e druk, 1957

Realen Columbia, door Walter H. McKay, Lettergieterij Amsterdam, 1956-1961 varianten: romein, cursief, vet, vet cursief, smal vet Ook uitgegeven bij Intertype, 1957 Revue, een vette kopletter ontworpen door: L.H.D. Smit (geb. 1917) In 1969 ook als Filmletter verschenenLettertypen van de Lettergieterij en Machinehandel vh N. Tetterode-Nederland bv, 9e druk, Educaboek, Culemborg, Stam Technische Boeken Baskerville Old Face, is een kopie door de 18e-eeuwse Engelse graveur Joseph Fry, van de letter die John Baskerville in 1757 voor het eerst gebruikte bij de Cambridge University Press, waar Baskerville de leiding had..

Geralden