Haparanda (Fins en Meänkieli: Haaparanta) is de grootste plaats en het bestuurscentrum binnen de Zweedse gemeente Haparanda. De naam is een verzwedste vorm van het Meänkieli Haaparanta, samengesteld uit haapa ('esp') en ranta ('strand' of 'oever'). De statistische tätort telde in 2023 6.292 inwoners op een landoppervlakte van 6,24 km².

Haparanda is de meest oostelijke statistische tätort van Zweden en is een belangrijk knooppunt in het verkeer tussen Zweden en Finland. De stad ligt in een traditioneel meertalig gebied. De gemeente behoort tot de bestuursgebieden voor zowel het Fins als het Meänkieli, waardoor sprekers van deze talen er aanvullende taalrechten hebben, onder meer in contacten met de gemeente en binnen de voorschoolse opvang.

Ligging Haparanda is gelegen aan de monding van de Torne in het noordelijke deel van de Botnische Golf. De plaats ligt aan de Europese weg 4, die vanuit het westen vanuit Luleå komt en bij Haparanda de grens met Finland bereikt. Naar het noorden loopt de Riksväg 99 door het Zweedse deel van de Tornedal.

Aan de overzijde van de Torne ligt de Finse zusterstad Tornio. De twee steden vormen een grensoverschrijdende tweelingstad en hebben sinds 1987 een georganiseerde samenwerking. Tot de gezamenlijke voorzieningen en projecten behoren onder meer een reiscentrum, het museum van de Tornedalen en het Victoriaplein. Tornio is aangesloten op de Europese weg 8 en het Finse wegennet; nabij Kemi ligt de Luchthaven Kemi-Tornio.

Spoor thumb|350px|Station van Haparanda, gebouwd in 1917 De spoorlijn bereikte Haparanda in 1915. Het monumentale stationsgebouw werd ontworpen door spoorwegarchitect Folke Zettervall en in 1917 voltooid. Het reguliere reizigersvervoer over de Haparandabanan werd in 1992 gestaakt, maar sinds 1 april 2021 rijden er opnieuw reizigerstreinen tussen Haparanda en Luleå in opdracht van Norrtåg.

Op 10 augustus 2026 werd ook het reguliere grensoverschrijdende reizigersvervoer tussen Zweden en Finland hervat, nadat dit sinds 1988 had stilgelegen. Finse treinen van VR rijden vanuit Finland via Tornio naar Haparanda. Omdat Finland en Zweden verschillende spoorwijdten gebruiken, stappen reizigers die verder willen reizen in Haparanda over tussen Finse en Zweedse treinen. Voor de hervatting werd bij het station een nieuw perron van 160 meter voor het Finse breedspoor aangelegd en werd het spoor tussen Laurila en Haparanda geëlektrificeerd.

Geschiedenis thumb|350px|Haparanda circa 1915 met op achtergrond het stadhuis Toen Zweden en Rusland in 1809 na de Finse Oorlog vrede sloten, werd de Torne de nieuwe landsgrens. Tornio, dat tot dan toe Zweeds was geweest, kwam hierdoor in het Russische Grootvorstendom Finland te liggen, terwijl het dorp Haparanda met zeven boerderijen aan de Zweedse zijde van de rivier bleef liggen.

De Zweedse staat wilde Tornio vervangen door een nieuwe handelsstad aan de Zweedse zijde van de grens. In 1812 werd daarom bij het huidige Nikkala Karl Johans stad gesticht. De nederzetting ontwikkelde zich nauwelijks en telde in 1821 slechts 23 inwoners. Datzelfde jaar werd bij het oorspronkelijke dorp Haparanda een handelsplaats (köping) toegestaan. Deze plaats ontwikkelde zich sneller, mede dankzij de handel met Finland. In 1842 werden de stadsrechten van de mislukte stad bij Nikkala overgedragen aan Haparanda.

Gedurende de Eerste Wereldoorlog kreeg Haparanda door zijn ligging aan de grens een belangrijke functie als doorgangsplaats tussen West-Europa en het Russische Rijk. Vluchtelingen, diplomaten, personeel van het Rode Kruis, krijgsgevangenen en andere reizigers passeerden de stad. Ook vond via Haparanda een omvangrijke uitwisseling van zwaargewonde krijgsgevangenen plaats; naar schatting passeerden gedurende de oorlog ongeveer 75.000 militairen de stad. Op de begraafplaats werd in 1919 een monument opgericht voor 205 Oostenrijkers, 11 Duitsers en 3 Turken die tijdens deze transporten waren overleden.

Vladimir Lenin passeerde op 15 april 1917 de grens bij Haparanda tijdens zijn terugreis vanuit ballingschap naar Rusland. De permanente spoorbrug tussen Haparanda en Tornio werd in 1919 geopend.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Haparanda opnieuw een belangrijke doorgangsplaats. Na het uitbreken van de Winteroorlog werden grote aantallen Finse kinderen naar Zweden geëvacueerd. In totaal ging het tijdens de oorlog en de eerste jaren daarna om ongeveer 70.000 kinderen. Wanneer vervoer per schip of vliegtuig te gevaarlijk was, verliepen de kindtransporten per spoor via Haparanda.

Economie Op 15 november 2006 opende IKEA in Haparanda een warenhuis dat destijds de noordelijkste vestiging van de keten was. De ligging nabij de grens met het Finse Tornio maakte het winkelgebied gericht op klanten uit meerdere landen. De komst van IKEA had grote gevolgen voor de plaatselijke handel en bezoekerssector; in de jaren na de opening namen beide sterk toe. In 2006 en 2007 kende de gemeente Haparanda volgens SVT de hoogste economische groei van de Zweedse gemeenten. De sterke groei van de detailhandel leidde echter niet tot een blijvende bevolkingsgroei; met name de uitstroom van jongeren bleef een aandachtspunt.

Bronnen

Externe link Website Gemeente Haparanda

Categorie:Plaats in Norrbottens län Categorie:Stad in Zweden