Het wapen van het Koninkrijk der Nederlanden is oorspronkelijk in 1815 ontworpen en in 1907 aangepast. Het geblokte schild met een leeuw, zwaard en pijlen is het heraldisch symbool van de koning en het land. Het wordt gebruikt voor het visueel weergeven van bijvoorbeeld eigendom van objecten (paspoort), heerschappij over gebieden (grenspaal/ambassade), identificatie van autoriteit (de regering) en blijk van erkenning voor ondernomen acties (hofleverancierborden).https://www.koninklijkhuis.nl/onderwerpen/wapens/koninklijk-wapen-en-rijkswapen
Ontwerp Het Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden wordt in drie versies gebruikt:
Koninklijk wapen Het koninklijk wapen, het volledige wapen wordt enkel gebruikt als symbool voor 'de Koning' zelf (nu is dat koning Willem-Alexander).
Rijkswapen Het rijkswapen, een kleinere versie van het wapen, waarbij de wapenmantel en het baldakijn (wapentent) ontbreken. De regering, de rijksoverheid en daaraan verbonden instellingen gebruiken deze versie. Het rijkswapen staat bijvoorbeeld ook op het paspoort. (Zie onderaan deze pagina voor een grote afbeelding van het rijkswapen.)
Klein wapen Het kleine rijkswapen, bestaat alleen uit het schild met de koninklijke kroon. Deze versie wordt gebruikt als er bijvoorbeeld beperkte ruimte is op brieven of munten. Een (nog kleinere) versie, zonder de kroon, komt vrijwel niet officieel voor.De beschrijving van huidige versie is vastgelegd door koningin Wilhelmina in een koninklijk besluit van 10 juli 1907 en is opnieuw vastgelegd door koningin Juliana op 23 april 1980. Op basis van deze beschrijving en de heraldische regels mag een tekenaar zelf bepalen in welke stijl en vorm een wapen gemaakt wordt. De koning gebruikt het wapen in de vorm zoals rechts zichtbaar is. Dit is ook de basis voor veel officieel gebruikte versies van het wapen in Nederland.Wapens, op website: koninklijkhuis.nl
De heraldiek is ook een kunstvorm en dat betekent dat de tekenaar of ontwerper vrij is om, met inachtneming van de bepalingen van het Koninklijk Besluit, de heraldische regels en gebruiken, een eigen versie van het wapen te tekenen. Ten tijde van de regering van koningin Wilhelmina kwamen Nederlandse wapens in art-deco- of jugendstil-uitvoeringen voor. Deze zijn een artistieke uiting van de heraldiek als een levende kunst en kunnen niet als incorrect worden beschouwd.overweging van Bruno Bernard Heim in zijn boek over kerkelijke heraldiek
Het wapen, voorzien van zijn uitwendige versierselen, kan worden geplaatst op een mantel van purper, geboord van goud, gevoerd met hermelijn, opgebonden met koorden eindigende in kwasten, beide van goud, en gedekt door een baldakijn van purper, geboord van goud en dragende de Koninklijke kroon.
Het Koninklijk Besluit geeft verder nog de mogelijkheid dat (enkel) toekomstige Koningen de kroon op het schild kunnen vervangen door een helm met het helmteken van de familie Nassau waar zij van afstammen. (Zie hieronder bij Nassau voor een beschrijving.) Rond de voorbereidingen voor de troonsbestijging van koning Willem-Alexander, op 30 april 2013, werd eerst het voornemen bekendgemaakt in de officieel gebruikte versie de kroon daadwerkelijk te vervangen door deze helm op het Koninklijke Wapen. Deze voorgenomen wijziging werd enkele weken later weer ingetrokken.
Geschiedenis van het Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden Nassau miniatuur|227x227px|Wapen van Nassau De oorsprong van het Koninklijk Huis van Nederland ligt in het Duitse plaatsje / gebied Nassau. De Graven van Nassau gebruikten een eigen wapen met in een blauw veld rechthoekige gouden blokjes en daarop een klimmende gouden leeuw. (zie rechts)
In 1120 bouwde Rupert I, graaf van Laurenburg, de burcht Nassau. In 1193 werd zijn zoon (mogelijk ook: kleinzoon) Walram I graaf van Nassau. Zijn zoon Hendrik de Rijke was de vader van onder anderen Walram II en Otto.
Het eerste bekende Wapen van Nassau is uit ongeveer 1250. Van dit wapen zijn twee versies ontstaan die elk voor een belangrijke tak van de familie staan. In 1255 verdeelden twee broers, Walram II en Otto I, de erfenis van hun vader, Hendrik II. De familietak die afstamt van Walram gebruikte een kroon op het hoofd van de leeuw om zo een ander wapen te hebben dan de afstammelingen van Otto. Het Nederlandse koningshuis stamt af van Otto. De Groothertog van Luxemburg is een afstammeling van Walram. Ook hij gebruikt 'Nassau' (Nassau-Weilburg) in zijn wapens. Beide takken van Nassau zijn wel ondertussen in mannelijke lijn uitgestorven.
De graven van Laurenburg voerden al een rechtsgewende gouden leeuw in een (blauw) veld. Het oudst bekende zegel van Nassau is van Walram I in 1198. Dit zegel, en ook dat van zijn zoon Hendrik in 1220 was nog niet door blokken omgeven. In 1246 zegelde dezelfde Hendrik wel met de gouden blokjes, waarbij het aantal nog niet vaststond tot 1785.Von Hefner, O.T. (1857) Siebmacher's Wappenbuch. Nürnberg: Verlag von Bauer und Raspe. Zie de digitale versie op books.google.deDek, Dr.A.W.E. (1970) Genealogie van het vorstenhuis Nassau. Zaltbommel: Europese Bibliotheek.
Zijn twee zoons, Walram II en Otto, verdeelden in 1255 het Nassau eigendom. Walram kreeg het gebied ten zuiden van de Lahn en Otto het gebied ten noorden van de Lahn. Sindsdien zijn zij de stamvaders van de Walramse en respectievelijk Ottoonse linie, die aanvankelijk nog hetzelfde wapen voerden. In 1353 kreeg de Walramse linie van de paltsgraaf Ruprecht I het recht een verschillend helmteken te voeren. Dit helmteken bestond uit twee buffel- of ossenhorens van azuur met elk 3 gouden blokjes boven elkaar, met daartussen een aanziend gestelde, zittende en rood gekroonde, gouden leeuw. De Ottoonse linie voerde als helmteken een “vlucht” (= vleugel) van sabel beladen met een gebogen schuinbalk van argent met drie lindebladeren met de steel omhoog van sinopel.Von Hefner, O.T. (1857) Siebmacher's Wappenbuch. Nürnberg: Verlag von Bauer und Raspe. Zie de digitale versie op books.google.deDek, Dr.A.W.E. (1970) Genealogie van het vorstenhuis Nassau. Zaltbommel: Europese Bibliotheek.
In de jaren 1783 en 1785 legden beide linies in een aantal verdragen vast dat de gouden leeuw rode tong en klauwen kreeg, en gekroond. en dat er gouden blokjes omheen staan in een 2-2-2-1-verdeling.De Ottoonse linie bleef lange tijd het originele geslachtswapen voeren met gouden leeuw in een azuur veld met gouden blokjes, en vanaf 1785 de rode tong, kroon, en nagels.
Republiek der Vereenigde Nederlanden miniatuur|Wapen van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden Het zwaard, de bundel met pijlen en de kroon op de leeuw in het huidige wapen zijn overgenomen van de Generaliteitsleeuw uit het wapen van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ('De Zeven Provinciën') die bestond van 1581 tot 1795. Deze staat heeft deze elementen op haar beurt overgenomen van de eerdere Habsburgse heersers.https://www.metaaldetecteren.nl/product-tag/generaliteitsleeuw/
De (Staten-Generaal van de) in 1579 opgerichte de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden gebruikte vanaf 1584 een eigen wapen om zo de (gewenste) onafhankelijkheid en eensgezindheid aan te geven. Als wapenfiguur werd de Generaliteitsleeuw uit het zegel gebruikt. Wel werd voor het wapen het aantal pijlen terug gebracht naar de werkelijke zeven en werden de punten naar boven geplaatst.Omdat een wapen zonder kleuren niet kan bestaan werden de kleuren gebruikt van het wapen van het graafschap Holland, toen de belangrijkste provincie binnen de Republiek.
Rond het jaar 1668 werden de kleuren gewisseld en werd het wapen gewijzigd in: Keel, met een leeuw van goud, getongd en genageld van azuur en gekroond van goud met in de rechtervoorklauw opgeheven houdende een zwaard van zilver met een gevest van goud en in de linkervoorklauw een bundel van zeven pijlen van zilver gepunt en samengebonden met een lint van goud.De 7 Provinciën/Hubert de Vries
Prinsdom Oranje miniatuur|Wapen van Willem I van Oranje-Nassau Graaf Hendrik III van Nassau-Breda was getrouwd met Claudia van Chalon-Arlay dochter uit een geslacht dat sinds 1393 ook prinsen van Oranje waren. Haar broer, Philibert van Chalon, Prince d'Orange, stierf in 1530 zonder (wettige) mannelijke nakomelingen. Hierdoor werd de zoon van Hendrik en Claudia, René van Nassau-Breda, zijn erfgenaam. Als voorwaarde voor het aannemen van de erfenis had Philibert bepaald dat René voortaan de naam en het uitgebreide wapen van zijn familie zou gebruiken. Wij kennen hem dan ook als René van Chalon. Toen René daarna in 1544 zelf stierf had hij ook geen nakomelingen. Als erfgenaam wees hij een neef aan vaderszijde aan, Willem van Nassau-Dillenburg. Wij kennen hem dan ook als Willem van Oranje, de eerste prins die zich 'Van Oranje-Nassau' mocht noemen
De wapenspreuk 'Je Maintiendrai' (Frans voor 'Ik zal handhaven'.) werd door alle regerende leden van het Huis Nassau gedragen die na 1530 ook Prins van Oranje waren. De herkomst van de spreuk hangt samen met de erfenis van het soevereine (onafhankelijke) prinsdom Orange.
In de overgenomen wapenspreuk van de Chalons, 'Je Maintiendrai Chalon', paste Willem van Oranje de familienaam aan: 'Je Maintiendrai Nassau'. Later liet hij (of zijn opvolgers) de naam Nassau weg. In deze vorm wordt de wapenspreuk dus nog steeds gebruikt.
Hoewel in 1702 het vorstendom door de Franse koning werd ingenomen is titel Prins van Orange/Oranje nooit opgegeven. Daardoor bleef het wapen van de familie Van Oranje-Nassau ongewijzigd totdat Willem VI (de latere Willem I) in 1813 'soeverein vorst' van Nederland werd. (Zie hieronder.) Het wapen van het prinsdom wordt nu niet meer gebruikt in het wapen van Nederland, maar sinds 1907 wel in veel persoonlijke wapens en onderscheidingsvlaggen van de leden van het Koninklijk Huis. In deze wapens en vlaggen staat de hoorn van Orange dan voor de titel 'Prins(ses) van Oranje-Nassau'. Een veel gebruikt voorbeeld hiervan is de 'Koninklijke standaard', de vlag die op de paleizen en auto’s van de Koning gebruikt wordt en veel meer gebruikt wordt dan het wapen.
Franse Revolutie miniatuur|180x180px|Wapen van 1802: De leeuw keert terug in het wapen miniatuur|240x240px|Wapen van Willem als soeverein vorst van de Nederlanden Onder invloed van de gevolgen van de Franse Revolutie moest in 1795 prins Willem V van Oranje-Nassau, stadhouder van de verenigde provinciën, vluchten naar Engeland. De Patriotten riepen hierop de 'Bataafse Republiek' uit. Dit had eerst geen gevolg voor het gebruik van de Generaliteitsleeuw van de oude republiek. Pas een jaar later werd het formeel door een zinnebeeld van de Nederlandse Maagd vervangen. Hierdoor verviel het gebruik van de Generaliteitsleeuw na ca. 280 jaar. Wel mocht de oude leeuw daarna twee maal een hergebruik meemaken.
De eerste maal in 1802 toen de Maagd toch weer werd vervangen door de leeuw. Bij de stichting in 1806 van het koninkrijk Holland, onder Lodewijk Napoleon (broer van keizer Napoleon) bleef de leeuw behouden. Het werd daar als belangrijkste onderdeel opgenomen in een nieuw wapen, samen met de Franse keizerlijke adelaar. Nederland werd in 1810 officieel een deel van het keizerrijk van Napoleon en een eigen wapen werd niet meer gebruikt.
Soeverein vorst Willem Frederik De tweede korte herintroductie beleefde de Generaliteitsleeuw bij de terugkomst van Willem Frederik, zoon van de laatste stadhouder. Deze werd eind 1813 aangesteld als souvereine vorst der Verenigde Nederlanden. Om deze nieuwe situatie ook in zijn wapen tot uitdrukking te laten komen liet hij het oude familiewapen (zie boven) van Oranje-Nassau achterwege en koos een nieuw ontwerp.
In dit nieuwe wapen uit 1814 combineerde hij de leeuw van de republiek met de belangrijkste onderdelen van zijn familiewapen. Het wapen bestaat daarmee uit: Het vroegere wapen van de Republiek, Het voormalige hartschild van de familie met het wapen van Chalon-Oranje-Genève en (met als hartschild daaroverheen) het stamwapen van de Nassaus (Otto).