Tom Lanoye (uitspraak: /lɑ'nwa:/fonetisch weergegeven op de voorpagina van onder andere Heldere hemel; Sint-Niklaas, 27 augustus 1958) is een Belgisch romancier, dichter, columnist, scenarist, performer en theaterauteur. Hij woont en werkt in Antwerpen (België) en Kaapstad (Zuid-Afrika).
Biografie Lanoye was de jongste zoon van een slager.Humo (28 september 2009). "'Sprakeloos': Tom Lanoye neemt afscheid van zijn ouders". Geraadpleegd op 26 mei 2010. Hij bezocht in Sint-Niklaas het Sint-Jozef-Klein-Seminarie College,Neefjes, Annemiek (13 december 2006). "Tom Lanoye: 'Gelukkig kan ik schrijven'". Vrij Nederland. Geraadpleegd op 17 mei 2010. toentertijd nog een jongenscollege. Hij studeerde Germaanse filologie en sociologie aan de Universiteit Gent. In die jaren was hij ook actief lid van het vrijzinnige Taalminnend Studentengenootschap (TSG) 't Zal Wel Gaan. Lanoye studeerde af op een scriptie getiteld De poëzie van Hans Warren. Hij publiceerde zijn eerste werk in eigen beheer, naar eigen zeggen: 'zoals alle punkbands toentertijd deden: uit onvrede met de bestaande structuren, en om het vak van binnenuit te leren'.
Hij komt vaak op zowel radio als televisie, niet alleen in België, maar ook in Nederland. Verder treedt hij op in theaters met avondvullende bewerkingen van eigen romans of toneelstukken. Zijn provocerende uitspraken bezorgen Lanoye regelmatig publieke belangstelling. Hij identificeert zichzelf als atheïst.http://www.knack.be/nieuws/mensen/tom-lanoye-58-ik-ben-geen-militante-atheist/article-1194707573531.htm Zijn literair werk is in meer dan twintig talen gepubliceerd of opgevoerd. Sinds de vertaling van zijn roman Sprakeloos (La langue de ma mère, 2011) is hij ook doorgebroken in Franstalig België. Zeven van zijn romans werden verfilmd, waarvan één, Het derde huwelijk, in het Frans (Troisièmes Noces). Kartonnen dozen, met in de hoofdrollen Jef Hellemans, Mil Sinaeve en Luk Wyns, wordt uitgebracht in de loop van 2027.
Op 20 januari 1996 lieten Lanoye en zijn Nederlandse partner René Los, onder grote mediabelangstelling, als eerste homo's hun samenleefcontract inschrijven op een gloednieuw stadsregister. Een symbolische actie, bedoeld om de discussie rond het homohuwelijk te versnellen. Vanwege conservatieve tegenstand vond de ondertekening niet plaats in het beroemde stadhuis van Antwerpen, maar in het kabinet van de schepen (wethouder) van Burgerlijke Stand en Emancipatie. Nadat België in 2003 als tweede land ter wereld (na Nederland) het homohuwelijk bij wet toeliet, trouwden Los en Lanoye officieel. Zonder pers, in het stadhuis.
In de zomer van 2023 vierde Radio 1 de 65ste verjaardag van Tom Lanoye met de podcastreeks "Viva Lanoye", gemaakt door Radio 1-presentator Vincent Byloo. In november 2023 werd de reeks op het DS Podcastfestival in Oostende bekroond met een Oorkonde in de categorie "Cultuur".
Op 11 maart 2024 werd bekendgemaakt dat de Prijs der Nederlandse Letteren — de belangrijkste literaire onderscheiding van het Nederlands taalgebied — aan hem zou worden uitgereikt door koning Filip 1 van België.https://www.literatuurvlaanderen.be/nieuws/prijs-der-nederlandse-letteren-tom-lanoye Lanoye is de vierentwintigste laureaat, na voorgangers als Herman Teirlinck, Stijn Streuvels, Gerard Walschap, Hugo Claus, Willem Frederik Hermans, Hella S. Haasse, Harry Mulisch, Gerard Reve, Jeroen Brouwers, Leonard Nolens, Judith Herzberg en Astrid Roemer.
Literair werk Vroege jaren Vanaf 1981 tot 1982 vormde Tom Lanoye samen met James Bordello (pseudoniem van Peter Roose) een duo dat in Gentse studentencafés optrad als 'de Twee Laatste Grote Poëtische Beloften Van Net Voor De Derde Wereldoorlog'. Een jaar later nam het duo deel aan de Nacht van de Poëzie in Utrecht. Ook schreef Lanoye polemische stukken voor de tijdschriften De Zwijger, Propria Cures, Humo en 'T Zwarte Gat — een studentenblad waarvan hij de hoofdredacteur was en dat maar vier nummers uitbracht.
In 1985 verscheen zijn prozadebuut, de deels autobiografische verhalenbundel Een slagerszoon met een brilletje. Na een televisieoptreden in hetzelfde jaar bij Sonja Barend werd hij een bekende Vlaming. Op zijn debuut volgde de prozawerken Alles moet weg (1988) en Kartonnen dozen (1991). Dat laatste vormt samen met Een slagerszoon met brilletje en het later verschenen Sprakeloos (2009) De Wase Trilogie, in 2024 ook heruitgegeven als De Waasland Omnibus.
In de statuten van de in 1992 opgerichte n.v. L.A.N.O.Y.E., het eenmansbedrijf van de schrijver, omschrijft hij zijn werk als 'alle vormen van teksten en schriftuur, zowel voor boeken, kranten, tijdschriften en andere drukwerken als voor toneelopvoeringen, cabaret- en zangvoorstellingen, dit alles onder eender welke vorm en in de meest ruime zin van het woord'.
Shakespeare en de Monstertrilogie In het buitenland werd Lanoye opgemerkt als hedendaags dramaturg met zijn twaalf uur lange bewerking in verzen van acht stukken van Shakespeare, Ten oorlog (1997). Ze ging in Duitse vertaling (Schlachten!) in première op de Salzburger Festspiele. In 2015 werd deze marathonvoorstelling verkozen tot het meest belangwekkende toneelstuk in de Nederlandstalige theaterliteratuur.https://www.theaterkrant.nl/nieuws/ten-oorlog-best-speelbare-stuk/
In 1997 verscheen Het Goddelijke Monster, het eerste deel van De Monster Trilogie. Later volgden Zwarte Tranen en Boze Tongen. De trilogie werd in 2011 tot een televisieserie "Het goddelijke monster" gemaakt.
Een gevestigde naam Naast Ten oorlog volgden andere bewerkingen van klassieke toneelstukken: Mamma Medea (vrij naar Euripides), Mefisto for ever (vrij naar Klaus Mann) en Atropa. De wraak van de vrede (vrij naar Euripides, Aeschylus, George W. Bush, Donald Rumsfeld en Curzio Malaparte). Die laatste twee stukken vormen begin en slot van De triptiek van de macht van regisseur Guy Cassiers. Ze werden in diens enscenering beide uitgenodigd op het Festival d'Avignon, dat in 2011 het duo opnieuw uitnodigde. Bloed en rozen, hun historische stuk over Jeanne d'Arc en kindermoordenaar Gilles de Rais, stond vijf avonden in de prestigieuze Cour d'Honneur van het Palais des Papes, voor in totaal 10.000 toeschouwers.
Van 2003 tot 2005 was Lanoye stadsdichter van Antwerpen, de eerste Belgische stad die een dergelijke functie openstelde. In deze functie schreef hij een gedicht dat geprint op een groot banier aan de Boerentoren, 'Europa's eerste wolkenkrabber', werd gehangen. Het gedicht was een liefdesverklaring van die toren aan de middeleeuwse toren van de O.-L.-Vrouwenkathedraal. Later schreef Lanoye als 'respons' van de kathedraaltoren een klankgedicht dat werd ingezongen door de volkszangeres La Esterella, met wie hij vaker samenwerkte. (Op haar uitvaart in 2011 sprak hij in diezelfde kathedraal een begrafenisrede voor haar uit.)
In 2007 werd Lanoye in Nederland als eerste Belg bekroond met de Gouden Ganzenveer voor zijn oeuvre en kreeg hij een eredoctoraat van de Universiteit Antwerpen.
Eind 2009 verscheen zijn roman Sprakeloos, die handelt over de dood van zijn moeder — een amateuractrice die, na een beroerte, haar spraak verliest. De roman werd een van de meest geprezen werken: het verscheen op de shortlists van de Gouden Uil, de Libris Literatuur Prijs, de AKO Literatuurprijs en werd bekroond met de Gouden Uil Publieksprijs en de Henriette Roland Holst-prijs. In 2012, drie jaar na verschijning, eindigt Sprakeloos op de derde plaats bij een verkiezing van de meest populaire Vlaamse klassieker, na Louis Paul Boons De Kapellekensbaan (1953) en Van den vos Reynaerde (13e-eeuws epos).
Op verzoek van de Stichting CPNB schreef Tom Lanoye in 2012 de novelle Heldere hemel als Boekenweekgeschenk (oplage 833.000 exemplaren). Tom Lanoye was de vierde Belgische auteur van het Boekenweekgeschenk, Hubert Lampo (1969), Marnix Gijsen (1978) en Hugo Claus (1989) gingen hem voor. Het was de eerste maal dat een Boekenweekgeschenk ook in Vlaanderen werd verspreid.
Opnieuw op verzoek van de Stichting CPNB — en met de steun van Turing Foundation (Amsterdam), Poetry International (Rotterdam) en Poëziecentrum (Gent) — schreef Lanoye ook het Poëzieweekgeschenk ter gelegenheid van de Poëzieweek 2019. Zijn voorgangers waren onder anderen Anna Enquist, Ilja Leonard Pfeijffer, Stefan Hertmans en Peter Verhelst. Het opgelegde thema was 'vrijheid', de titel van het geschenk Vrij - wij?.
Verfilmingen, Bloednoot, en polemieken Begin 2016 bundelt en bewerkt Lanoye zijn meest spraakmakende speeches en polemieken in de bundel Revue Lanoye. Filippica. Het boek bevat onder andere de artikelen die Lanoye wijdde aan een sindsdien beruchte zaak van Antwerps politiegeweld: de zaak-Jonathan Jacob. Op een twee weken durend festival in Oostende, waarbij diverse liefhebbergroepen aan de slag gaan met toneelstukken van hem, stelt Lanoye in mei ook zijn eigen muziekgroep voor, Bloednoot ©, een 'impro-jazz-lit-trio' met bassist Nicolas Rombouts en percussionist Teun Verbruggen. Hun enige spelregel luidde: 'Wij repeteren nooit'.
In 2017 kwam de verfilming van Sprakeloos uit in Vlaanderen en Nederland, geregisseerd door Hilde Van Mieghem en met als hoofdacteurs Stany Crets en Viviane De Muynck. Ook de Nederlanders Halina Reijn en Hans Kesting spelen een bescheiden rol. Stany Crets speelde eerder ook al een hoofdrol, toen aan de zijde van Peter Van den Begin, in de allereerste Lanoye-verfilming Alles moet weg (1996), in een regie van Jan Verheyen en gebaseerd op Lanoyes gelijknamige romandebuut. Sprakeloos, de film wint op het Filmfestival van Oostende de Telenet Publieksprijs (2017).
In 2017 kocht het Luikse productiehuis Frakas de filmrechten voor een Franstalige verfilming van Het derde huwelijk. Troisièmes Noces wordt uitgebracht in 2018, geregisseerd door David Lambert en met onder anderen Bouli Lanners en Rachel Mwanza in de hoofdrollen.
In 2020 kocht productiemaatschappij Mindsmeet de rechten van Kartonnen dozen. De beoogde regisseur en scenarist zijn Bavo Defurne en Yves Verbraeken. Deze verfilming wordt naar verwachting uitgebracht in 2027, in het Engels zal de ondertitel Heartbreak for beginners luiden.
Nog in 2020 herneemt Lanoye zijn wekelijkse column in het magazine HUMO.
In de lente van 2022 verschijnt de eerste historische en — met 480 pagina's — ook lijvigste roman van Lanoye, De draaischijf. Kunst, collaboratie, lafheid en tomeloze ambitie vermalen drie innig verbonden levens: acteur-regisseur Alex Desmedt, zijn vrouw en steractrice Lea Liebermann en zijn broer Rik Desmedt, een dirigent-componist die voluit de kant van de nazi's kiest. Het boek speelt zich af in twee steden, Antwerpen en Den Haag, en in twee schouwburgen, 'den Bourla' en 'de Koninklijke aan het Korte Voorhout'. En dit over een periode van vijftig jaar.
In de zomer van 2023 presenteerde Lanoye tijdens Theater Aan Zee in Oostende zijn Paul Verbraekenlezing in boekvorm, een gecontesteerd schotschrift over het 'spook' van 'woke': Woke is het nieuwe Marrakech-pact (of: Hoe ons Capitool al elke dag wordt bestormd), waarin hij kritiek levert op Bart De Wever en diens aanval op de woke-beweging. Lanoye waarschuwt hierin dat dit alleen maar extreemrechts in de kaart speelt. Het pamflet haalde meerdere herdrukken en meerdere boekentoptiens. Op 18 oktober 2023 bracht Lanoye het pamflet integraal op de planken, aangedikt met improvisaties en actueel commentaar, in een zes uur durende voorstelling onder de titel WOKE IS… DE MARATHON in de KVS te Brussel.