Het patriarchaat Aquileja was een prinsaartsbisdom in Italië.
Geestelijk gebied Het bisdom Aquileja bestond zeker al in 314. Het strekte zich toen uit over Venetië, Istrië, West-Illyrië, Noricum en Raetia secunda. Na de stichting van het aartsbisdom Salzburg in 798 was het missiegebied naar het noorden toe beperkt. Om geschillen te vermijden wees Karel de Grote in 812 de rivier de Drau aan als grens tussen beide kerkprovincies.
Sinds het begin van de vijfde eeuw maakte de bisschop aanspraak op de aartsbisschoppelijke titel en sinds 558/68 op de patriarchentitel. Deze laatste titel werd aangenomen aan het begin van het schisma met Rome, als uitvloeisel van de Driekapittelstrijd. Door invallen van de Longobarden moest de metropoliet vluchten en werd de zetel verplaatst naar het eiland Grado. Daarna werd de zetel te Aquileja opnieuw bezet, zodat de kerkprovincie feitelijk was gesplitst. Zie: patriarchaat Grado.
In 1751 werd het patriarchaat op aandrang van Oostenrijk opgeheven. De bisdommen die op Oostenrijks gebied lagen kwamen in 1752 bij het nieuw gevormde aartsbisdom Gorizia en de overige bisdommen kwamen bij het nieuwe aartsbisdom Udine. De laatste patriarch van Aquileja werd de eerste aartsbisschop van Udine. Udine was al eeuwenlang de residentie van de patriarchen, dus er veranderde niet zoveel voor de laatste patriarch, die de oude titel tot zijn dood mocht blijven voeren.De patriarchale kerk van Aquileja werd een parochiekerk direct onder de paus.
Onder de kerkprovincie van het patriarchaat Aquileia vielen de volgende suffragaanbisdommen:
Suffragaan Italiaanse naam Land Jaar van afstand Nieuwe status bisdom Iulium Carnicum Zuglio Italië 480 opgeheven bisdom Säben Brixen Italië 798 aan kerkprovincie Salzburg bisdom Novigrad CittanovaKroatië1271 aan patriarchaat Grado bisdom Mantua Mantova Italië 1552 direct onder paus bisdom Como Como Italië 1528 aan kerkprovincie Milaan bisdom Verona Verona Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Vicenza Vicenza Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Padua Padova Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Treviso Treviso Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Concordia Concordia Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Ceneda Ceneda Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Feltre Feltre Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Belluno Belluno Italië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Triëst Trieste Italië 1751 aan kerkprovincie Goriziabisdom Trente Trento Italië 1751 aan kerkprovincie Gorizia bisdom Pula Pola Kroatië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Poreč Parenzo Kroatië 1751 aan kerkprovincie Udine bisdom Pićan Pedena Kroatië 1751 aan kerkprovincie Gorizia bisdom Koper Capodistria Slovenië1751 aan kerkprovincie Udine
Wereldlijk gebied Ten tijde van het Frankische Rijk lag Aquileja in het markgraafschap Friuli, waarmee het in 952 binnen de invloedssfeer van het hertogdom Beieren kwam. Het patriarchaat kwam daarmee binnen het Heilige Roomse Rijk en werd een steunpunt voor de Duitse politiek in Noord-Italië. De keizers Otto I en Otto II schonken aan patriarch Radoaldo voor het eerst grote domeinen en forten; zij legden de basis voor het prinsaartsbisdom verder in de middeleeuwen. Keizer Hendrik IV schonk het patriarchaat in 1077 het hertogdom Friuli, het markgraafschap Istrië en het markgraafschap Krain. Hierdoor werd de patriarch rijksvorst. Tegen het einde van de periode van de Hohenstaufen verloor de patriarch zijn macht. In 1418/21 werd het gebied door de republiek Venetië veroverd en in 1445 deed de patriarch afstand van zijn wereldlijke heerschappij. Het stadje Aquileja (met enkele dorpen) kwam in 1516 tijdens een oorlog tussen Oostenrijk en de Republiek Venetië aan Oostenrijk. Afgezien van een periode in de Franse tijd bleef het stadje tot 1918 Oostenrijks.
Patriarchen tot het einde van de wereldlijke heerschappij 963 - 983 of 984: Radoaldo of Rodoaldo 984-1019: Johan 1019-1042: Poppo (Wolfgang) van Karinthië 1042-1049: Everhard 1049-1063: Godwald 1063-1068: Rawenger (Ravangerio) 1068-1077: Sieghard, graaf van Peilstein 1077-1084: Hendrik van Biburg 1084-1085: (Swatobor) Frederik van Bohemen 1085-1121: Ulrich I van Karinthië/van Gorizia 1122-1130: Gerhard Primiero 1132-1161: Pilgrim I van Karinthië 1161-1182: Ulrich II, graaf van Treven 1182-1195: Godfried 1195-1204: Pilgrim II 1204-1218: Wolfgar van Erla/Leubrechtskirchen (1194-1204: bisschop van Passau) 1218-1251: Berthold van Andechs, hertog van Meranien 1251-1269: Gregor van Montelongo 1269-1273: Philipp, hertog van Karinthië (regent) (1247-1265: aartsbisschop van Salzburg) 1273-1299: Raimond van Thurn 1299-1299: Koenraad van Silezië 1299-1301: Peter Gerra 1302-1315: Ottobuono di Razzi 1316-1318: Gaston van Thurn 1319-1332: Paganus van Thurn 1334-1350: Bertram van Saint-Genès 1350-1358: Nicolaas (bastaard van Luxemburg) 1359-1365: Lodewijk I van Thurn 1365-1381: Markwart van Randeck (1348-1365: bisschop van Augsburg) 1381-1387: Philips van Frankrijk, hertog van Alençon 1387-1394: Johann Sobjeslaw, markgraaf van Moravië 1395-1402: Anton I Gaetano 1402-1408: Anton II Panciera 1409-1418: Anton III da Ponte (tegenpatriarch) 1412-1439: Lodewijk II, hertog van Teck 1439-1465: Lodewijk III Scarampo-Mezzarota
Categorie:Geschiedenis van Venetië Categorie:Geschiedenis van Veneto Categorie:Geschiedenis van Slovenië Aq Aquileja Aq