De Sint-Martinuskerk is een rooms-katholieke parochiekerk in Gaanderen, gelegen aan de Kerkstraat in het dorpscentrum. De kerk en de gelijknamige parochie danken hun naam aan Martinus van Tours, in de volksmond Sint-Maarten genoemd. Het huidige neogotische kerkgebouw werd in 1914 ingewijd en verving een waterstaatskerk uit 1854. De aangebouwde toren dateert van 1893–1894 en is het oudste nog bestaande deel van het kerkcomplex. Sinds de sluiting van de Sint-Augustinuskerk in 2017 is de Sint-Martinuskerk de enige nog in gebruik zijnde rooms-katholieke kerk van Gaanderen.
Geschiedenis Schuurkerk en kapel De rooms-katholieke geloofsgemeenschap van Gaanderen vindt haar oorsprong in een schuurkerk. Rond 1700 werden de diensten gehouden in een schuur van de boerderij Ter Gun bij de Bielheimerbeek. In 1748 werd deze schuur vervangen door een eenvoudige kapel.
Waterstaatskerk (1854) In 1850 was de kapel zo bouwvallig geworden dat veilige eredienst niet langer mogelijk was. Op de grond van de boerderij Den Hartger, op de plek waar de huidige kerk staat, werd een nieuwe kerk gebouwd volgens de richtlijnen van Rijkswaterstaat. Deze waterstaatskerk kwam in 1854 gereed en bood plaats aan 324 zitplaatsen. Tot 1868 was zij een bijkerk van de parochie van Terborg. In dat jaar werd de Gaanderense gemeenschap als zelfstandige Sint-Martinusparochie opgericht; pastoor J. Th. Luijckx, afkomstig uit Sneek, werd haar eerste pastoor. Een jaar later, in 1869, liet Luijckx de pastorie bouwen.
Toren (1893–1894) In 1893–1894 werd aan de waterstaatskerk een vrijstaande toren toegevoegd, voorzien van een uurwerk en klokken. De toren werd ontworpen door de Deventer architect Gerard te Riele, destijds een veelgevraagd ontwerper van rooms-katholieke kerkgebouwen in Oost- en Noord-Nederland. Toen de waterstaatskerk twintig jaar later werd afgebroken om plaats te maken voor het huidige kerkgebouw, bleef de toren behouden en werd hij in het nieuwe ontwerp opgenomen.
Neogotische kerk (1914) In het begin van de twintigste eeuw groeide het aantal parochianen zo sterk dat de waterstaatskerk niet meer voldeed. Tegen de bestaande toren werd een nieuwe, ruimere kerk gebouwd naar ontwerp van architect H. Hoogenkamp, in neogotische stijl. Het gebouw werd in 1914 ingewijd. Door de groei van het ledental werd in 1952 een tweede parochie in Gaanderen afgesplitst: de Sint-Augustinusparochie, met een eigen kerkgebouw aan de andere kant van het dorp.
Latere wijzigingen In 1925 werden in het priesterkoor drie gebrandschilderde ramen aangebracht. Halverwege de jaren zestig, in de geest van het Tweede Vaticaans Concilie, werd het interieur ingrijpend aangepast en werd in het schip een liturgisch centrum ingericht. In de jaren negentig kwam achter in de kerk een Mariakapel; in 2021 werd een rouwkapel ingewijd. In datzelfde jaar werden vier kunsthistorische zijluiken — altaarretabels uit het atelier van Pierre Cuypers — overgebracht uit de Sint-Georgiuskerk te Terborg en in de Martinuskerk geplaatst.
In 2017 werd de Sint-Augustinuskerk in Gaanderen aan de eredienst onttrokken. Sindsdien is de Sint-Martinuskerk weer het enige rooms-katholieke kerkgebouw van het dorp. De parochie maakt sinds de fusie van zeven Achterhoekse parochies deel uit van de Parochie Maria Laetitia.
Orgel In 2016 werd in de kerk een pijporgel van orgelmaker Elbertse uit 1964 in gebruik genomen. Het instrument werd door Consultare Orgelbouw overgeplaatst uit de gesloten Sint-Augustinuskerk. Het voorgaande orgel, gebouwd door Steinmann & Vierdag, is niet meer in de kerk aanwezig.
Pastorie De pastorie aan de Kerkstraat 72, gebouwd in opdracht van pastoor Luijckx in 1869, sluit qua vormgeving aan bij de negentiende-eeuwse burgerlijke architectuur. In de jaren zeventig van de twintigste eeuw vond een ingrijpende modernisering plaats waarbij het oorspronkelijke trappenhuis verdween en authentieke deuren werden vervangen door opdekdeuren.
In september 2021 werd in de zogenoemde pastoorszaal een opmerkelijke ontdekking gedaan. Bij het verwijderen van het behang door vrijwilligers kwamen op alle wanden goed geconserveerde negentiende-eeuwse muurschilderingen tevoorschijn, voorzien van decoratieve motieven, ornamenten in goudverf en wapenschilden, waaronder het familiewapen van pastoor Luijckx met de stadspoort van Sneek. Volgens onderzoek door het Gelders Genootschap zijn de schilderingen geheel met de hand aangebracht — niet, zoals aanvankelijk vermoed, met sjablonen — en gelden zij voor de gemeente Doetinchem als uniek. De parochie en de gemeente onderzoeken de mogelijkheden voor restauratie en behoud.
Zie ook Lijst van rijksmonumenten in Gaanderen Sint-Augustinuskerk (Gaanderen) Parochie Maria Laetitia
Externe links Geloofsgemeenschap Augustinus-Martinus Gaanderen, Parochie Maria Laetitia Sint-Martinuskerk Gaanderen op Reliwiki
Categorie:Kerkgebouw in Doetinchem Categorie:Neogotisch kerkgebouw in Nederland