Een Pauselijke bul is in de oorkondeleer een benaming voor een plechtige pauselijke oorkonde die door middel van een bulla (zegel) werd bekrachtigd, doorgaans een loden en in uitzonderlijke gevallen een gouden zegel. Het Latijnse woord bulla duidde oorspronkelijk het ronde zegel aan; de naam ging vervolgens ook over op het document waaraan het zegel was bevestigd.
Pauselijke bullen maken deel uit van een veel bredere traditie van pauselijke documenten. Afhankelijk van periode, vorm en functie werden onder meer privileges, brieven, bullen, breven, apostolische constituties en encyclieken uitgevaardigd. De benamingen en formele kenmerken veranderden door de eeuwen heen. Een bul is daarom niet zonder meer een synoniem voor ieder document dat door een paus is uitgevaardigd. Ook de moderne documentatie van de Heilige Stoel onderscheidt bullen van onder meer encyclieken, apostolische constituties en apostolische brieven.
miniatuur|Een pauselijke bul uit de zestiende eeuw.|alt=Een groot op perkament geschreven pauselijk document met meerdere regels Latijnse tekst.
Terminologie en afbakening In strikte diplomatische zin wordt de term bul gebruikt voor plechtige pauselijke oorkonden die van een bulla zijn voorzien. In historisch en algemeen taalgebruik kan het woord ruimer worden toegepast op bepaalde plechtige pauselijke documenten. Omdat de organisatie van de pauselijke kanselarij en de uiterlijke vorm van haar documenten in de loop van vele eeuwen veranderden, kunnen moderne categorieën niet zonder meer op alle oudere pauselijke stukken worden toegepast.
De vroegmiddeleeuwse pauselijke documentaire praktijk ontwikkelde zich uit onder meer pauselijke correspondentie en decretalen. Daarnaast ontstonden plechtige privileges, aanvankelijk onder andere voor kloosters. In de elfde eeuw verdwenen oudere vormen, zoals het zeer lange papyrusformaat en het uit de laat-Romeinse cursieve schrifttraditie voortgekomen schrift, geleidelijk ten gunste van nieuwe vormen van representatie en authenticatie.
Vorm en authenticatie Een belangrijk formeel kenmerk van de historische bul was het pauselijke zegel. Bij veel bewaarde voorbeelden bestaat dit uit een ronde loden schijf. De oudste bewaard gebleven loden pauselijke zegels dateren uit de zesde en zevende eeuw, hoewel deze niet meer aan hun oorspronkelijke documenten vastzitten. Vanaf het pontificaat van Gregorius VII (1073–1085) werd de vorm van het zegel in belangrijke mate gestandaardiseerd. Een zijde vermeldde de naam van de regerende paus. Op de andere zijde werden de hoofden van de apostelen Petrus en Paulus afgebeeld, van elkaar gescheiden door een kruis.
miniatuur|Loden bulla van paus Innocentius IV.|alt=Twee zijden van een rond loden pauselijk zegel; een zijde draagt een opschrift en de andere zijde twee gestileerde hoofden.
Het zegel werd met koorden aan de oorkonde bevestigd. Daarvoor werden onder meer hennep en zijde gebruikt; kostbare rode en gele zijden koorden kwamen voor bij plechtiger uitgevoerde stukken. Het zegel diende als middel van authenticatie en verbond het document zichtbaar met het pauselijke gezag.
Pauselijke documenten bevatten daarnaast vaste diplomatische formules. De traditionele formule servus servorum Dei ("dienaar der dienaren Gods") komt ook in moderne bullen voor. Zo begint de in 2024 uitgevaardigde bul Spes non confundit, waarmee paus Franciscus het gewone Heilig Jaar 2025 afkondigde, met zijn naam en ambt, gevolgd door "Servant of the Servants of God".
Zoals veel andere pauselijke documenten worden bullen doorgaans aangeduid met hun incipit, de eerste woorden van de eigenlijke tekst. Voorbeelden hiervan zijn Unam sanctam en Spes non confundit.
Historische ontwikkeling De geschiedenis van de pauselijke bul hangt samen met de ontwikkeling van de pauselijke schriftelijke bestuurspraktijk. In de vroege en hoge middeleeuwen werden pauselijke oorkonden onder meer gebruikt voor het bevestigen van privileges en het regelen van de verhouding tussen Rome en kerkelijke instellingen.
In de periode van ongeveer 1150 tot 1378 nam de vraag naar pauselijke documenten sterk toe. Binnen de pauselijke administratie ontstonden verschillende categorieën. Zogeheten letters of grace verleenden onder meer privileges en beneficies, terwijl letters of justice plaatselijke gedelegeerde rechters konden aanwijzen. De pauselijke kanselarij ontwikkelde procedures om de grote hoeveelheid verzoeken en documenten te verwerken. Deze bredere documentaire ontwikkeling vormde de institutionele context waarbinnen ook plechtige, bezegelde pauselijke oorkonden werden vervaardigd.
Bullen konden niet alleen rechten vastleggen, maar eveneens onderdeel zijn van kerkelijk hervormingsbeleid. Historica Brigitte Meijns onderzocht bijvoorbeeld de beschermingsbullen die Gregorius VII in 1074 voor de benedictijnenabdij van Saint-Hubert in het bisdom Luik en in 1077 voor de gemeenschap van Watten in het bisdom Thérouanne uitvaardigde. Zij beschrijft deze documenten als instrumenten binnen de elfde-eeuwse kerkelijke hervormingsbeweging.
Met de verbreiding van de boekdrukkunst veranderde ook de verspreiding van pauselijke teksten. In Rome ontwikkelde de drukkunst zich vanaf de jaren 1460. Historica Margaret Meserve heeft beschreven hoe het pausdom tussen ongeveer 1470 en 1520 gedrukte teksten inzette bij onder meer kerkelijke en diplomatieke conflicten, excommunicaties, aflaten en de bekendmaking van religieuze maatregelen.
Functies De concrete functie van een bul hing af van de historische periode en van het betreffende document. Bullen en andere plechtige pauselijke oorkonden konden onder meer privileges of bescherming bevestigen, bestuurlijke en juridische regelingen vastleggen, kerkelijke instellingen erkennen en besluiten met een leerstellig of disciplinair karakter bekendmaken.
Een bewaard Nederlands voorbeeld is een oorkonde van Alexander III van 5 november 1179 voor de Abdij van Rijnsburg. Daarin herbevestigde de paus zijn bescherming van de abdij en haar bezittingen. Het perkamenten document, waaraan het loden zegel van Alexander III hangt, is volgens het Nationaal Archief het oudste originele archiefstuk in zijn collectie.
Ook bij de stichting en erkenning van onderwijsinstellingen werden pauselijke oorkonden gebruikt. Op 9 december 1425 gaf Martinus V toestemming voor de oprichting van de universiteit van Leuven. De beslissing werd vastgelegd in de zogenoemde stichtingsbul. De perkamenten oorkonde was voorzien van een loden bulla, bevestigd met strengen gele en rode zijde. Het oorspronkelijke exemplaar ging in 1914 verloren bij de brand van de Leuvense universiteitsbibliotheek; voordien waren er facsimiles in fotogravure vervaardigd.
Een bekend voorbeeld uit de politieke en kerkrechtelijke geschiedenis is Unam sanctam, die Bonifatius VIII op 18 november 1302 uitvaardigde tijdens zijn conflict met de Franse koning Filips IV. De bul behandelt de eenheid en het gezag van de Kerk en de verhouding tussen geestelijke en wereldlijke macht. De precieze interpretatie van deze tekst en van zijn politieke en theologische strekking is onderwerp van historiografisch debat.
Bullen worden ook in de moderne tijd nog voor specifieke plechtige handelingen gebruikt. Paus Franciscus kondigde bijvoorbeeld met Spes non confundit van 9 mei 2024 het gewone Jubeljaar 2025 af. Op de website van de Heilige Stoel wordt het document uitdrukkelijk aangeduid als een "Bull of Indiction".
Bewaring en onderzoek Pauselijke bullen zijn belangrijke bronnen voor de diplomatiek, kerkgeschiedenis, rechtsgeschiedenis en institutionele geschiedenis. Zowel hun tekst als hun uiterlijke kenmerken, waaronder schrift, zegel, materiaal, bevestigingswijze en kanselarijformules, kunnen informatie verschaffen over hun herkomst, authenticiteit en functie.
Veel bullen bevinden zich in kerkelijke, nationale, stedelijke en universitaire archieven. Het Rijksarchief in België verwierf in 2017 bijvoorbeeld opnieuw een bul uit 1430 van paus Martinus V voor het kapittel van Sint-Guido in Anderlecht. Het Rijksarchief omschrijft het stuk als een plechtige pauselijke oorkonde op perkament, voorzien van het pauselijke zegel. De Universiteit van Leuven bezit eveneens een verzameling pauselijke oorkonden met loden zegels, die onder meer vanuit diplomatisch, materieel en conserveringshistorisch oogpunt worden onderzocht.
Literatuur
Zie ook
Lijst van pauselijke bullen Bul (document) Diplomatiek Encycliek Motu proprio Apostolische constitutie Breve (pauselijk schrijven)
Externe link Bulls and Briefs Bullarium Theology and Religious Studies Research Guide: Papal Bulls
Categorie:Pauselijke bul Categorie:Katholieke leer Categorie:Geschrift in de Rooms-Katholieke Kerk