thumb|De Passer en Winkelhaak, het bekendste symbool van de vrijmetselarij.
De Passer en Winkelhaak vormen samen het bekendste symbool van de vrijmetselarij. Het embleem combineert twee werktuigen uit de traditionele bouwkunst: de passer en de winkelhaak. Binnen de symboliek van de vrijmetselarij verwijzen deze instrumenten naar morele en filosofische beginselen die centraal staan in het maçonnieke gedachtegoed.
Het symbool wordt wereldwijd gebruikt door vrijmetselaarsloges en andere vrijmetselaarsorganisaties, onder meer op logegebouwen, zegels, documenten en regalia.
Oorsprong De passer en de winkelhaak behoren tot de belangrijkste werktuigen van de traditionele bouwkunst. In de middeleeuwse bouwcorporaties en steenhouwerstradities werden deze instrumenten gebruikt voor het uitzetten van rechte hoeken en geometrische verhoudingen. De passer diende voor het beschrijven van cirkels en bogen, de winkelhaak voor het controleren van hoeken en vlakken.
De symbolische betekenis van deze werktuigen ontstond in de context van de overgang van de operatieve naar de speculatieve vrijmetselarij in de late zeventiende en vroege achttiende eeuw. In deze periode werden werktuigen uit de bouwkunst opgenomen in een allegorisch systeem van moreel onderricht dat tijdens logewerkzaamheden werd gebruikt.
Geschiedenis van het symbool Hoewel passer en winkelhaak afzonderlijk al lang deel uitmaken van de iconografie van het bouwambacht, ontwikkelde hun combinatie tot een herkenbaar vrijmetselaarssymbool zich in de loop van de achttiende eeuw. Het embleem verschijnt in vroege maçonnieke publicaties, gravures en logezegels uit deze periode en werd geleidelijk een algemeen herkenningsteken van de vrijmetselarij.
Vanaf de achttiende eeuw komt de voorstelling van Passer en Winkelhaak regelmatig voor in maçonnieke illustraties, rituele gravures en logezegels. In de loop van de negentiende eeuw groeide het symbool uit tot het meest herkenbare embleem van de vrijmetselarij en werd het gebruikt op logegebouwen, grafmonumenten, sieraden en officiële documenten van vrijmetselaarsorganisaties.
Variaties thumb|Variant van de met de letter G, vooral gebruikelijk in Angelsaksische tradities.
Hoewel de basisvorm van Passer en Winkelhaak in vrijwel alle tradities herkenbaar blijft, bestaan er verschillende grafische varianten van het symbool.
In veel loges binnen de Angelsaksische vrijmetselarij wordt tussen de werktuigen de letter 'G' geplaatst. Deze letter wordt doorgaans geïnterpreteerd als verwijzing naar God of geometrie of gnosis, een begrip dat in de vrijmetselarij symbool staat voor de orde en structuur van het universum. In sommige tradities verwijst de letter naar de Opperbouwmeester van het Heelal, een symbolische aanduiding voor het goddelijke principe. Een verwant motief is het Alziend Oog, dat in de maçonnieke beeldtaal eveneens kan verwijzen naar dit goddelijke principe.
In de meeste continentale obediënties ontbreekt de letter 'G' en wordt het symbool weergegeven als een eenvoudige combinatie van Passer en Winkelhaak.
In historische maçonnieke voorstellingen, zoals op tableaus, zegels en rituele gravures uit de achttiende en negentiende eeuw, worden Passer en Winkelhaak regelmatig gecombineerd met andere elementen uit de maçonnieke iconografie, zoals het Alziend Oog of de Vlammende Ster.
Symbolische betekenis miniatuur|Historisch Engels tableau van de eerste graad met Passer en Winkelhaak als onderdeel van een bredere symboliek. Binnen de vrijmetselarij hebben beide werktuigen een afzonderlijke symbolische betekenis. Omdat de vrijmetselarij niet-dogmatisch van aard is, bestaat er geen algemeen bindende uitleg die door alle loges en tradities wordt gedeeld.
De Winkelhaak verwijst naar rechtvaardigheid, eerlijkheid en correct handelen. In de bouwkunst dient het instrument om rechte hoeken te controleren; in symbolische zin staat het voor handelen volgens een morele maatstaf. Mackey omschreef dit als het instrument waarmee de vrijmetselaar zijn handelingen toetst aan de maatstaf van deugdzaamheid jegens zijn medemens. De Passer symboliseert maat en zelfbeheersing. In de speculatieve vrijmetselarij verwijst dit werktuig naar het vermogen van de mens om grenzen te stellen aan zijn verlangens en hartstochten en zo een evenwichtig leven te leiden.
Een vroeg gezaghebbende omschrijving van beide symbolen is te vinden in Duncan's Masonic Monitor (1866), waarin de winkelhaak wordt beschreven als instrument om het handelen te toetsen en de passer als middel om de mens binnen de juiste grenzen te houden. Deze interpretaties sluiten aan bij latere academische studies waarin bouwsymboliek wordt gezien als een belangrijk didactisch element in de maçonnieke rituelen.
Samen drukken Passer en Winkelhaak het ideaal uit van een harmonisch evenwicht tussen moreel handelen en innerlijke beheersing.
Graadsymboliek In veel vrijmetselaarstradities verandert de positie van Passer en Winkelhaak afhankelijk van de graad waarin een loge werkt. Deze variaties maken deel uit van het rituele onderricht waarin symbolen worden gebruikt als hulpmiddelen voor morele en filosofische reflectie.
In de eerste graad, die van Leerling, ligt de Winkelhaak boven de Passer. In de tweede graad, die van Gezel, worden de werktuigen gedeeltelijk met elkaar verweven weergegeven. In de derde graad, die van Meester, wordt de Passer doorgaans boven de Winkelhaak geplaatst.
Gebruik in rituelen Binnen de vrijmetselarij behoren Passer en Winkelhaak tot de belangrijkste symbolen die tijdens rituelen worden gebruikt. In sommige tradities maken zij samen met het Boek der Heilige Wet deel uit van de zogenaamde Grote Lichten van de vrijmetselarij.
Tijdens logewerkzaamheden liggen deze symbolen doorgaans op het altaar of de werktafel van de loge en vormen zij een zichtbaar onderdeel van de rituele symboliek.
Interpretatie buiten de vrijmetselarij Omdat passer en winkelhaak al eeuwenlang algemene werktuigen van het bouwambacht zijn, komen zij ook buiten de vrijmetselarij voor als decoratief of ambachtelijk motief. In onder meer historische architectuur, bouwornamentiek en gilde-emblemen kunnen vergelijkbare voorstellingen voorkomen zonder dat er een directe relatie met de vrijmetselarij bestaat. Een voorbeeld hiervan is de Franse compagnonnage.
In moderne interpretaties worden dergelijke motieven soms ten onrechte als maçonnieke symbolen geduid. Historici benadrukken daarom dat context en historische herkomst bepalend zijn voor de interpretatie van dergelijke afbeeldingen.
Categorie:Vrijmetselaarssymboliek