Friesland kent een rijke geschiedschrijving. Onder Friesland voor 1600 verstaan we hier niet de huidige provincie Friesland, maar de optelsom van de (voormalige) Friese gebieden van West-Friesland via de Groninger Ommelanden, Oost-Friesland en Oldenburg tot Noord-Friesland, ook wel aangeduid als Groter-Friesland, waarvan de geschiedenis sterk met elkaar verweven is. In de late middeleeuwen sprak men wel over de Zeven Friese Zeelanden.

De belangrijkste grondleggers van de Friese geschiedschrijving zijn Worp van Thabor en Petrus van Thabor, Sicke Benninge, Eggerik Beninga, Cornelius Kempius, Hermann Hamelmann, Ubbo Emmius en (in een iets latere periode) Pier Winsemius en Christianus Schotanus. Daarnaast zijn er de anonieme auteurs die de grotendeels (fictieve) kronieken van Ocka Scharlensis en Johannes Vlieterp en vermeende kroniekfragmenten van Cappidus Stavriensis en anderen hebben geproduceerd. Een pionier bij de bestudering van oude teksten was de Duitse rechtshistoricus Karl von Richthofen. Het Provinciaal Friesch Genootschap heeft zich sinds de 19e eeuw beijverd om oude teksten te publiceren.

Sagen en legenden Rudolfsboek ( eerste helft 13e eeuw) Magnussage Tractatus Alvinus Fon alra fresena fridome (eerste helft 14e eeuw) Hoe dae Fresen toe Fridom koemen (15e eeuw)

Kloosterkronieken De eerste geschiedschrijvingen ontstonden in enkele kloosters in Friesland en Groningen, met name in Aduard, Bloemhof, Klaarkamp, Lidlum, Mariëngaarde en Thabor.

Cisterciënzerabdij Aduard

Uitgaven en vertalingen Hugo Franciscus van Heussen (ed.), Historia seu Notitia Episcopatus Groningensis, Leiden en Brussel 1719, p. 32-43 (Historia episcopatuum Belgii, dl. 2) H[ugo] van R[ijn] (ed.), Oudheden en Gestichten van Groningen en Groningerland, mitsgaders van het Land van Drent, Leiden 1724, p. 211-322 H[ugo] van R[ijn] (ed.), Kerkelijke Historien en Outheden der Zeven Vereenigde Provintien, dl. 5, Leiden 1726, p. 325-353 Franciscus Koppius, Specimen theologicum continens Vitas ac gesta abbatum Adwerdensium, Groningen 1850 Hajo Brugmans, 'De kroniek van het klooster Aduard', in: Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap 23 (1902), 1-188, hier p. 35-110 (met bijlagen, waaronder kloosterrekening 1595) Jaap J. van Moolenbroek en J.A. Mol (Hans) (ed.), De abtenkroniek van Aduard: studies, editie en vertaling, Hilversum: Verloren; Leeuwarden: Fryske Akademy, 2010 (373 p.)

Premonstratenzer klooster Bloemhof te Wittewierum

Handschriften Chronicon van Emo, beginregel: Fuit vir quidam moribus..., Kroniek van het klooster Bloemhof bij Wittewierum, geschreven 1204-1234 door magister Emo, eerste abt van het klooster Bloemhof. De kroniek wordt voortgezet door Menko. Chronicon van Menko, beginregel: Cronica ista cum moralibus opusculis..., geschreven van 1249 tot ca. 1275 in het klooster Bloemhof bij Wittewierum. Voortzetting van de Chronicon van Emo (1204-1234). De kroniek wordt voorafgegaan door een biografie van Emo, de voorganger van Menko. Continuatio ad chronicon Floridi Horti, beginregel: Anno Domini MCCLXXVI Rodulphus rex..., geschreven in het klooster Bloemhof bij Wittewierum door twee auteurs, waarvan de tweede misschien Folkerd (1284-voor 1317), 5de abt van het klooster Bloemhof is. Voortzetting van de Chronicon van Menko.

Uitgaven Uitgave

Cisterciënzerabdij Klaarkamp te Rinsumageest Gesta Frisiorum, beginregel: Die almachtighe God, die onbegripelic is..., geschreven in het Klooster Klaarkamp te Rinsumageest (of het Klooster Thabor), ca. 1500

Premonstratenser abdijen te Lidlum en Mariëngaarde Uitgaven en vertalingen Dirk Aijelt Wumkes, Sibrandus Leo's Abtenlevens der Friesche kloosters Mariengaard en Lidlum. Met inleiding, aanteekeningen en register, Bolsward 1929 (ook hier) Herre Halbertsma, 'De kroniek van de witherenabdij "Mariëndal" te Lidlum. Een bron voor de kennis der Friese bouwkunst in de Middeleeuwen', in: Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek in Nederland 5 (1954), p. 94-136

H.Th.M. Lambooij en J.A. Mol, Vitae Abbatum Orti Sancte Marie. Vijf abtenlevens van het klooster Mariengaarde in Friesland, Hilversum 2001 H.T.M. Lambooij, Sibrandus Leo en zijn abtenkronieken van de Friese premonstratenzerkloosters Lidlum en Mariëngaarde. Een nadere studie, editie en vertaling, Hilversum 2008 (gearchiveerd)

Klooster Thabor bij Sneek Het klooster Thabor is ongetwijfeld het belangrijkste centrum voor de Friese geschiedschrijving geweest met vertegenwoordigers als de uit Rinsumageest afkomstige Worp van Thabor en Petrus Thaborita.

Handschriften Sneker kroniekje, beginregel: Anno Domini VIIc ende LXXI doe ontfenc Vrieslant eerst..., geschreven in het klooster Thabor tussen 1464 en 1476 Historie van Vrieslant, beginregel: In 't jaer ons Heren seven hondert ende LXXXI doe ontfene Vrieslant..., geschreven door Peter Jacobsz. van Thabor (Petrus Thaborita) in de eerste helft van de 16de eeuw (na 1527).

1500 De situ, de quantitate et qualitate terrae Phrisiae / Vorperius Taborita. - [S.l.], [ca. 1500]. - … p. ; fol Vorperius Taborita is Worperus Tyaerda ex Renismageest. 1500 Uit de chronijken Worperii van Renismageest, prioris in Thabor. - [S.l.], ca. 1500. - … p. ; fol Dit handschrift bevat vier boeken in de Nederduitsche taal, de drie eerste vertaald, waarschijnlijk naar handschrift Cronicorum Frisiae libri tres …. 1500 Versio Latina Vorperii Thaboritae. - [S.l.], ca. 1500]. 1500 Worperi Thaboritae Chronicon. - [S.l.], [ca. 1500]. - … p. ; fol Worperus Thaborita is Worperus Tyaerda ex Rinsumageest. - Handschrift. Dit handschrift, zeer fraai met een Duitse letter geschreven is voor de Franeker bibliotheek aangekocht uit de boekerij van de hoogleraar J. Schrader. Tegenover p. 1 op het schutblad staat nog aangetekend: "Vide de hoc Vorpero Suffrid. Petri de scriptor Fris. Dec. X. 8. p. 133-138, ubi memorat codices MSS. hujus Chronici quos vel ipse possedit, vel ab alliis habuit. In Biblioth. Amstelaedami habetur etiam cod. Ms. hujus Chronici." Dit exemplaar zal afkomstig zijn van P. Burmannus Secundus, die het zich had aangeschaft uit de bibliotheek van Andreas Schottus. Het schijnt dus voor de druk bestemd te zijn geweest. Het bevat slechts drie boeken in het Latijn, tot lib. III, 43. Het opschift van cap. 44 is doorgehaald, waarbij Burman schreef: "Reliqua desiderantur". - 1510 Worperi Thaboritae Chronicon Frisiae. - [S.l.], [ca. 1510]. - … p. ; fol Worperus Thaborita is Worperus Tyaerda ex Rinsumageest. - Handschrift. Gebonden in twee banden beslaat 520 p. schrifts, met wit papier doorschoten. De baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg liet dit afschrift vervaardigen, zie voorrede Chtb. II, p. LXXXVII. Daartoe werden vijf handschriften gebezigd, waaronder twee door P. Burman uit Amsterdam werden overgezonden. Achter de titel staat een aantekening: De vita et scriptis Vorperi, welk stuk voor het HS. der Amsterdamsche Bibliotheek was geplaatst en verkort is uit Suff. Petrus, volgens de kanttekening van Herbell van wiens hand ook de varianten zijn. Dit handschrift bevat de vier boeken en het vijfde gedeeltelijk, lopende tot 1510. Het breekt midden in een zinsnede af, waarbij aangetekend staat: "Zie het mankerende in het exemplaar van den heer J. de Kempenaer te Franeker.". – 2 dln. 1500 Chronicon Frisiae libri tres, nuper inventi ac nondum aediti, tractantes ac docentes primo, de quantitate et qualitate terrae Frisiae ac moribus Frisiorum : secundo, quomodo, quando, et per quos primum Christiani fides praedictata sit in Frisia, ac deinde de proeliis Frisiorum cum comitibus Hollandiae ac Episcopis Trajectensibus gestis / autore Worpio Tyaerda, ex Renismageest. - [S.l.], [ca. 1500]. - … p. ; fol Handschrift. Op deze drie boeken volgt met een nieuwe paginering: "Hier begint dat vierde boeck der cronyken van Frieslant, tracterende die gesten, die geschiedt zijn in Oostergoo, Westergoo ende Seven Wolden van die tyt, dat Hartoch Albert van Beyeren, Grave van Hollandt etc. wt Frieslandt worde verdreven, a. duysent drie hondert ende negen ende tnegentich, tot dat Hartoch Albert van Sassen weder in Frieslandt worde gehuldicht, Anno XIII. ende acht ende tnegentich". – Dit ex. is vermeld in de voorrede voor het Chtb. van Vriesland, II, p. LXXVIII 1522 Chronicon / Worperus Thaborita. - [Bolsward], . - … p. ; fol Worperus Thaborita is Worperus Tyaerda ex Rinsumageest. - Handschrift. Dit afschrift is vervaardigd te Bolsward door M. Wilhelmi, blijkens het onderschrft: "Dämo Mathias Guilhelmi, prehendatus in ecclesia Bolswerdiensi, scripsit hos libros Chronicoru[m] Phrisic." Het bevat de drie eerste boeken in het Latijn en het vierde en vijfde boek in het Nederduits, en gaat tot op het jaar 1522. Volgen een eigenhandige aantekening van de Raadsheer Jan de Kempenaer, Dankertszoon, is dit exemplaar door hem in 1777 gekocht op een auctie, gehouden door Chalmot te Leeuwarden, en is het vervolgens het eigendom geworden van de bibliotheek der Academie te Franeker. - Met reg. 1522 Cronica Hollandiae, Zeelandiae et Frisiae, beginregele: Laudemus viros gloriosos et parentes nostros..., geschreven in het Klooster Thabor, door Hendrik van Gouda, voltooid in 1522. 1523 Chronicon Frisiae, beginregel: Frisia est regio inferioris Germaniae..., geschreven door Worp van Thabor in 1517-1538. 1550 Chronicon Frisiae ad 1357 / [Worp van Thabor]. - [S.l.], [ca. 1550]. - [I], 198 p. ; 30 cm Worp van Thabor is Worp Tyaerda van Rinsumageest. - Handschrift. Paginering van 1 tot 100. Fol. 10, 15, 76 en 77 ontbreken. Bevat boek I-III. In latere hand betr. de jaren 1396-1398. – 1565 Friesche kronijk, boek 1-4 / [Worp van Thabor]. - [S.l.], [ca. 1565]. - [I], 376 p. ; 21 cm Worp van Thabor is Worp Tyaerda van Rinsumageest. - Handschrift. Coll. Herbell, no. 8. Met hs.-aant. van Suffridus Petrus en S.A. Gabbema. – 1571-1580 Chronicorum libri III / [Worp van Thabor] . Landboekfragmenten / Keimpe van Martena . Kroniek, bk. I-IV / Ocko Scharlensis . Formulierenboek voor koopbrieven, rentebrieven en andere notarieel-juridische stukken. - [S.l.], [1571-1580]. - 740 p. ; 30 cm Worp van Thabor is Worp Tyaerda van Rinsumageest. - Handschrift. Paginering: 1-223. (Worp-Martena 185-188 ontbreekt): I-LXCXXVII (Ocko); 326-418. Ocko, Kroniek boek IV gedeeltelijk. 1577 Friesche Kronijken / [Worp van Thabor en Keimpe van Martena]. - [S.l.], 1577. - 740 p. ; 30 cm Worp van Thabor is Worp Tyaerda van Rinsumageest. - In bezit geweest van J.M. van Beyma toe Kingma. Bevat: Worp, boek I-III en boek IV-V vermengd met stukken van Martena. Na boek V (fol. 312) voortgezet tot 1545. Paginering: 1-99 (boek I-III); 1-85 (boek IV); 16-466 (boek V en vervolg; fol. 1-16 ontbreken). 1581 Onvolledige chroniek / [Worp van Thabor] ; copie van Dirck Freerckzn. - [S.l.], 1581. - 861 p. ; 21 cm + reg Worp van Thabor is Worp Tyaerda van Rinsumageest. - Bevat: Boek IV behalve begin en boek V. 1710 Chronicon sive historiae Frisiae / [Worp van Thabor] ; cum notis C. van Alkmade (Cornelis van Alkemade) et P. van der Schelling (Pieter van der Schelling). - [S.l.], [ca. 1710]. - [I], 198 p. ; 30 cm Worp van Thabor is Worp Tyaerda van Rinsumageest. - Handschrift. Paginering van 1 tot 187. (120-129 overgeslagen) Bevat boek I-III. – Copie van Hs 1375. – Paginering: boek I-III = fol. 1-124; boek IV = fol 1173. Vgl. voor datering fol. 124 v. – Fr. Gen.: aanwinst 1939 PBF Sign.: Hs 1376 Kronijk van Friesland / [Worp van Thabor]. - [S.l.], [ca. 1710]. - 639 p. ; 34 cm + reg Worp van Thabor is Worp Tyaerda van Rinsumageest. - Inhoud: Boek I-IV. – Copie van Hs 1376. Beide hss. afkomstig van fam. Rinia van Nauta. 1867-1868 Vijfde boek der kronijken van Friesland, met bijlagen betr. Bolsward : copie/ [Worp Tyaerda van Rinsumageest] ; door Harmen Eilers, t.b.v. de uitg. door J.G. Ottema, Leeuwarden 1871. [Leeuwarden], 1867-1868. - 476 p. ; 34 cm Oud sign.FG: II a 8. PBF Sign.: Hs 1381.

Uitgaven