Helmstedt is een plaats in de Duitse deelstaat Nedersaksen. Het is de Kreisstadt van de Landkreis Helmstedt en heeft de status van selbständige Gemeinde. De stad telt inwoners.
De voormalige universiteitsstad Helmstedt heeft een rijke geschiedenis.
Plaatsen in en stadsdelen van de gemeente Helmstedt De gemeente bestaat uit 8 stadsdelen, waarvan er 3 ondergeschikt zijn aan andere (de Kernstadt en 4 Ortschaften met een eigen vertegenwoordiging bij de gemeenteraad): Kernstadt (centrum van de stad) met: Bad Helmstedt Barmke Büddenstedt Emmerstedt Offleben met: Hohnsleben Reinsdorf
De ten zuiden van Helmstedt gelegen dorpen Büddenstedt, Hohnsleben, Offleben en Reinsdorf behoorden tot en met juni 2017 tot een zelfstandige gemeente Büddenstedt, die in het kader van een gemeentelijke herindeling per 1 juli 2017 bij Helmstedt werd gevoegd.
Geografie en infrastructuur
De stad ligt op golvend terrein, circa 120-150 meter boven zeeniveau. Circa 10 km ten zuidwesten van de stad ligt een tot ruim 300 meter hoge, met fraai beukenbos bedekte, heuvelrug met de naam Elm, en direct ten oosten van de stad ligt een tot ruim 190 m hoge heuvelrug met de naam Lappwald.
Naburige gemeenten In het noordoosten: Oebisfelde-Weferlingen, en de hieronder beschreven gemeentevrije zone Helmstedt In het oosten: Beendorf en Ingersleben, en verderop, op 45 respectievelijk 170 km van Helmstedt: Maagdenburg en Berlijn In het zuidoosten: Harbke en iets verderop Sommersdorf (al deze plaatsen liggen in de Landkreis Börde in Saksen-Anhalt, dus van 1949-1990 over de grens met de DDR)
In het zuiden: Schöningen In het zuidwesten: Wolsdorf In het westen, aan de B1: Süpplingen, en verderop, op 36 km van Helmstedt: Braunschweig In het west-noordwesten: Süpplingenburg en verderop: Königslutter am Elm In het noordwesten: Rennau, en verderop Lehre, en nog verderop, op ruim 30 km van Helmstedt: Wolfsburg, en ten slotte: in het noorden: Mariental (alle in de Landkreis Helmstedt in Nedersaksen).
Verkeer en vervoer Helmstedt ligt aan de Autobahn A2. De afritten daarvan met de nummers 60, bij Barmke, en 61 t/m 63, bij Helmstedt zelf, komen op wegen in de gemeente uit. Afrit 63 geeft ook toegang tot de voormalige Duits-Duitse grensovergang. Van noord naar zuid (Brome - Helmstedt - Wernigerode) loopt de Bundesstraße 244, en van west naar oost de op een oude handelsroute gelegen Bundesstraße 1 door de gemeente. Een aftakking van de Bundesstraße 245 met de nummering 245a leidt van Helmstedt langs de vroegere bruinkoolgroeve bij Harbke naar Barneberg, gemeente Hötensleben, in de deelstaat Saksen-Anhalt. Te Barneberg komt deze B245a op de eigenlijke B245, richting Halberstadt, uit.
Station Helmstedt ligt aan de spoorlijn Eilsleben - Helmstedt (vanuit de richting Magdeburg Hauptbahnhof) en de vanuit het westen komende spoorlijn Braunschweig - Helmstedt. Het station werd in 1872 geopend en lag van 1945 tot 1990 aan een van de weinige open spoorverbindingen tussen West- en Oost-Duitsland. Het openbaar vervoer per bus is van weinig betekenis, er rijden voornamelijk school- en kleine belbussen.
Een in 1858 aangelegde spoorlijn, van Helmstedt naar het 11 km ten zuiden ervan gelegen Schöningen (zie ook: Spoorlijn Helmstedt - Holzminden) en verder zuid- en zuidwestwaarts, werd in 2007 buiten bedrijf genomen. Er rijden over een stuk van 8 km af en toe nog goederentreinen (naar de bruinkoolgroeven en de oude elektrische centrale) overheen. Een reactivering van het reizigersvervoer over deze lijn, tot aan Schöningen, is sinds 2022 in studie, maar, als men de lijn voor passagierstreinen zou gaan heropenen, is dat waarschijnlijk niet vóór 2030 te verwachten. Er is verder nog een goederenspoorverbinding met de mijnen van Weferlingen, gemeente Oebisfelde.
Economie
De belangrijkste in Helmstedt gevestigde onderneming is EEW Energy from Waste GmbH, een spin-off van het voormalige bruinkool- en elektriciteitsbedrijf BKB.Braunschweigische Kohlen-Bergwerke, Brunswijkse Kolenmijnen. De onderneming produceert o.a. elektriciteit door middel van het recyclen van allerlei afval. Het bedrijf is sedert 2016 in het bezit van een consortium van staatsbedrijven uit de Volksrepubliek China. In 2023 had de onderneming 1.400 personeelsleden, inclusief de circa 20 bedrijfslocaties elders. Eén filiaal van het bedrijf is in Nederland gevestigd, en wel te Delfzijl.
Een andere grote onderneming, die haar hoofdkantoor te Helmstedt heeft, is Avacon. Dit bedrijf voorziet grote delen van de deelstaten Nedersaksen en Saksen-Anhalt van elektriciteit. Van de aandelen Avacon is 68½% in bezit van het soortgelijke concern E.ON. De andere 31½% is in bezit van Landkreise, Duitse gemeentes enz.Avacon heeft een dochteronderneming in Groningen-stad, Nederland. Dit is een uitzendbureau
Na 1990 zijn in de gemeente Helmstedt nieuwe, moderne bedrijventerreinen ontwikkeld, waar voornamelijk lokaal midden- en kleinbedrijf is gevestigd.
Het voormalige universiteitsgebouw van Helmstedt huisvest een filiaal van de Otto-von-Guericke Business School Magdeburg, een instelling voor hoger onderwijs, waar men o.a. de graad bachelor in de bedrijfseconomie kan behalen. Deze werkt samen met de Universiteit van Maagdenburg.
In de dienstensector is het ziekenhuis van de stad (263 bedden, 400 medewerkers) en het Amtsgericht vermeldenswaard.
Het toerisme naar Helmstedt neemt in betekenis toe. De stad heeft een fraai oud centrum, en is van historisch belang als voormalige Duits-Duitse grensstad. Verder ligt Helmstedt in een fraaie, bosrijke omgeving. De door de bruinkoolwinning aan het landschap toegebrachte schade is inmiddels voor het grootste deel ongedaan gemaakt; een grote groeve maakt plaats voor een recreatiemeer.
Geschiedenis
Het gebied rondom het huidige Helmstedt is rijk aan archeologische sporen, die erop wijzen, dat er in het Neolithicum reeds mensen woonden. Daaronder waren dragers van de Trechterbekercultuur (4.000 tot 2.000 jaar vóór de jaartelling).
In 952 wordt de plaats voor het eerst in een document vermeld. Helmstedt verwierf in of vóór het jaar 1247 stadsrechten. De stad behoorde in ieder geval tussen 1426 en 1518 tot de Hanze.
In de 12e eeuw bestonden in en om Helmstedt drie belangrijke kloosters: Marienberg, een in 1176 gesticht nonnenklooster van de augustinessen, aan de westkant van de stadskern; Mariental, een in 1138 gesticht monnikenklooster van de cisterciënzers; zie: Mariental (Nedersaksen); Sankt Ludgeri, wellicht omstreeks het jaar 800 gesticht door de missionaris Ludger zelf. De monniken, die het gebruikten, behoorden tot de kloosterorde der benedictijnen. Het klooster staat in de zuidoostelijke hoek van het stadscentrum. Vooral dit laatste klooster was in de middeleeuwen zeer invloedrijk. De abt van het klooster was tot en met de 15e eeuw de facto tevens burgemeester van Helmstedt.Het stadswapen van Helmstedt vertoont nog altijd een afbeelding van Sint Ludger. Sankt Ludgeri is, ondanks de invloed van de protestantse wereldlijke heersers rondom, steeds een steunpunt van de Rooms-Katholieke Kerk gebleven. Van 1802In 1802-1803 vond een secularisering van alle Duitse kloosters plaats, vaak op bevel van Napoleon. tot 1986 was het klooster in gebruik als grote boerderij, daarna werd het een katholiek ontmoetings- en vergadercentrum. De bijbehorende kloosterkerk brandde tijdens de Tweede Wereldoorlog af, maar werd in 1949 herbouwd. Het gebouw is de rooms-katholieke parochiekerk van Helmstedt.
In het jaar 1200 was er binnen het Heilige Roomse Rijk sprake van een interne machtsstrijd, en een burgeroorlog. Daardoor werd Helmstedt in 1200 geheel verwoest, maar korte tijd later weer opgebouwd, en van een stenen stadsomwalling voorzien. Ten tijde van de Reformatie, die in de eerste helft van de 16e eeuw aarzelend op gang kwam, maar pas in 1568 door hertog Julius van Brunswijk-Wolfenbüttel definitief werd doorgevoerd, ging de stad over op het evangelisch-lutherse geloof. Tot op de huidige dag zijn in de gemeente Helmstedt de meeste christenen deze gezindte toegedaan. De in dit artikel genoemde kerkgebouwen zijn, tenzij uitdrukkelijk anders vermeld, ook evangelisch-luthers.
Van 1576 tot 1810 had Helmstedt een universiteit, de Academia Julia. Deze is gesticht op last van, en genoemd naar hertog Julius van Brunswijk-Wolfenbüttel, heer van het Vorstendom Brunswijk-Wolfenbüttel, waar Helmstedt toen deel van uitmaakte. Men kon er rechten, meest orthodox evangelisch-lutherse theologie, filosofie en medicijnen studeren. In 1810 werd de universiteit tijdens de Franse bezetting op last van koning Jérôme Bonaparte opgeheven.
Helmstedt is eeuwenlang een grensstad geweest. Direct ten oosten van de stad ligt gebied, dat eeuwenlang tot de Mark Brandenburg, vanaf 1648 tot Brandenburg-Pruisen en vanaf 1701 tot het Koninkrijk Pruisen behoorde. Al in de 13e eeuw begon men met de aanleg van een 8 km lange landweer aan de oostgrens met Brandenburg, in de 14e eeuw voorzien van drie wachttorens. Twee daarvan zijn nog in min of meer oorspronkelijke staat bewaard gebleven, een derde, de Magdeburger Warte werd in 1855, naar de mode van die tijd, door een neogotische uitzichttoren vervangen. De landweergracht is op enkele plaatsen 4 meter diep geweest. De landweer raakte verouderd, werd sedert de 16e eeuw niet of nauwelijks meer onderhouden, raakte verwaarloosd, maar is onbedoeld een voorloper geweest van de latere zonegrens van 1949-1990. Een nog in het boslandschap van het Lappwald herkenbaar stuk van de landweer, van ongeveer 700 meter lengte, is als archeologisch monument bewaard gebleven.
In 1755 werd in het Lappwald, op ruim 3 km afstand van Helmstedt, een ijzerhoudende minerale bron ontdekt, die men als geneeskrachtig beschouwde. Hier ontstond het later Bad Helmstedt genoemde kuuroord. Er werden deftige villa's, een hotel met casino en een schouwburg gebouwd. In 1894 hadden, waarschijnlijk door de bruinkoolwinning ten zuiden van het Lappwald veroorzaakte, veranderingen in de bodemgesteldheid het gevolg, dat de bron opdroogde. Het kuurbedrijf werd beëindigd. Alleen de (in 1927 door nieuwbouw vervangen) schouwburg Brunnentheater en een aantal villa's staan er nog. Bad Helmstedt heeft nog wel de status van staatlich anerkannter Erholungsort.
Van 1874 tot en met 2016 is er in de omgeving van HelmstedtTussen 1949 en 1990 zowel in West- als Oost-Duitsland. op grote schaal bruinkool gedolven. De meeste bruinkool werd, in de periode 1908-2020, opgestookt om in elektriciteitscentrales stroom op te wekken. De productie van bruinkoolbriketten als huisbrandstof duurde van 1887 tot 1988. Een Schwelwerk, een fabriek waarin door middel van pyrolyse van bruinkool allerlei teerachtige substanties en gassen werden geproduceerd, te Offleben was van 1936 tot 1967 in bedrijf. De in de huidige gemeente Helmstedt gelegen dorpen Büddenstedt (ten tijde van de ontruiming in de jaren tot 1947 1600 inwoners) en Alversdorf (ten tijde van de ontruiming rond 1966 800 inwoners) moesten voor bruinkoolwinning in dagbouw worden gesloopt. Büddenstedt is korte tijd later elders herbouwd. De laatste bruinkoolgroeves zijn ten dele omgezet in gebieden, waar in de toekomst, door inundatie ervan, meren zullen ontstaan. Deze zullen zowel natuur- als recreatiegebied gaan worden. Het grootste van die meren draagt de naam Lappwaldsee en moet, als het in 2032 geheel gevuld is, een 400 hectare grote recreatieplas zijn geworden.
Ten tijde van Adolf Hitlers Derde Rijk werd de (kleine) Joodse gemeenschap van Helmstedt uitgemoord in de Holocaust. Van maart 1944 tot april 1945 bestond in het naburige Beendorf een berucht concentratiekamp (codenaam: SS-Arbeitslager A3), bestaande uit een vrouwen- en een mannenkamp. Dwangarbeiders moesten in ondergrondse mijnschachten onder vaak onmenselijke werkomstandigheden onderdelen produceren voor militaire vliegtuigen, V1's en V2's. In april 1945 kwamen vele gevangenen om, terwijl of nadat zij naar andere concentratiekampen werden vervoerd, of tijdens dodenmarsen.