Het Nederlands in Zuid-Afrika kent een geschiedenis die even lang is als de gehele geschreven geschiedenis van Zuid-Afrika. In 1652 doet het Nederlands zijn intrede in Zuid-Afrika, wanneer Nederlandse kolonisten onder leiding van de V.O.C. de Nederlandse Kaapkolonie stichten bij de Kaap de Goede Hoop. Het Nederlands is tot in de twintigste eeuw gebruikt als cultuurtaal van de Afrikaners, die voor een groot deel afstammen van Nederlanders. Door het vele contact met niet-Nederlandstaligen ontstond er naast het Nederlands een nieuwe taal, het Afrikaans, dat tegenwoordig erkend wordt als volwaardige taal, maar door sommigen (1961). Afrikaans en Nederlands. Kaapstad : Nasionale Boekhandel. (1970). Herkoms en Ontwikkeling van Afrikaans. Johannesburg : Afrikaanse Pers- Boekhandel. (1982). Attitudes Towards Language Variation, Social and Applied Contexts. London : Edward Arnold. nog steeds wordt gezien als een Nederlands dialect of een Nederlands half-creool. Tot 1984 was het Nederlands een van de officiële talen van Zuid-Afrika.
Tegenwoordig wordt in Zuid-Afrika het Nederlands niet meer als algemene (spreek)taal gebruikt. Door verschillende oorzaken heeft het Afrikaans het Nederlands tussen 1920 en 1940 verdrongen. Desondanks zijn de sporen van het Nederlands nog duidelijk te merken in het huidige Zuid-Afrika. Zo'n 95% van de woorden in het Afrikaans komt uit het Nederlands en aan de grootste Afrikaanstalige universiteit in Zuid-Afrika, de Universiteit Stellenbosch, is het alleen mogelijk om Afrikaans binnen de studie Afrikaans en Nederlands te studeren.
De Zuid-Afrikaanse regering heeft in 1996 alle aangelegenheden betreffende het Nederlandstalig onderwijs in Zuid-Afrika overgedragen aan de Nederlandse Taalunie, maar wil tot nu toe geen lid van de Nederlandse Taalunie worden.
Het Nederlands staat in Zuid-Afrika bekend onder verschillende namen. Hiervan zijn Hollands en Hoog-Hollands het meest gebruikt.
De taal is overigens niet geheel uit het dagelijks gebruik verdwenen: in Zuid-Afrika en Namibië zijn er nog enkele kleurlinggemeenschappen die het Nederlands gebruiken als onderdeel van de calvinistische orale traditie.
Aankomst
Op 6 april 1652 kwam Jan van Riebeeck in opdracht van de Vereenigde Oostindische Compagnie aan bij de Kaap de Goede Hoop. Hij had de opdracht gekregen van de Heren XVII, het hoogste bestuursorgaan van de V.O.C., om in de Kaapstreek een tussenstation te stichten, zodat de V.O.C.-schepen op weg naar Indië konden worden ververst.
Vanaf de aankomst op de Kaap probeerden de Nederlanders te communiceren met lokale stammen, zoals de Hottentotten, en later met slaven. Omdat deze lokale stammen en slaven geen Nederlands spraken, werd de Nederlandse taal sterk vereenvoudigd. Deze tussentaal, die tegen het einde van de negentiende eeuw zou uitgroeien tot het Afrikaans, werd echter alleen gebruikt in de omgang met lokale stammen en slaven. Het Nederlands was - net zoals in Nederland - de omgangstaal tussen de Nederlandse kolonisten onderling en met kolonisten uit andere landen.
19e eeuw: Verplichte verengelsing
Na bewaring van de Nederlandse Kaapkolonie in 1795 (op verzoek van stadhouder Willem V) door de Engelsen en de korte tussenliggende Bataafse periode viel de Kaapkolonie in 1806 na de Slag bij Blaauwberg definitief in Britse handen. Het grote gebruik van de Nederlandse taal was de Britten een doorn in het oog. In 1813 verklaarde de gouverneur, de heer Cradock, dat alle kolonisten Engels moesten leren. Predikanten en onderwijzers werden uit het Verenigd Koninkrijk naar de Kaap gehaald om de aanwezige Nederlandstalige kolonisten Engels te leren. Dit proces werkte nauwelijks. Daarom werd in 1820 een begin gemaakt met grote verhuizingen vanuit Engeland naar de Kaap om het Nederlandse overwicht in de Engelse kolonie te breken. In 1822 werd het Nederlands daarop ook uit alle overheidsdiensten geschrapt. De enige bestuurstaal en rechtstaal was vanaf dat moment Engels. Onder de Nederlandse kolonisten, die sowieso al niet blij waren met de Britse overheersing, ontstonden in 1824 wegens de verbroken banden met Nederland - en het opkomende liberalisme aan de Nederlandse universiteiten, waar de predikanten voorheen studeerden - de eerste ideeën voor de Kweekschool in Stellenbosch, waar aankomende predikanten (in het Nederlands) theologie konden studeren. De Kweekschool was in het bezit van de Nederduits Gereformeerde Kerk.
Ondanks de oprichting van de Kweekschool stond het Nederlands in de Engelse Kaapkolonie toch zwaar onder druk. Door de politiek van verplichte verengelsing was het Britse beleid in de kolonie bij veel Nederlandse kolonisten in het verkeerde keelgat geschoten. Daarbij werden de Nederlandse kolonisten (naar eigen zeggen) ook achtergesteld ten opzichte van de Britse nieuwkomers. Dit leidde tot grote onrust onder de duizenden Nederlandstalige kolonisten in de Kaapkolonie. Uiteindelijk leidde deze onrust tot het begin van de Grote Trek.
Hoewel vele Nederlandse kolonisten tijdens de Grote Trek wegtrokken naar de - tijdens de Trek - gestichte Boerenrepublieken, bleven ook velen in de Kaapkolonie wonen. Zij bleven strijden voor het gebruik van het Nederlands in de rechtspraak, in het onderwijs en gebruik door de overheid van de Kaapkolonie.
Taalstrijd met het Engels
thumb|Het Nederlandse taalmonument in Burgersdorp, Zuid-Afrika. Hoewel het Nederlands in Zuid-Afrika rond het midden van de negentiende eeuw vertakt was in het formele Nederlands en het informele Kaap-Hollands, bleven de Nederlandstaligen eendrachtig proberen om het formele Nederlands erkend te krijgen in de Kaapkolonie. Dit was een zeer moeilijk proces, omdat de Engelsen nog steeds heil zagen in hun (mislukte) projecten ter verengelsing van het Nederlandstalige deel van de bevolking. Voor 1854 waren de pogingen om het Nederlands weer erkend te krijgen zinloos, simpelweg omdat de inwoners van de kolonie helemaal niets te vertellen hadden. Pas toen het Britse parlement in Londen in 1854 zijn gezag overdroeg aan het nieuw opgerichte parlement van de Kaapkolonie, konden de Nederlandstaligen echt beginnen om het Nederlands erkend te krijgen. De Nederlandse en Afrikaanse taalbewegingen streden samen om het Nederlands erkend te krijgen. In 1878 werd door leden van de Zuid-Afrikaansche Boeren-Beschermingsvereniging (de afdeling uit het district Albert) het besluit genomen om de Kaapse regering te verzoeken het Nederlands naast het Engels te erkennen. Deze aanvraag werd gesteund door een petitie die was ondertekend door 5000 mensen. In 1882 werd het wetsvoorstel hiertoe door het Kaapse parlement goedgekeurd.
Ter herinnering aan het (weer) erkennen van de Nederlandse taal in de Engelse Kaapkolonie is in 1893 het Nederlandse taalmonument in Burgersdorp opgericht.
Het Nederlands en Afrikaans hebben hun status als de grootste taal in het gebied van de voormalige Kaapkolonie nooit afgestaan aan het Engels. De meerderheid van de inwoners uit de provincies Noord- en West-Kaap spreekt tegenwoordig (nog steeds) Afrikaans.Zie Afrikaanssprekende bevolking in Zuid-Afrika
20e eeuw: Taalbewegingen Aan het begin van de twintigste eeuw was het Nederlands niet alleen een erkende taal van de Engelse Kaapkolonie, maar het was ook de enige officiële taal van de (Nederlandse) onafhankelijke Boerenrepublieken Oranje Vrijstaat en de Zuid-Afrikaansche Republiek.
Hoewel het Nederlands in de Engelse Kaapkolonie was erkend als officiële taal in het parlement, in het onderwijs en op kantoor, werd het Nederlands door de bestuurders van de Kaapkolonie nooit volwaardig behandeld naast het Engels. (1993) Taalideologie en Taalbeleid in die Suid-Afrikaanse Geskiedenis - Oorwegings in die Ampstaaldebat? Acta Academica, Supplement 1, 1-107.Ook het blad Di Patriot schreef op 2 maart 1899: "En werkelik is di gelyke regte wel erkend op papiir, maar nog lank ni in praktyk ni." Hoe anders was dit in de Boerenrepublieken, waar Nederlands de enige taal was en overal het monopolie had. Marktkooplieden waren zelfs verplicht om hun leuzen in het Nederlands te roepen, alvorens zij een andere taal mochten gebruiken. Nederlands genoot in de Boerenrepublieken een enorme status; zonder Nederlandse spreekvaardigheid was het praktisch onmogelijk om een hoge baan te krijgen. Dit was tegen het zere been van de Engelse kolonisten, die vanuit de Kaapkolonie als uitlanders afkwamen op de goudvelden bij Witwatersrand in de Zuid-Afrikaansche Republiek.
De grote rol van het Nederlands in deze tijd is te verklaren doordat tijdens de Grote Trek naar de Boerenrepublieken de kinderen van de Voortrekkers werden opgevoed (en de taal werd geleerd) aan de hand van de Nederlandstalige Statenvertaling uit 1637, omdat er geen andere literatuur beschikbaar was. In 1898 benadrukte staatspresident Paul Kruger het belang van het Nederlands in de republiek in een toespraak tijdens zijn vierde inauguratie als staatspresident. Pas in 1933 kwam de eerste Bijbel in het Afrikaans beschikbaar. Belangrike datums in die geskiedenis van die Bybel in Afrikaans Bybelgenootskap van Suid-Afrika, geraadpleegd op 12 augustus 2011
Spelling-De Vries en Te Winkel
In 1863 kwam de eerste echte Nederlandse spelling beschikbaar, die een einde moest maken aan de veelvoud aan verschillende spellingen in Nederland en Vlaanderen. Deze spelling, de spelling-De Vries en Te Winkel, werd in 1864 in Vlaanderen ingevoerd. In 1883 volgde Nederland en tijdens de invoering van de taalwet (wet 10) in 1888 volgde ook de Zuid-Afrikaansche Republiek. Omdat de Zuid-Afrikaansche Republiek min of meer maatgevend was voor de politiek van de Afrikaners in de Oranje-Vrijstaat en de Engelse Kaapkolonie, volgden deze de spellinginstructie in de Zuid-Afrikaansche Republiek informeel.
De nieuwe spelling kreeg overal, zowel in Europa als in Afrika, veel kritiek. De spelling-De Vries en Te Winkel zou te moeilijk zijn. Vooral bij de laaggeschoolde mensen op het platteland in Europa stuitte de nieuwe spelling op veel verzet. Door de slechte omstandigheden van het Nederlandstalige onderwijs in Zuidelijk Afrika was de spelling zeer moeilijk te volgen voor de mensen aldaar. In de Engelse Kaapkolonie ontbrak het openbare Nederlandstalige onderwijs tussen 1822 en 1882 geheel en ook na 1882 was het moeilijk om openbaar Nederlandstalig onderwijs te volgen. Omdat de Grote Trek pas tegen 1840 op gang kwam, had de gehele Nederlandstalige bevolking een grote achterstand opgelopen ten opzichte van het onderwijs in Europa. Deze achterstand werd echter in de stedelijke gebieden van de Boerenrepublieken al snel weer weggewerkt en hier verliep de invoering van de spelling dan ook minder moeizaam, maar de kritiek bleef ook hier van het minder opgeleide platteland komen.
Eerste Afrikaanse beweging
Sinds de stichting van de Kaapkolonie in 1652 ontwikkelde het Nederlands zich niet alleen in Europa, maar ook in Zuid-Afrika. De Kaapse variant van het Nederlands, het Kaap-Hollands, ontwikkelde zich afzonderlijk van het Nederlands in Zuid-Afrika. Na een lange ontwikkeling zou uiteindelijk het Afrikaans ontstaan. Langzamerhand werden sommige Afrikaners zich ervan bewust dat het Afrikaans ook waarde had - naast het Nederlands, dat Hoog-Hollands werd genoemd. In 1875 werd het Genootskap van Regte Afrikaners opgericht, dat tot doel had om het Afrikaans als schrijftaal te ontwikkelen. Deze beweging had een schuilnaam en hield in het diepste geheim vergaderingen. De reden hiervoor was dat het idee dat het Afrikaans behalve als spreektaal ook als schrijftaal dienst zou kunnen doen algemeen als absurd werd ervaren. Toch wilde deze beweging niet het Nederlands vervangen, maar juist de verengelsing tegengaan.
Tweede Boerenoorlog