thumb|De Schierstins in Veenwouden Een stins is een middeleeuwse, verdedigbare, bewoonbare toren (later ook horizontaal gebouwd) in de Nederlandse provincies Friesland en Groningen. Het oorspronkelijk Friese woord stins betekent steenhuis. Onderzoek wijst uit dat er honderden van zulke stinzenFonologie en spelling Poging tot objektivering van enkele argumenten uit het spellingdebat (mv. zowel stinsen als stinzen; een uitgesproken voorkeur voor de z is historisch onverdedigbaar) zijn geweest. Vele zijn later opgegaan in de grote landhuizen die de naam state droegen en met deze staten zijn vele stinzen ten onder gegaan. De enige nog bestaande middeleeuwse stins is de Schierstins in Veenwouden, maar ook in de Allemastate te Oudwoude is de oude (zaal)stins nog goed herkenbaar. De Schierstins kan worden bezocht, de Allemastate wordt particulier bewoond. Het woord stins wordt geregeld gebruikt voor een state die op een stins teruggaat.
Stinzen in oude zin komen ook in het in Duitsland gelegen Oost-Friesland voor en heten daar 'steinhaus'. Een zeldzaam voorbeeld is het Steenhuis Bunderhee. In de provincie Groningen worden stinzen in oude zin aangeduid met steenhuis. Het enige daar nog bestaande steenhuis is het Iwema-steenhuis. De verder ontwikkelde steenhuizen worden in Groningen steens of borg genoemd.
Tegenwoordig hebben vele moderne wooncomplexen in Friesland, maar ook ver daarbuiten, een naam die eindigt op state. In totaal zou Friesland ooit ruim 175 states hebben gekend.
Geschiedenis De verdedigbare stinzen werden gebouwd als gebouw waarin, in tijden van gewapende strijd, enkele gezinnen zich veilig konden terugtrekken. Met name rijke families konden zich dit veroorloven. Nadat de stinzen hun verdedigingsfunctie hadden verloren, werden ze verlaten of uitgebreid tot aanzienlijke huizen (states). Deze landhuizen waren van rijke, adellijke of aanzienlijke heren, die dikwijls landgoederen bezaten, en dikwijls ook bestuurlijke functies bezetten, zoals die van grietman. De meeste staten en stinzen zijn in de negentiende eeuw afgebroken, toen het te duur werd om ze goed te kunnen onderhouden. Enkele nog bestaande fungeren als museum. Bij de resterende staten en borgen (in Groningen) liggen vaak fraaie parken en tuinen.
Stinzen en states Naam Alternatieve naam Plaats Jaar stichting Jaar sloopAfbeelding Bijzonderheden Aebinga State Abbema-huis, Abbinga State Huizum voor 1402 1859 Allemastate Oudwoude voor 1495 nog bestaand Allemastate|90x120px Andringahuis Oenkerk voor 1698 1895 Andringastate Oldeboorn 15e eeuw of eerder 1894, een vleugel gespaardAndringahuis|90x120px Aylva State Het Slot, de Spijker Ternaard ca. 1658 1882 Aytta State Boekama State Swichum 15e eeuw of eerder 1794 Beuckenswijk Sondel 1664 1885 Broersma State Kollum 1505 of eerder 1680 Burmania State Haijema State Stiens 1550 of eerder na 1722 Camminghaslot Jelmera State Ballum begin 15e eeuw 1828 Cammingha State Hooghiemstra, Hooghuistra, Camminga Arum 1652 of eerder voor 1724 Crackstate Heerenveen 1608 bestaand Crackstate|90x120px Dekemastate Fetsa State, Camstra State of Camstrahuys Jelsum waarschijnlijk 13e eeuw bestaand Dekemastate|90x120px tuin en park met stinzenflora Domastate Beetgum 16e eeuw? 16e eeuw? Elgersma State Boer onbekend voor 1830 Portaal Elgersma State|90x120px portaal resteert (verplaatst naar de kerk van Boer) Eminga State Hijum onbekend voor 1786 Epema State IJsbrechtum 13e eeuw (stins) bestaand (opvolger) Epema State|90x120px Eysinga State Oenkerk 1412 of eerder 1759 Eysinga State Asingastins, Essinghastins Rinsumageest 13/14e eeuw 1909 Eysinga State|90x120px Fogelsangh State Veenklooster 1646 bestaand Fogelsangh|90x120pxpubliek toegankelijk park Foppinga State Dronrijp waarschijnlijk 14e eeuw 1742 Galama State Koudum voor 1500 voor 1788 Gerbranda State Mernstera State, Groot Marnstra Almenum voor 1345 (eind 15e eeuw verplaatst) bestaandGroot DeersumGreat Dearsumten oosten van Achlumca. 1658bestaand (deels) Groot Terhorne Martena State, Thoe Hoerne tussen Beetgum en Beetgumermolen 1496 of eerder 1879 Groot Terhorne|90x120pxHania stateSytzama stateaan de Vossleane, Tzummarum15e eeuwbegin 19e eeuw pentekening van Sytzema state anno 1723 door StellingwerfSytsema Hofstede te Tzummarum Harinxma State Mockema State Jelsum voor 1708 onbekend Harinxmastate Beetsterzwaag 1843 bestaand Harinxmastate|90x120px Harsta State Hersma State Hogebeintum 1511 of eerder bestaand Harsta State|90x120pxtuin met stinzenflora Heemstra State Oenkerk begin 16e eeuw of eerder 1972 Heeremahuis Heremastate Bolsward 15e eeuw bestaand Heeremastate|90x120px Herema State Joure onbekend (stins in 1581 gesloopt); 1589 bestaand Herema State|90x120px Herjuwsma State Juwsma State, Burmania State Ferwerd voor 1500 1816 Hinnemastate Hennemastate Jelsum voor 1501 1732 Hinnemastate|90x120px Groot Hermana Minnertsga onbekend (mogelijk 9e eeuw) ca. 1700 (vervangen door boerderij) Holdinga State Auta, Nye Holdinga, Holdingaburg Anjum ca. 1580-1595 (mogelijk voorganger) 1831 Holdinga State|90x120px Hottinga State Pietersbierum voor 1640 1844 Hoxwier Mantgum 15e eeuw of eerder ca. 1748 Hoytema State Jonkershuizen 1503 (herbouw 1779) 1906 Hoytema State|90x120px Idemahuis Westergeest (Kollumerland) onbekend (maar van voor 1467) ??? Groot Idema State Driezum (Dantumadiel) onbekend (maar van voor 1515) ??? Jellema State Oosterend ??? 1844 is er een boerderij gebouwd Jongema State Rauwerd onbekend (1515 stins verwoest); herbouw 15e eeuw 1912 Jongema State|90x120px poort aanwezig, publiek toegankelijk park Kingma State Zweins 1500 of eerder 1864 Kingma State|90x120px portiershuis resteert in de buurtschap Kingmatille De Klinze Oppe Clinke, Aysma State Oudkerk 1567 of eerder bestaand De Klinze|90x120px park Liauckama State Sexbierum 14e eeuw of eerder 1824 Poortgebouw Liauckemastate|90x120px poortgebouw resteert Lycklama state Lycklamastins Wolvega 17e eeuw 1736 Lycklama State|90x120px Lyndenstein Beetsterzwaag 2e helft 17e eeuw; 1821 herbouwd bestaand Lyndenstein|90x120px Martenastate Cornjum 1579 bestaand (opvolger in origineel park) Martenastate|90x120px park met stinzenflora Mellema State Oostrum voor 1511 1735 Mellema State|90x120px Monsmastate Bolsward 1709 bestaand Monsmastate|90x120px Ockingastins Ockingahuis Franeker 15e eeuw 1887 Ockingastins|90x120px traptoren opgenomen in fragmentengebouw Oenemastate Heerenveen 1640 bestaand (opvolger) Oenemastate|90x120px Offinga State Hallum 11e eeuw 1738 Osinga State Langweer 17e eeuw in 1939 vervangen door een soort kopie Osinga state|90x120px Papinga stins Leeuwarden opgenomen in Princessehof Poptaslot Heringastate Marssum 16e eeuw bestaand Poptaslot|90x120px toegankelijk op afspraak Riniastate Oudemirdum 1843 bestaand Riniastate|90x120px Roordaburg Hitzum Roordastate Franeker 16e eeuw 1765 Ropta State (Metslawier) Metslawier voor 1297 1731 Ropta State|90x120px Schierstins Veenwouden rond 1300 bestaand Schierstins|90x120px stinsmuseum Sjaerdemaslot Franeker 1446 1727 Sjaerdemaslot|90x120px Stania State Oenkerk ca. 1520 bestaand (opvolger) Stania State|90x120px publiek toegankelijk park Thetinga State Wieuwerd voor 1512 1733 Tjaarda State Rinsumageest 1242 na 1834 Tjaarda State|90x120px Uniastate Beers onbekend (1e vermelding 17e eeuw) poortgebouw resteert Walburgastate|90x120px contouren state in staal opgetrokken Unia State Oenkerk Unia State|90x120px Walburgastate Pietersbierum /Sexbierum (1909-1984) 1857 Walburgastate|90x120px Waltastins Sneek 1540 Waltastins|90x120px Walta State Tjerkwerd Ylostins IJlst Zyaerda State Lombersburen
Zie ook Lijst van kastelen in Friesland Borg (de Groningse variant) Havezate (de Drentse, Gelderse en Overijsselse variant) Ridderhofstad (de Utrechtse variant) Stinzenflora
Externe links
Stinsen in Friesland Staten en stinzen