De Reguliersdwarsstraat loopt van het Koningsplein naar het Rembrandtplein in de binnenstad van de Nederlandse hoofdstad Amsterdam en is sinds begin jaren tachtig een bekende uitgaansstraat met vele restaurants, cafés en enkele clubs. Met name vanwege de homohoreca geniet de straat de meeste bekendheid. Daarnaast zijn er ook een aantal winkels, kappers en enkele kantoren gevestigd.
Algemeen De straat is genoemd naar het Reguliersklooster (1394-1532). Dit klooster stond ter hoogte van de latere Keizersgracht buiten de toenmalige stadspoort de Regulierspoort, waarvan de Regulierstoren of zoals hij nu genoemd wordt: de Munttoren nog een restant is. Halverwege wordt de straat doorsneden door de Vijzelstraat. Het gebouw van het Carlton Hotel staat hier als een poort over de straat.
Bij de Schapensteeg takt de Korte Reguliersdwarsstraat af en loopt in noord-oostelijke richting ook naar het Rembrandtplein. Hier zit sinds 1945 de lunchroom Van Dobben, waaruit de gelijknamige krokettenfabriek is voortgekomen. In 1937 was hier een joodse broodjeszaak gevestigd door Mozes Velleman, die in 1943 in Sobibor werd vermoord.
Tramverkeer Door het oostelijke deel van de Reguliersdwarsstraat lag van 1904 tot 2000 een enkel tramspoor. Dit werd tussen 1904 en 1918 door lijn 4 bereden van het Rembrandtplein naar de Vijzelstraat. Van 1913 tot 1918 reed ook lijn 16 (in twee richtingen) door deze straat naar het Thorbeckeplein. Van 1932 tot 1944 reden hier de versterkingslijnen 24R en 25R. Daarna werd het spoor alleen bij inkortingen en omleidingen gebruikt. Bijzonder was dat de tram in deze straat voor eenrichtingsverkeer tegen het andere verkeer inreed en dat als het spoor moest worden gebruikt de politie eerst het tegemoet komende verkeer moest stilzetten. In 1985 werd de rijrichting echter tijdelijk omgedraaid en werd gelijk aan die van het overige verkeer. Lijn 4 reed enige maanden via deze straat in oostelijke richting naar de Utrechtsestraat vanwege spoorvernieuwing in de Reguliersbreestraat. Daarna werd de straat weer van oost naar west bereden. Door foutparkeerders en door de horecauitbaters, niet legaal op de trambaan geplaatste terrassen, kon het spoor daarna echter vrijwel nooit worden gebruikt zonder eerst de obstakels te verwijderen. Daarom werd ook in 2000 besloten het spoor te verwijderen.
Geschiedenis thumb|De Reguliersdwarsstraat in 1980, vlak voordat in dit stuk van de straat vele uitgaansgelegenheden openden. De Reguliersdwarsstraat is aangelegd bij de stadsuitbreiding van 1585. Deze straat volgde toen de loop van de nieuwe (aarden) stadswal en was daarom aanvankelijk ook alleen langs de noordzijde bebouwd tot aan de Reguliersbreestraat, de Duvelshoek.
Voor een volgende stadsuitbreiding werd rond 1662 de oude stadswal van 1585 afgegraven. De oude stadsgracht werd rechtgetrokken en omgevormd tot de Herengracht. Achter de Reguliersdwarsstraat werden de duurste huizen gebouwd, waardoor dat deel van de Herengracht de bijnaam Gouden Bocht kreeg. Deze kapitale grachtenhuizen waren via fraaie stijltuinen verbonden met koetshuizen in de achterliggende Reguliersdwarsstraat.
Aan het einde van de 19e eeuw verloren de koetshuizen hun oorspronkelijke functie en kregen een nieuwe bestemming als autogarages. Ook waren er kleine winkels en cafés in de straat gevestigd. De straat werd in 1928 met de bouw van het Carlton Hotel bij de Vijzelstraat overkluisd. In 1943 werd het deel tussen dat hotel en de Geelvincksteeg verwoest door het neerstorten van een Britse bommenwerper. De niet-verwoeste even kant van de straat aan de overkant werd in de jaren zestig alsnog gesloopt om plaats te maken voor een parkeergarage.
Vanaf de jaren zeventig van de 20e eeuw kwamen er langzaamaan steeds meer restaurants en werd de Reguliersdwarsstraat een horecastraat. Restaurant Adrian had van 1967 t/m 1970 een Michelinster, hetzelfde gold voor chinees restaurant Sichuan Food van 1993 t/m 2005.
Enkele bekende zaken die zich op heteropubliek richtten waren discotheek 36 op de schaal van Richter, die van 1982 t/m 1996 op nummer 36 zat en vanwaaruit van 1983-1988 de talkshow RUR (Rechtstreeks Uit Richter) werd uitgezonden. Ook werd daar in 1994 de eerste fetish-party Wasteland gehouden. Wat kleinere niet meer bestaande cafés voor heterobezoekers waren onder andere Place Pigalle, Oblomow, Men's Ruin, de M-bar en Blitz.
Homohoreca De Reguliersdwarsstraat geniet vooral grote bekendheid vanwege de overwegend op homoseksuele bezoekers gerichte uitgaansgelegenheden. Deze bevinden zich van oudsher in het westelijke deel van de straat, tussen Koningsplein en Vijzelstraat, waar ook winkels en kappers zich grotendeels op homopubliek richten. In het oostelijke deel van de straat, tussen Vijzelstraat en Rembrandtplein, bevonden zich nog twee kleinere homocafés, waarvan één speciaal gericht was op een Surinaams-Antilliaans publiek. In de zomer van 2014 werd hier ook de eerste bar speciaal voor transgenders geopend, maar deze was geen lang leven beschoren.Parool.nl - Reguliersdwarsstraat krijgt eerste transgenderclub, 23 juni 2014Reguliers.net: Kalinka geflopt als transgenderbar, 3 januari 2015
Bloeiperiode van de homohoreca Het eerste homocafé in de straat heette MacDonald (1963-1982), dat vooral in de jaren zeventig populair was. De in 1970 geopende espressobar/lunchroom Coffeeshop Downtown was de eerste openlijke homozaak van Amsterdam. Vanhieruit begon eind 1979 ook de bloeiperiode van de Reguliersdwarsstraat, die hiermee in belangrijke mate bijdroeg aan de status van Amsterdam als homohoofdstad. Enkele andere vroeger bekende en populaire, maar niet meer bestaande zaken waren homodiscotheek De Viking (1976-1987) op nummer 17-19, twee jaar later in datzelfde pand opgevolgd door Danscafé Havana.
Sinds de jaren tachtig werd Koninginnedag (en tegenwoordig Koningsdag) gevierd met een groot straatfeest, eerst rond de homohoreca in het westelijke gedeelte van de straat, later ook met een feest aan de kant van het Rembrandtplein. Daarnaast zijn er sinds 1996 in beide delen van de Reguliersdwarsstraat straatfeesten ter gelegenheid van de jaarlijkse Amsterdam Gay Pride.Zie uitgebreid: Geschiedenis Koninginnedag en Geschiedenis Gay Pride op Reguliers.net In december van 2008, 2009 en 2011 vond in het westelijke deel van de straat ook nog een Roze Kerstmarkt plaats als onderdeel van het op homo's gerichte winterevenement Pink Christmas.
Andere concentraties van de Amsterdamse homohoreca bevonden zich in deze periode in de Kerkstraat, de Warmoesstraat, aan de Zeedijk en langs de Amstel.
Sinds het midden van de jaren 80 werden de grote homozaken in het westelijke deel van de straat geleidelijk aan overgenomen door de Groningse horecamagnaat Sjoerd Kooistra, die uiteindelijk eigenaar van alle zes homozaken in dit deel van de Reguliersdwarsstraat was. In de loop van 2010 ontstond een hoogoplopend conflict met bierbrouwerij Heineken, als gevolg waarvan Kooistra in juni 2010 zelfmoord pleegde. Tegelijk met de ineenstorting van zijn horeca-imperium werden in de Reguliersdwarsstraat achtereenvolgens homodiscotheek Club Exit, Café April, Bar ARC, Pub Soho en lunchroom Downtown gesloten, wat een grote klap betekende voor het Amsterdamse homo-uitgaansleven.Spitsnet.nl - Gayscene gaat onderuit
Doorstart en herpositionering In de loop van 2011 werden de grote homobars overgenomen door nieuwe exploitanten en geleidelijk aan weer heropend, deels onder een nieuwe naam. Downtown en Soho behielden hun oude naam, ARC werd omgedoopt tot EVE en het beroemde gay café April kreeg als nieuwe naam Ludwig II. Op de locatie van de oude Havana kwam een nieuwe zaak van gelijke naam. De heropening van de drie laatstgenoemde zaken vond plaats tijdens een groot straatfeest op 21 juli 2011, waarvoor ook burgemeester Van der Laan en wethouder Gehrels naar de Reguliersdwarsstraat waren gekomen.Volkskrant.nl - Reguliersdwarsstraat heropent met roze ballonnen Volkskrant.nl In 2012 werd ten slotte de oude discotheek Exit heropend als club NYX.
In 2015 werd voor het westelijk deel van de Reguliersdwarsstraat een bedrijveninvesteringszone (BIZ) ingesteld. In een BIZ investeren ondernemers gezamenlijk middels een verplicht financiële bijdrage in de kwaliteit van hun bedrijfsomgeving. Door de BIZ Reguliersdwarsstraat werd in 2016 het concept "Secret Village" gelanceerd, dat de straat als openminded en tolerant winkel- en uitgaansgebied met internationale uitstraling wilde positioneren. De naam "Secret Village" verwees naar de verborgen 18e-eeuwse grachtentuinen achter enkele restaurants aan de zuidzijde en ook naar een groenere aankleding dat de straat het karakter van een 'geheim dorp' in de stad moest geven.
Bij de promotie van Secret Village lag de nadruk meer op de vergroening van de straat dan op de homozaken. Toen bovendien de homozaken wegens de veiligheidseisen vanuit de gemeente geen grootschalig Pridefeest wilden organiseren, kopte Het Parool op 1 juni 2016 dat de Reguliersdwarsstraat geen homostraat meer wilde zijn.Het Parool: Reguliersdwars wil geen homostraat meer zijn, 1 juni 2016. Toen twee weken later 49 bezoekers van een gayclub in Orlando, Florida bij een schietpartij werden gedood, realiseerde men zich weer hoe belangrijk veilige uitgaansgelegenheden voor lhbt'ers zijn. Sindsdien nam het aantal gaycafés in de Reguliersdwarsstraat weer gestaag toe en profileert de BIZ het als een 'regenboogstraat' met onder meer een regenboogpad bij het Carlton Hotel en regenboogvlaggen bij alle zaken.Reguliers.net: Hoe de Reguliers in de afgelopen 15 jaar dé Regenboogstraat van Amsterdam werd, 21 juli 2026.
Zie ook Lijst van rijksmonumenten in de Reguliersdwarsstraat
Externe links Reguliers.net: Actuele en historische informatie over de Reguliersdwarsstraat Parool.nl: Voor lhbtq’ers is de Reguliersdwarsstraat meer dan een uitgaansstraat: ‘Ik heb hier echt leren loslaten’
Categorie:Straat in Amsterdam-Centrum Categorie:Homoseksualiteit in de geschiedenis (Nederland)