thumb|De schepping van de sterren en planeten zoals Michelangelo deze schilderde in de Sixtijnse Kapel, in het Vaticaan. Het oratorium Die Schöpfung (De Schepping, Hoboken-Verzeichnis XXI/2) is een compositie van Joseph Haydn voor koor, orkest en drie of vijf zangsolisten. Haydn was 65 jaar toen hij het werk componeerde.Een leven voor de muziek- J.W. van der Klei, oktober 1953, uitg. Wereldbibliotheek Amsterdam
Ontstaansgeschiedenis Het werk ontstond tussen oktober 1796 en april 1798 en wordt beschouwd als een van Haydns meesterwerken. Dit oratorium beschrijft en illustreert muzikaal het scheppingsverhaal volgens het Bijbelboek Genesis. Het is tevens gebaseerd op het boek Psalmen en John Miltons Paradise Lost. Op Miltons werk was een libretto gebaseerd dat nooit door Händel was gebruikt en dat in Haydns handen kwam. Baron Gottfried van Swieten verzorgde de vertaling van het Engels naar het Duits, die als Die Schöpfung voor het eerst uitgevoerd werd in het Burgtheater in Wenen. Vervolgens maakte Van Swieten een hertaling naar het Engels die meer paste bij de muziek, maar zijn kennis van het Engels was beperkt en sommige zinnen roepen nog steeds vraagtekens op.
Haydn werd tot het schrijven van dit grote werk voor koor en orkest geïnspireerd tijdens zijn twee reizen naar Engeland tussen 1791 en 1794. Haydn hoorde een oratorium van Handel, Israel in Egypt, dat veel indruk gemaakt moet hebben. Hij logeerde tegenover de pianobouwer Broadwood & Sons, waar een instrument was ontwikkeld dat door middel van pedalen voor hem onbekende, maar fascinerende geluiden kon produceren. Haydn was niet knap van uiterlijk, maar was door zijn optimistische en humoristische karakter uitermate populair bij de Londense dames. Daarnaast had hij een ontmoeting met William Herschel, een componist en astronoom, die het Melkwegstelsel ontdekte.
Haydns originele manuscript is in 1803 verdwenen. Een in Wenen gepubliceerde versie dateert van 1800 en deze partituur vormt de basis van de meeste hedendaagse uitvoeringen. De authentiekste uitgave van de Tonkünstler-Societat uit 1799, met aantekeningen van de hand van de componist, bevindt zich in de Weense Staatsbibliotheek. Er zijn diverse andere kopieën in omloop, zoals de Estate, alsmede enige hybride edities die gedurende de laatste twee eeuwen van leerling op leerling zijn doorgegeven.
Het schrijven van het werk was voor Haydn een diep gevoelde daad van geloof. Hij voegde aan elk deel van de compositie de woorden "Looft de Heer" toe. Hij schreef later: "Ik was nimmer zo devoot als tijdens het werk aan De Schepping. Ik viel elke dag op mijn knieën en bad tot God om me de kracht te geven het werk te voltooien."Brief van 12 juni 1799 aan Breitkopf & Härtel. Geciteerd in Karl Geiringer: Haydn: A creative Life in Music., Boston, Mass, 1947. p. 146. Haydn schreef veel van het werk gedurende zijn verblijf in Mariahilf, een voorstadje van Wenen, waar nu het Haydnhaus staat. Geen van Haydns composities nam zoveel tijd als dit werk. Hij legde dit zelf als volgt uit: "Het duurde zo lang omdat ik verwacht dat het werk lang mee zal gaan". In feite werkte hij zo veel en intensief aan het werk, dat hij uitgeput raakte en in een periode van ziekte instortte vlak na de première te hebben gedirigeerd.Bron: Programma noten geschreven door Peter LakiDie Schopfung/The Creation by Franz Joseph Haydn, A. Peter Brown, Julie SchnepelHaydn: The Creation, Nicholas Temperley - Cambridge University Press, 1991, online artikel over Haydn. Gearchiveerd op 3 juni 2016. Haydn was een buitenmens, eerder geïnteresseerd in universele waarheden dan individuele gevoelens, en een gelovige die meende dat verantwoording jegens God de kern van het geloof was. Hoezeer hij de klassieke stijl ook lardeerde met verrassingen, aan de fundamenten ervan tornde hij geen moment. Weliswaar was hij zeer pragmatisch en wist hij zeer goed wat hij in bepaalde omstandigheden te doen stond dan wel hoe hij de situatie naar zijn hand moest zetten, hij was in alle opzichten een exponent van het ancien régime.
Historische achtergrond In Haydns tijd, die volgde op de ontdekkingen van Newton maar aan die van Darwin voorafging, was de zogenaamde fysicotheologie populair. Het universum werd beschouwd als volledig geordend en wetmatig, waarbij de bewegingen der hemellichamen de wetten van de wiskunde en mechanica strikt volgen - als bewijs van goddelijke wijsheid. Haydn, een van nature nieuwsgierige man, zou als amateur interesse in de astronomie hebben gehad en het is bekend dat hij de moeite heeft genomen om gedurende zijn verblijf in Engeland William Herschel, ex-componist en ontdekker van Uranus, in diens observatorium in Slough te bezoeken.
Libretto De teksten van het oratorium volgen drie bronnen, namelijk Genesis, de Psalmen en het epos Paradise Lost van John Milton. Baron van Swieten was grotendeels verantwoordelijk voor de vertaling van de teksten van het Engels naar het Duits. Hoewel het werk doorgaans met de Duitse titel wordt aangegeven, zijn er sinds 1800 tweetalige edities verschenen en wordt het werk zowel in het Engels als Duits uitgevoerd. Haydn gaf zelf aan dat voor Engelssprekend publiek de Engelse versie de voorkeur had.
Opbouw Die Schöpfung is geschreven voor drie zangsolisten (sopraan, tenor en bas), vierstemmig koor (sopraan, alt, tenor en bas) en een groot laat-klassiek orkest bestaande uit 3 fluiten, 2 hobo's, 2 klarinetten, 2 fagotten, 1 contrafagot, 2 hoorns, 2 trompetten, 3 trombones, pauken en de gebruikelijke strijkersgroep van eerste en tweede violen, altviolen, cello's en contrabassen. Tijdens de recitatieven wordt ook een klavecimbel of fortepiano gebruikt.
Het lijdt geen twijfel dat Haydn een volle klank nastreefde (zoals in zijn tijd steeds gebruikelijker werd). Tussen de private première voor edellieden in 1799 en de eerste openbare uitvoering in hetzelfde jaar voegde Haydn extra instrumentale partijen toe. Zo ontstond op de eerste publieke première een uitvoering met 120 instrumentalisten en 60 zangers, wat ongekend veel was voor die tijd.
De drie zangsolisten vertegenwoordigen de drie aartsengelen, welke over de eerste zes scheppingsdagen vertellen en deze becommentariëren: Gabriël (sopraan), Uriël (tenor) en Rafaël (bas).
In Deel III wordt doorgaans de rol van Adam door dezelfde solist gezongen als de rol van Rafaël en wordt de rol van Eva door dezelfde solist als Gabriël. Tegenwoordig worden door sommige dirigenten liever vijf solisten gebruikt, hoewel Haydn zelf drie solisten voldoende achtte.
De koorzangers zingen een serie monumentale koorwerken, telkens als viering van de voltooiing van een scheppingsdag.
Het orkest speelt dikwijls langere perioden solistisch, vooral in plekken waar de sfeer wordt geschilderd, zoals het verschijnen van de zon, de schepping van diverse diersoorten, en bovenal in de Ouverture waar de Chaos die de Schepping voorafgaat wordt afgebeeld.
De individuele secties Die Schöpfung bestaat uit drie hoofdsecties. Ze zijn genummerd zoals hieronder staat. Zoals in vele oratoria worden de grotere stukken, zoals aria's en koorgedeelten, vaak voorafgegaan door een kort recitatief, in dit geval op de tekst van het Bijbelboek Genesis, terwijl de erop volgende stukken het Bijbelverhaal illustreren met meer vrijere teksten.Hier zijn zowel de Duitse als Engelse titels gegeven, omdat het werk zowel in Duitse als Engelse tekstversie bestaat.
Deel I In deel I wordt de schepping van het licht, de aarde, de hemellichamen, het water, het weer en de planten gevierd.
Prelude De prelude is een van de beroemdste stukken van het werk, een ouverture in c-klein in langzaam tempo, in sonatevorm. In de ouverture wordt de chaos, die er aan het begin van de schepping was, uitgebeeld doordat er geen cadensen aan het eind van de frasen staan.
Nr. 1 Duitse titel:Im Anfange schuf Gott Himmel und ErdeEngelse titel:In the beginning God created Heaven and EarthNederlandse vertaling:In het begin schiep God Hemel en Aarde Dit deel komt overeen met Genesis 1:1-4, en begint met een recitatief voor bassolo in c-klein, gevolgd door een koraal, dat de schepping van het licht illustreert: eerst zachte pizzicato's door de strijkers, gevolgd door een groot fortissimo op het woord 'Licht', waarbij naar C-groot wordt gemoduleerd.
Dit moment was een sensatie tijdens de publieke première van het werk in Wenen. Volgens een vriend van de componist: "op dat moment, toen het licht voor het eerst doorbrak kon men bijna de stralen uit de brandende ogen van de componist zien ontspringen." Het enthousiasme van het Weense publiek was zo groot dat zelfs het orkest enige minuten lang niet verder kon spelen.
Aansluitend aan het verschijnen van het licht volgt een kort tenorrecitatief, met de woorden "en er was licht, en God zag dat het goed was." Dit leidt het volgende stuk in:
Nr. 2 Duitse titel:Nun schwanden vor dem heiligen StrahleEngelse titel:Now vanished by the holy beamsNederlandse vertaling:Nu verdwijnen voor de heilige stralen
Een aria voor tenor en koor, die de verdrijving van Satan voorstelt. Haydn maakt hier gebruik van sterke contrasten: de "vertwijfeling, woede en schrik" van de "helse geestenschaar" die in de "eeuwige nacht" terneer stort wordt bezongen, onder begeleiding van strijkers, die veel chromatiek gebruiken. Daartegenover klinkt vrolijk en rustig het lied dat een "nieuwe wereld" ontstaat.
Nr. 3 Duitse titel:Und Gott machte das FirmamentEngelse titel:And God made the firmamentNederlandse vertaling:En God schiep het firmament Een lang basrecitatief in C-groot. Eerst zingt de bas de tekst van Genesis 1:6-7. Daarna volgt een orkestrale toonschildering: stormen, bliksem en donder, de regen en de lichte vlokken van de sneeuw. Telkens wordt eerst een muzikale schildering gegeven (de donder wordt bijvoorbeeld aangegeven met een reeks donkere tonen in de bas) waarna 'Rafael' de bijbehorende tekst zingt.
Nr. 4 Duitse titel:Mit Staunen sieht das WunderwerkEngelse titel:The marv'lous work beholds amazed/The glorious hierarchy of heav'nNederlandse vertaling:Aanschouw verbaasd dit wonderwerk
Een sopraansolo met koor, in C-groot, over het werk van de tweede dag.
Nr. 5 Duitse titel:Und Gott sprach: Es sammle sich das WasserEngelse titel:And God said: Let the waters (...be gathered)Nederlandse vertaling:En God sprak: Laat de wateren zich bijeenvergaren
Een kort recitatief voor de bas over Genesis 1:9-10, wat voert naar:
Nr. 6 Duitse titel:Rollend in schaumenden WellenEngelse titel:Rolling in foaming billowsNederlandse vertaling:Rollend in schuimende golven
Een aria in d-klein voor bas, die verhaalt over de schepping van zeeën, bergen, rivieren, en (in een coda in D-groot) beekjes.(Van De Engelstalige Wikipedia:) As John Mangum points out, the stylistic inspiration here appears to be the "revenge aria" of 18th century opera buffa, as for instance in "La vendetta", from Mozart's The Marriage of Figaro.
Nr. 7 Duitse titel:Und Gott sprach: Es bringe die Erde Gras hervorEngelse titel:Let all the earth bring forth grassNederlandse vertaling:Laat de aarde gras voortbrengen
Een kort recitatief voor sopraan (Genesis 1:11), wat gevolgd wordt door:
Nr. 8 Duitse titel:Nun beut die Flur das frische GrünEngelse titel:Now robed in cool refreshing greenNederlandse vertaling:Nu is de aarde bekleed met het frisse groen Een solo-aria in Bes-groot voor sopraan, in het ritme van een siciliano. Hier wordt de schepping van de plantenwereld gevierd.
Nr. 9 Duitse titel:Und die himmlischen Heerscharen erkündigtenEngelse titel:And the Heavenly host proclaimedNederlandse vertaling:En de hemelse heerscharen verkondigden
Een kort recitatief voor tenor, welke voert naar:
Nr. 10 Duitse titel:Stimmt an die SaitenEngelse titel:Awake the harpNederlandse vertaling:Doet de harp klinken
Een kort en uitbundig koraal waarmee de derde dag wordt gevierd. Daarop volgt een vierstemmige fuga, waarin op het eind het koraal nog terugkomt.
Eind van de derde scheppingsdag.
Nr. 11