Griekse mythologie is het geheel van Oud-Griekse mythen en sagen. Dit zijn verhalen over goden, halfgoden en het contact tussen goden en mensen.
De Griekse mythologie gaf de oude Grieken verklaringen voor het ontstaan van de wereld, de hemellichamen, de mensen, de goden, het kwaad, ziekten, natuurverschijnselen en de oerelementen aarde, water, vuur en lucht. Ze vormde de basis van de religie van de oude Grieken. De oude Grieken probeerden de bekende, inheemse mythen te systematiseren en in een nieuw jasje te steken, waarbij veel gebruikgemaakt werd van etiologie en eponymie. Daarbij werden stambomen van bekende goden en mythische wezens opgesteld.Deze systematisering kwam pas echt tot volle bloei tijdens de hellenistische periode. Oudere godheden, soms uit andere culturen zoals Anatolië, het oude Mesopotamië en Egypte, werden er in opgenomen en ingepast, en er werden nieuwe mythen gecreëerd om dergelijke inpassingen te verklaren. Ook oude bijna vergeten historische gebeurtenissen werden tot mythe verheven (zoals die van de Amazonen) of werden in mythevorm gegoten. Daardoor kreeg de mythologie een vernieuwde verschijningsvorm en werd zij zeer uitgebreid en complex.
Polytheïsme De Grieken geloofden in veel verschillende goden en andere mythische wezens, waarvan de meeste halfgoden waren. Zij waren dus polytheïstisch (poly = veel en theos = god) en vereerden een pantheon aan goden en godinnen. Dit polytheïsme kwam onder andere doordat plaatselijke culten werden verenigd tot één pan-Helleense godsdienst, zoals dat ook het geval was geweest met de Egyptische mythologie. De godenverhalen werden mondeling overgeleverd, met soms plaatselijke varianten en tegenstrijdigheden tot gevolg.
In de Griekse wereld werden offers gebracht om de goden gunstig te stemmen of ze te bedanken. Dat gebeurde veelal op een altaar. Zo'n altaar bevond zich in een temenos, een heilig domein, waarin soms ook een tempel stond. Een offer was vaak een landbouwproduct; een bloedgave was meestal een (gezond) dier. In mythen komen ook mensenoffers voor, zoals Agamemnon die zijn dochter Iphiginea offert om van Artemis een gunstige wind te krijgen om naar Troje te kunnen varen.
De Griekse goden beschikten over buitengewone krachten, maar konden menselijke gestalten aannemen en vertoonden menselijk gedrag en gebreken. Er werden machtsspelletjes gespeeld, en menselijke emoties als wellust, woede, vrolijkheid en jaloezie waren hen niet vreemd.
Vieringen Belangrijke gebeurtenissen, zoals landbouwfeesten, werden gevierd met rituele spelen, het zingen van liederen en met speciale optochten, waarbij vaak maskers van goden werden gedragen. Dit geldt vooral voor de cultus van Dionysus, de god van de wijn, van de bedwelming en een beetje van de landbouw. Uit deze gemaskerde optochten zijn later de Griekse tragedies en komedies voortgekomen. Wanneer belangrijke beslissingen moesten worden genomen vroeg men vaak om raad. Men trok naar het orakel van Delphi om een raadgevende uitspraak van de goden te vragen.
Een dergelijk orakel kon, deels door zich in vage uitspraken te hullen, en deels door grote politieke kennis, verrassend goede voorspellingen doen.
Uitdrukkingen Veel begrippen en uitdrukkingen uit het hedendaags taalgebruik zijn aan de Griekse mythologie ontleend. Voorbeelden hiervan zijn een tantaluskwelling, de doos van Pandora, een sisyfusarbeid, de achilleshiel, een oedipuscomplex, een elektracomplex, een augiasstal, een achillespees, een odyssee, een muze en een orakel(spreuk). Ook dragen heel wat planeten, sterren en andere hemellichamen namen uit de Griekse mythologie.
Verhalen Een aantal van de verhalen, zoals die over een alles verzwelgende vloed, vindt men terug in andere mythologische- en geloofssystemen. Zowel in de Tenach/Oude Testament als door Plato wordt verteld over een 'zondvloed'. Ook zeer vroege mythen uit de Mesopotamische mythologie maken melding van een dergelijk voorval. Mogelijk heeft een dergelijke gebeurtenis inderdaad plaatsgevonden en heeft deze, door mondelinge overlevering, verschillende vormen gekregen. Zie ook Griekse zondvloedverhalen en ontstaan van de mensheid in de Griekse mythologie.
De oudst bekende, opgetekende Griekse verhalen over het ontstaan van de hemel, zijn in de 8e eeuw v.Chr. opgeschreven door Hesiodos. De Griekse mythen en sagen zijn verzameld en doorgegeven door Homerus, die leefde in de 8e of 9e eeuw v.Chr. Zijn bekendste werken zijn de Ilias en de Odyssee, die zijn gebaseerd op het verhaal van de Trojaanse Oorlog. De Griekse mythen domineren vrijwel alle literatuur uit de klassieke oudheid. Vanaf de middeleeuwen bevatten veel toneelstukken, beeldende kunst en literaire werken elementen uit de Griekse mythologie.
Er zijn ook moderne bewerkingen van verhalen uit de Griekse mythologie, die, na duizenden jaren, nog steeds populair is.
Het ontstaan van de wereld volgens de Griekse mythologie Het beroemdste verhaal over het ontstaan van de wereld was de Theogonia van Hesiodos.
Daarin spelen een rol: Gaia, Tartaros, Eros, Pontus, Ouranos, de Titanen (waaronder Okeanos, Prometheus, Iapetus, Kronos, Hyperion, Tethys, Themis, Rhea en Theia), de Cyclopen, de Giganten, de Erinyen, Hera, Hestia, Demeter, Hades, Poseidon, Zeus, de Olympus, Aphrodite, Artemis, Pallas Athene, Apollo, Hephaestus, Typhon, de Moiren en Herakles.
Mythen en sagen uit de Griekse mythologie De grote sagen De sage van Heracles, waaronder de verhalen over de Giganten, Eurystheus, de Hydra, de Centauren, de Augiasstal, de gordel van de koningin der Amazonen, de runderen van Geryones, de appel der Hesperiden, Kerberos (de bewaker van de onderwereld) en de Centaur Nessus. De Argonauten, waaronder de verhalen over Jason en het Gulden Vlies. Theseus, met verhalen over de reizen naar Athene en Kreta, de strijd der Lapithen en Centauren en Phaedra. Oedipus en de Labdaciden, waaronder verhalen over het Orakel van Delphi, de stad Colonus, de wraaktocht van Polynices, Antigone in Thebe, Antigone en Creon. De Trojaanse Oorlog, waaronder verhalen over Troje, de wrok van Achilles, de wraak van Apollo, de strijd om Helena, en Andromache, Patroklos, Hector, Priamos, Penthesilea, Aiax, Menelaos, het paard van Troje, Laocoön en Sinon. Het noodlot van de Tantaliden, waaronder verhalen over Atreus, Agamemnon, Orestes, de Erinyen, de Areopagus en Iphigenia in Tauris. De zwerftochten van Odysseus, waaronder verhalen over Ithaka, Telemachos, de schipbreuk, Nausikaä, de Faiaken, de Lotofagen, de Cyclopen, Polyphemus, Aeolus, de Laistrygonen, het schimmenrijk, de Sirenen, Scylla en Charybdis, Helios, Eumaeüs, Penelope, Circe, Laërtes en Hermes.
Literatuur Hein van Dolen, De Griekse mythologie in een notendop (1999) Guus Houtzager, Griekse mythologie encyclopedie (Groningen 2003; zesde druk 2005) Gustav Schwab, Griekse mythen en sagen
Zie ook Griekse mythologie van A tot Z Lijst van goden en godinnen Lijst van Griekse goden Namen in Griekse en Romeinse mythologie
Externe links Theoi Project, Griekse goden in klassieke literatuur en kunst Bulfinch's Mythology (merk op dat deze niet alleen de Latijnse spelling maar ook de Latijnse namen gebruikt)