miniatuur|voorbeeld van een ISO 14001-certificaat ISO 14001 is de internationaal geaccepteerde standaard met eisen voor een milieumanagementsysteem die werd ontwikkeld door de Internationale Organisatie voor Standaardisatie. Het milieumanagementsysteem wordt gebruikt om een bij de organisatie passend milieubeleid te ontwikkelen en de uitvoering ervan te borgen.
Algemeen Met behulp van een milieuzorgsysteem volgens de ISO 14001-norm kunnen de milieurisico's van de bedrijfsvoering beheerst en indien mogelijk verminderd worden. ISO 14001-certificatie is niet algemeen verplicht, maar er zijn gemeenten die erom vragen bij het verstrekken van een milieuvergunning. Grotere bedrijven, met name overheden, stellen ISO 14001-certificatie bij aanbestedingen vaak als eis in hun aanvragen.
De NEN-EN-ISO 14001:2015 wordt in Nederland uitgegeven door NEN (Nederlands Normalisatie-instituut). De ‘EN’ staat voor de acceptatie als Europese Norm door CEN (het Europese normalisatie-instituut). De NEN-EN-ISO 14004:2015 geeft een toelichting op de NEN-EN-ISO 14001. In de ‘ISO 14000-serie’ zijn nog verschillende andere normen beschikbaar die gerelateerd zijn aan milieumanagement. Zie verder ISO 14000.
ISO 14001 is onderdeel van een serie ISO standaarden ISO 14000 op het gebied van milieumanagementsystemen.
Versies Sinds de ontwikkeling van de standaard is deze tweemaal gereviseerd: ISO 14001:1996 ISO 14001:2004, belangrijke afweging voor aanpassing is comptabiliteit met ISO 9001:2000 ISO 14001:2015, aanpassing aan structuur Annex SL
Geschiedenis Hoewel milieu al een onderwerp van eeuwen is, gaat de historie van milieubeheer meer terug tot de industriële revolutie van de 18e en 19e eeuw, onder andere met oppositie tegen de luchtvervuiling van door fabrieken (de stank afkomstig hiervan) en het ontstaan en uitbreiding van de olie-industrie. In de jaren 1970 kwam er meer druk vanuit regelgevers en negatieve publiciteit en toenemende zorgen rondom het milieu bij het publiek (Nas, 1997). Om die reden werd op vrijwillige basis door de industrie gedragscodes en audit programma’s aangenomen die het platform werden voor milieumanagement systemen. Omdat wereldwijd steeds meer bedrijven dat begonnen te formaliseren was er een toenemende besef dat internationale normen ter standaardisatie noodzakelijk waren.
Ontwikkelingen vanaf de jaren tachtig:
1987: De “World Commission on Environment and Development” (bekend als de commissie-Brundtland) publiceert het Brundtland-rapport, waarin de term “duurzame ontwikkeling (sustainable development)” geïntroduceerd wordt en dat het bedrijfsleven oproept om effectieve milieumanagementsystemen te ontwikkelen. 1991: na de snelle acceptatie van standaard ISO 9000 op het gebied van kwaliteitsbeheer en de toeneming lokale standaarden op het gebied van milieu, is de ISO een onderzoek gestart naar de wenselijkheid van internationale milieumanagementsysteem standaarden. Een “Strategic Advisory Group On The Environment -SAGE” werd gevormd om te beoordelen of zulke standaarden konden leiden tot het promoten van een gemeenschappelijke aanpak van milieubeheer, gelijk aan kwaliteitsbeheer vergroting van het vermogen van organisaties om verbeteringen te bereiken en meten in milieu prestaties faciliteren van handel en het verwijderen van handelsbarrières 1992: Tijdens de VN-conferentie voor milieu en ontwikkeling (United Nations Conference on Environment and Development (UNCED, ook wel genoemd: “Earth Summit”)) in Rio De Janeiro, Brazilië in 1992 werd voor het eerst de nood aan globale standaarden en raamwerken erkend om het probleem van klimaatverandering aan te pakken. "Milieunormen, managementdoelstellingen en -prioriteiten moeten de milieu- en ontwikkelingscontext weerspiegelen waarop ze van toepassing zijn", klonk het in de. 1992: In navolging van de succesvolle norm BS 5750 publiceert BSI in 1992 de eerste norm ter wereld voor milieumanagementsystemen, BS 7750 1993: Als antwoord op de Earth Summit ontwikkelde de Europese Commissie in 1993 het "Eco Management and Audit Scheme" (EMAS): een milieu- en audit systeem van de EU gebaseerde op vrijwilligheid voor bedrijven en andere organisaties (1836/93/EC) die zaken doen in de Europese Unie. 1993: In 1993 zet de Internationale Organisatie voor Standaardisatie (ISO) op basis van de aanbevelingen van de SAGE werkgroep het licht op groep voor het vormen van een Technisch Comité () dat een milieumanagementnorm moet ontwikkelen. 1996: De Britse BS 5750 wordt als template gebruikt voor de verdere ontwikkeling van de ISO 14000-familie, en in 1996 verschijnt de eerste versie ervan en wordt BS 5750 opgevolgd door ISO 14001, "Milieumanagementsystemen" 2004: Revisie van de ISO 14001 standaard en behoeve van duidelijkheid en stroomlijnen van de richtlijnen, tezamen met nieuwe ISO 9000 kwaliteitsmanagement standaarden om het mogelijk te maken beide standaarden te integreren. 2015: Revisie van de ISO 14001 standaard. Deze versie is gebaseerd op de “High Level Structure - HLS”, het raamwerk voor alle ISO management systemen. Zie verder onder het hoofdje “ISO 14001:2015" en "Annex SL” 2018: In september 2018 dienen alle ISO 14001 certificeringen gebaseerd te zijn op ISO 14001:2015 (3 jaar na publicatie van ISO 14001:2015)
ISO 14001 is na 2 decennia geëvolueerd tot de tweede meest gebruikte managementstandaard (meest gebruikte is ISO 9001), met meer dan 300.000 certificaten. De norm geniet wereldwijde erkenning als milieumanagementsysteem, zie hieronder bij toepassing van ISO 14001.
Toepassing van ISO 14001 De ontwikkeling van ISO 14000-certificering is als volgt Ontwikkeling ISO 14001 certificering wereldwijd (einde jaar)Ontwikkeling ISO 14001 certificering in Nederland (einde jaar)2000200120022003200420052006200736,46436,46449,44064,99690,554111,163128,211154,57220082009201020112012201320142015188,574222,974239,880243,393260,852273,861296,736319,324 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 784 942 1,073 1,162 1,150 1,107 1,128 1,183 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 1,314 1,326 1,494 1,681 2,085 2,419 2,4082,461 In 2015 is standaard ISO 14001:2015 geïntroduceerd, die standaard 14001:2004 verving. Het totaal aantal certificeringen voor 2015 van 319,324 is als volgt verdeeld: ISO 14001:2004 - 318,377 ISO 14001:2015 - 947 Verdeling aantal certificeringen in de wereld (eind 2015):Top 10 certificeringen in Europa (eind 2015)WerelddeelAantal%Oost-Azië165,61651,9Europa119,75437,5Centraal-/Zuid-Amerika9,9253,1Noord-Amerika8,7122,7Centraal- en Zuid-Azië7,7082,4Midden-Oosten4,5851,4Afrika3,0241,0Totaal319,324100,0NrLandAantal1Italië22,3502Verenigd koninkrijk17,8243Spanje13,3104Roemenië10,5815Duitsland8,2246Frankrijk6,8477Tsjechië3,8328Zweden3,6899Zwitserland3,23910Turkije2,868Nederland staat eind 2015 op de 12e plaats
ISO 14000 normen De ISO standaarden die werden ontwikkeld binnen de ISO 14000 richten zich op het bestrijken van de volgende gebieden Milieumanagementsystemen Milieuauditing Milieuprestatie en -evaluatie Milieuetikettering Levenscyclusbeoordeling (assessment) Milieuaspecten in productstandaarden
De ISO 14001 norm behandelt van deze gebieden "Milieu Managementsystemen" en bestaat daarbij uit de volgende onderdelen: Context van de organisatie Leiderschap Planning Ondersteuning Uitvoering Evaluatie van de prestaties Verbetering Deze zes onderdelen van de ISO 14001-norm volgen uit de “High Level Structure” (HLS). Alle ISO-normen worden opgezet volgens de HLS, wat het voor organisaties makkelijk moet maken om hun managementsystemen voor kwaliteit, milieu en arbo te integreren.
Nieuwe ISO 14001-2015 standaard Op 15 september 2015 is de nieuwe versie van de ISO 14001 gepubliceerd. In Nederland heet de norm officieel NEN-EN-ISO 14001: 2015. Deze versie is de opvolger van de ISO 14001-norm uit 2004. Beide normen kunnen bij certificatie nog tot begin september 2018 naast elkaar worden gebruikt. Vanaf september 2018 (drie jaar na de publicatie van ISO 14001:2015) zijn certificaten op basis van ISO 14001:2004 niet meer geldig. De nieuwe norm is gebaseerd op Annex SL - de nieuwe High Level Structure (HLS) dat een raamwerk met zich meebrengt dat toepasbaar is op alle managementsystemen. Dit helpt om consistent te blijven en één taal te spreken bij alle standaarden.
De belangrijkste wijzigingen binnen de nieuwe norm zijn: De focus op leiderschap De focus op risico management Nadruk op het meten en aanpassen van doelstellingen Communicatie en bewustwording Minder voorgeschreven eisen
De structuur van ISO 14001:2015 volgens Annex SL is als volgt, waarbij hetgeen specifiek is voor ISO 14000 is gemaakt en waar de originele Engelse termen voor de duidelijkheid, waar nuttig tussen haakjes zijn geplaatst, ook omdat deze termen in het Nederlandse spraakgebruik ook worden gehanteerd: 1: Toepassingsgebied (scope) 2: Normatieve referenties 3: Termen & definities
Nr.(Sub)clausuleNr.(Sub)clausule4Context van de organisatie7.4Communicatie4.1Begrijpen van de organisatie en haar context 7.4.1 Algemeen4.2Begrip van de behoeften en verwachtingen van belanghebbenden 7.4.2 Interne communicatie4.3Bepalen van het toepassingsgebied van management 7.4.3 Externe communicatie4.4 milieu management systeem7.5Gedocumenteerde informatie5Leiderschap7.5.1 Algemeen5.1Leiderschap en toewijding (commitment)7.5.2 creëren en bijhouden5.2 Milieu beleid (policy)7.5.3 beheer van gedocumenteerde informatie5.3Organisatorische rollen, verantwoordelijkheden en bevoegdheden8Uitvoering (Operation)6Planning8.1Planning en beheer van de uitvoering6.1Acties om risico's en mogelijkheden te adresseren 8.2 Voorbereiding op noodsituaties en reactie 6.1.1 Algemeen9Prestatie evaluatie 6.1.2 Milieuaspecten9.1Monitoring, meting, analyse en evaluatie 6.1.3 Naleving (Compliance) verplichtingen 9.1.1 Algemeen 6.1.4 Planningsacties 9.1.2 Evaluatie van naleving (compliance)6.2 Milieu doelstellingen en planning om die te bereiken9.2Interne verificatie (audit) 6.2.1 Milieu doelstellingen9.3Management beoordeling (review) 6.2.2 Planning van acties om de milieu doelstellingen te bereiken10Verbetering7Ondersteuning (support)10.1Algemeen7.1Middelen (Resources)10.2Non-conformiteit en corrigerende maatregelen7.2Competentie10.3Continue verbetering7.3Bewustzijn (Awareness)
Documentvereisten in de standaard De vereisten voor gedocumenteerde informatie is verdeeld over de standaard maar kunnen beknopt weergegeven worden als volgt:
Nr.Uitleg4.3Toepassingsgebied (scope) van het milieumanagement systeem:5.2Beleid (policy)6.1.1Algemeen gedocumenteerd proces om aan de vereisten van 6.1 te voldoen - Informatie voor zover nodig om het vertrouwen hebben dat de processen zijn uitgevoerd zoals gepland6.1.2Noodzaak om gedocumenteerde informatie te hebben over: Criteria gebruikt om de significante milieuaspecten vast te stellen Milieuaspecten en de daarmee samenhangende milieueffecten