Aleksandr Grigorjevitsj Loekasjenko (Wit-Russisch: Аляксанд(а)р Рыгоравіч Лукашэнка, Aljaksand(a)r Ryhoravič Lukašenka) (Russisch: Александр Григорьевич Лукашенко, Aleksandr Grigorjevitsj Loekasjenko) (Kopys, 30 augustus 1954) is een Wit-Russisch politicus en president en is sinds 20 juli 1994 de feitelijke heerser van Wit-Rusland (Belarus).
In zijn verkiezingsprogramma profileerde hij zich als strijder tegen corruptie, waar hij later ook zelf veelvuldig van werd beschuldigd. Hij stemde tegen de onafhankelijkheid van Wit-Rusland van de Sovjet-Unie. Na de val van de Sovjet-Unie was Loekasjenko tegenstander van het economische advies van het IMF aangaande schoktherapiehttp://news.xinhuanet.com/english2010/business/2011-11/23/c_131263530.htm. Gearchiveerd op 28 mei 2017. Onder zijn leiding behield Wit-Rusland het beleid uit het Sovjet-tijdperk. Belangrijke industrieën bleven in handen van de staat, ondanks de bezwaren van westerse regeringen. Naar eigen zeggen was zijn beleid het enige alternatief voor instabiliteit, heeft het Wit-Rusland behoed voor armoede en heeft het de oligarchieën kunnen weren die in andere voormalige Sovjet-republieken heersen.
Onder zijn leiding wordt Wit-Rusland door sommige westerse leiders en journalisten ook wel 'de laatste dictatuur van Europa' genoemd, vanwege zijn autoritaire landsbestuur. Sinds de vervalste presidentsverkiezingen van 2020 en de daaropvolgende massale protesten in het land wordt hij door de Europese Unie, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten (VS) en een aantal andere staten niet langer als legitiem staatshoofd beschouwd. De Europese Unie en de VS hebben aan Loekasjenko en andere Wit-Russische ambtenaren sancties opgelegd, vanwege 'mensenrechtenschendingen in Wit-Rusland'.
Jeugd, gezin en opleiding Loekasjenko werd geboren op 30 augustus 1954 in de nederzetting Kopys in de oblast Vitebsk van de Wit-Russische Socialistische Sovjetrepubliek.
Zijn grootvader van moederskant, Trokhym Ivanovich Loekasjenko, was geboren in de Oekraïense oblast Soemy in de buurt van Sjostka. Loekasjenko groeide op zonder vader en werd door zijn klasgenoten gepest omdat hij een ongehuwde moeder had. Hierdoor is de oorsprong van zijn patroniem Grigorevich onbekend. Er doen verschillende geruchten de ronde over wie de vader van Loekasjenko zou kunnen zijn, waarvan de meest populaire versie is dat deze man een Roma was die door de regio trok. Zijn moeder, Ekaterina Trofimovna Loekasjenko (1924-2015) had ongeschoolde banen bij een spoorweg, op een bouwplaats, bij een vlasfabriek in Orsja en ten slotte als melkmeisje in Alexandrië, een klein dorpje in het oosten van Wit-Rusland, vlak bij de Russische grens.
Loekasjenko ging naar de middelbare school in Alexandrië. Hij studeerde af aan het Mahiljow Pedagogisch Instituut (nu Mahiljow State A. Kuleshov University) in 1975, na 4 jaar studeren daar en de Wit-Russische Landbouwacademie in Horki in 1985.
Loopbaan Tot 1994 In zijn jonge jaren was Loekasjenko lid van de communistische jeugdbeweging Komsomol van de Sovjet-Unie. Hij bracht zijn diensttijd door bij de Sovjet-grenstroepen en het Sovjet-leger. Van 1982 tot 1985 was hij directeur van een kolchoz (een landbouwbedrijf van de staat).
Zijn politieke carrière begon in 1990, toen hij de beweging Communisten voor Democratie oprichtte. Voor die partij nam hij zitting in het Wit-Russische parlement (toen nog de Opperste Sovjet genaamd). Hij stemde tegen de omvorming van de Sovjet-Unie tot het Gemenebest van Onafhankelijke Staten in 1991. In december 1991 sprak hij zich uit tegen de onafhankelijkheid van Wit-Rusland van de Sovjet-Unie. Hij betreurde openlijk de ineenstorting van de eenheid van de Sovjet-Unie in 1992. Van 1993 tot 1994 was Loekasjenko voorzitter van het anti-corruptie-comité van het Wit-Russische parlement.
Presidentschap thumb|Loekasjenko in 2001 thumb|Met Poetin in 2002 Eerste termijn 1994–2001 Na de aanname van een nieuwe Wit-Russische grondwet in 1994 won Loekasjenko de eerste democratische verkiezingen. Op 20 juli 1994 aanvaardde hij het presidentschap. Al spoedig verving hij de Wit-Russische nieuwe vlag door een variant die sterk leek op de vlag van de Wit-Russische SSR binnen de Sovjet-Unie. In 1996 werden, ten gevolge van de uitkomst van het Wit-Russisch referendum van 1995, Loekasjenko's bevoegdheden als president uitgebreid.
Tweede termijn 2001–2006 Loekasjenko werd in 2001 als president herkozen. In 2006 zou zijn tweede en grondwettelijk laatste ambtstermijn aflopen. Tijdens de verkiezingen voor een nieuw parlement op 17 oktober 2004 heeft Loekasjenko via een referendum een grondwetswijziging laten aannemen die een derde ambtstermijn voor hem mogelijk maakte. Internationale waarnemers veroordeelden dat referendum echter als niet vrij en niet eerlijk.NRC Handelsblad 21 oktober 2004. Een woordvoerder van de Raad van Europa noemde het referendum illegaal.NRC Handelsblad 22 oktober 2004.
Derde termijn 2006–2010 Bij de presidentsverkiezingen van 19 maart 2006 werd Loekasjenko opnieuw herkozen, met 82,5 % van de stemmen. Internationale waarnemers en waarnemers van de oppositie – die doorgaans niet tot de stembureaus worden toegelaten – waren ervan overtuigd dat Loekasjenko deze verkiezingen grootschalig gefraudeerd had. Loekasjenko kreeg op 10 april 2006 vanwege de frauduleus verlopen verkiezingen een reisverbod binnen het grondgebied van de Europese Unie opgelegd.
De meeste internationale waarnemers erkenden echter ook dat Loekasjenko de steun van de meeste Wit-Russen geniet, zij het dat die steun een stuk kleiner zou zijn dan de officiële 82,5%. Loekasjenko bleef populair onder brede lagen van de Wit-Russische bevolking, met name onder boeren, ouderen, dorpelingen en arbeiders, terwijl hij onder liberale middenstanders en jongeren meer oppositiekrachten tegen zich vond.
Vierde termijn 2010–2015 Op 19 december 2010 werd Loekasjenko herkozen als president met 80% van de stemmen. Een Russische waarnemingsmissie erkende direct de uitslag en noemde de verkiezingen eerlijk. In de avond protesteerden dertigduizend mensen in de hoofdstad Minsk tegen de door hen geconstateerde stembusfraude. Honderden van hen begonnen een regeringsgebouw te molesteren, waarop de politie hard ingreep. Presidentskandidaat Sannikov en zijn vrouw werden in elkaar geslagen. Velen raakten gewond en zeven presidentskandidaten, mensenrechtenactivisten, onafhankelijke journalisten, leidende intellectuelen werden gearresteerd, in totaal 600 mensen. Een dag later noemde de OVSE in een voorlopig rapport de verkiezingen oneerlijk.NRC Handelsblad 20 en 21 december 2010 (diverse artikelen).
Vijfde termijn 2015–2020 In 2015 werd Loekasjenko opnieuw herkozen, met ruim 83 procent van de stemmen.
Zesde termijn vanaf 2020 Bij de verkiezingen op 9 augustus 2020 had Loekasjenko één tegenkandidaat, Svetlana Tichanovskaja. Andere potentiële presidentskandidaten, onder wie haar echtgenoot Sergej Tichanovski, Viktor Babariko en Valeri Tsepkalo, waren niet toegelaten. Een aantal van hen (en hun campagneleiders inclusief die van Tichanovskaja) verbleef in de campagneperiode in hechtenis op verdenking van staatsgevaarlijke activiteiten. Op de verkiezingsdag sprak Loekasjenko dreigementen uit tegen ieder die zou proberen de regering omver te werpen. Toen zich in de exitpoll een overweldigende meerderheid voor Loekasjenko aftekende, weigerden velen dat te geloven op grond van waarnemingen bij de stembureaus. In Minsk braken protesten uit, waartegen Loekasjenko de veiligheidstroepen inzette. Loekasjenko werd door de kiescommissie tot winnaar uitgeroepen met 80% van de stemmen, tegen 9,9% voor Tichanovskaja, die te kennen gaf zich daarbij niet neer te leggen. Ook regeringen van andere landen trokken een eerlijk verloop van de verkiezingen sterk in twijfel, temeer daar internationale waarnemers en buitenlandse verslaggevers niet waren toegelaten.
In januari 2024 ondertekende Loekasjenko een wet waarmee hij zichzelf levenslange juridische immuniteit verleent. Hij kan nooit strafrechtelijk vervolgd worden en dit geldt ook voor alle voormalige en toekomstige presidenten en hun familieleden gedurende hun hele leven. De wet bepaalt verder dat oppositieleiders die in het buitenland wonen niet meer mogen deelnemen aan presidentsverkiezingen. Alleen burgers van Wit-Rusland die ten minste 20 jaar permanent in het land hebben gewoond komen in aanmerking. Dit impliceert dat de bekende oppositieleider Svetlana Tichanovskaja niet meer kandidaat kan worden voor de positie van president omdat zij in 2020 is gevlucht naar Litouwen. De volgende presidentsverkiezingen zijn in 2025.
Zevende termijn vanaf 2025 In januari 2025 werd Loekasjenko wederom herkozen in een verkiezing zonder echte concurrentie. Alle belangrijke politieke tegenstanders zitten in de gevangenis of zijn in ballingschap. De EU bestempelde de verkiezing al voor de stemming als een ‘schijnvertoning’. Bij een opkomst van 85,7% kreeg hij 86,8% van de stemmen.
Protesten in 2020 en 2021
thumb|Protesten in Wit-Rusland in 2020, 16 augustus
Na Loekasjenko's eerste uitverkiezing in 1994 waren alle volgende presidentsverkiezingen volgens een vast patroon verlopen, waarbij oppositionele kandidaten repressieve belemmeringen ondervonden en Loekasjenko (hoogstwaarschijnlijk door stembusfraude) een overweldigende meerderheid behaalde waarvan de legitimiteit door waarnemers sterk in twijfel werd getrokken. Ook in 2020 deed zich dat patroon voor, met dat verschil dat de bevolking het verkiezingsresultaat niet meer accepteerde en massaal tot vreedzame protestacties overging. Hierdoor, en door de gewelddadige reacties van Loekasjenko's overheidsapparaat, was de internationale aandacht veel groter dan voorheen.
In de week die volgde op de verkiezingen van 9 augustus 2020 braken heftige protesten uit, waarbij burgers massaal de straat op gingen om te protesteren tegen wat zij zagen als stembusfraude. Loekasjenko zette daartegen de politie en de veiligheidstroepen in, die repressief geweld toepasten en duizenden demonstranten arresteerden.Betogers Minsk: 'Een beetje bang maar we geven niet op', NOS Nieuws, 13 augustus 2020. Gearchiveerd op 9 oktober 2020. Svetlana Tichanovskaja, die protest had aangetekend tegen de uitslag, moest uitwijken naar Litouwen. Op vrijdag 14 augustus werd een deel van de arrestanten vrijgelaten, waarbij aan het licht kwam dat sommigen tijdens hun hechtenis gemarteld waren. Op dezelfde dag besloot de Europese Unie sancties in te stellen tegen Loekasjenko.Europese Unie stelt sancties in tegen Wit-Russische president en getrouwen, NOS Nieuws, 14 augustus 2020.
In de dagen die volgden stopte het politiegeweld voor enige tijd, maar de demonstraties tegen Loekasjenko's bewind werden steeds massaler. De legitimiteit van zijn leiderschap werd openlijk in twijfel getrokken en de roep om zijn vertrek werd steeds luider.Wat voor leider is Aleksandr Loekasjenko?, de Volkskrant, 19 augustus 2020. Gearchiveerd op 29 oktober 2020. Hij suggereerde dat de Russische president Poetin hem door dik en dun zou steunen, maar die verklaarde zelf slechts dat hij geen buitenlandse inmenging in Wit-Rusland zou tolereren.Poetin wil geen revoluties in zijn achtertuin, maar Wit-Rusland is anders, NOS Nieuws, 18 augustus 2020. Gearchiveerd op 20 oktober 2021. Later benadrukte Poetin het belang van een dialoog tussen de demonstranten en het regime, maar weer enkele dagen later verklaarde Poetin dat hij Loekasjenko wel degelijk zou steunen als daar aanleiding toe was. Twee weken na de verkiezingen bracht Loekasjenko het leger in paraatheid om de territoriale integriteit van het land te verdedigen, omdat de protesten volgens hem van buitenaf werden aangestuurd. Een kleine maand na de verkiezingsdag brachten de straatprotesten nog altijd duizenden mensen op de been. Over het algemeen verliepen zij vreedzaam, maar ze werden van de kant van de autoriteiten nog steeds met gewelddadig optreden en arrestaties beantwoord.