In het boeddhisme zijn er verschillende beschrijvingen van stadia op de magga, het pad naar Nirvana.Buswell, Robert E. JR & Gimello, Robert M. (1994), Paths to Liberation. The Marga and its Transformations in Buddgist Thought. Delhi: MotilallBanarsidass Publishers Een van deze beschrijvingen zijn de vier graden van verlichting: de stroom-instapper, de eenmalig-terugkerende, de niet-meer-terugkerende, en de heilige.
Theravada Vier stadia In het Theravada boeddhisme worden er vier groepen van volgelingen genoemd: de Sotapanna (de stroom-instapper), Sakadagami (de eenmalig-terugkerende), Anagami (de niet-meer-terugkerende) en Arahant (de heilige):Vier graden van verlichting De Sotapanna, de stroom-instapper, heeft, door de Dhamma voor zichzelf te realiseren (of te zien), het 'instap'-niveau van Nirvana bereikt. Hij heeft de waarheid van de leer van de Boeddha in zichzelf gevalideerd door middel van inzicht in de drie karakteristieken en de Vier Nobele Waarheden. Hij is bevrijd van de eerste drie ketens: Sakkaya-ditthi (Geloof in 'persoon'-lijkheid), Vicikiccha (Sceptische twijfel), en Silabbata-paramasa (Gehechtheid aan regels en rituelen) Bij de Sakadagami, de eenmalig-terugkerende, zijn de vierde en vijfde keten verminderd in kracht: Kama-raga (verlangen naar sensueel genot) en Vyapada of dosa (kwade wil en haat). De Anagami, de niet-meer-terugkerende, is volledig bevrijd van de eerste vijf ketens. Het is onmogelijk voor hem om nog begeerte en boosheid te ervaren. De Anagami kan echter wel nog steeds ignorantie (een verkeerd beeld van de werkelijkheid) ervaren. De Arahant, de heilige, is bevrijd van alle tien ketens: de bovengenoemde, en ook nog Rupa-raga (verlangen naar fijn-materieel bestaan), Arupa-raga (verlangen naar immaterieel bestaan), Mana (verwaandheid), Udhacca (rusteloosheid), en Avijja (ignorantie). Hij heeft het volledige Nirvana bereikt, en is bevrijd uit samsara. De geest van de Arahant is volledig gezuiverd en vredig in zichzelf.
Pad en oogst Voor elke graad van verlichting bestaat er een 'pad' en 'oogst' (meestal 'fruit' genoemd). Het 'pad' is een kort moment waarin een aantal ketens verdwijnen, en Nirvana benaderd wordt.Henepola Gunaratana, The Jhanas in Theravada Buddhist Meditation De 'oogst' is de gelukzaligheid en vrede als gevolg van het voltooien van een pad.
Avijja Avijja, onwetendheid, is de wortel van het lijden.Samyutta Nikaya 45.1: Avijja Sutta Het is de laatste keten die verwijderd wordt, maar tegelijkertijd ook de eerste, door het inzicht in de Vier Edele Waarheden.
De drie vergiften Elders in de tippitaka wordt verlossing beschreven als de verlossing van de drie vergiften: begeerte, aversie en onwetendheid. Dit is een andere omschrijving voor de toestanden van de geest die gehechtheid en wedergeboorte veroorzaken. Het gebruik van verschillende opsommingen lijkt onlogisch, maar hebben allemaal hetzelfde doel: wijzen op de werking van de geest, het ontstaan van gehechtheden, en het openen van de weg naar bevrijding.
De verlichting van de Boeddha Elders in de suttapitaka beschrijft de Boeddha zijn eigen ontwaken (Vanapattha Sutta (Majjhima, hoofdstuk 17)).Bhikkhu Nanamoli & Bhikkhu Bodhi (1995), The Middle Length Discourses of the Buddha. A New Translation of the Majjhima Nikaya. Boston, Massachusetts: Wisdom Publications Na het vernietigen van de verstoringen van de geest, en het concentreren van de geest (dhyana) verkreeg hij inzicht in de Vier Edele Waarheden en de zekerheid verlost te zijn. Hier worden dus geen stadia genoemd, maar is het inzicht volledig en zijn alle begeertes gedoofd.
Latere ontwikkelingen Hoewel het boeddhisme sterk vasthoudt aan de originele leringen van de Boeddha, zijn er wel ontwikkelingen geweest in de opvattingen over (de ontwikkeling van) verlichting.
Yogacara en tathagatagarba De Yogacara maakt hetzelfde onderscheid in stadia's of niveaus, maar noemt dit gotra's, families of klassen van leerlingen. De gotra's geven de verschillen in verlichtings-capaciteit aan.Chatterjee, Ashok Kumar (1999), The Yogacara Idealism. Delhi: Motilall Banarsidass Publishers In de tathagatagarba-leer wordt dit onderscheid in verlichtingsniveaus verworpen: iedereen heeft de potentie om de verlichting te bereiken.Wayman, Alex and Hideko (1990), The Lion's Roar of Queen Srimala. Delhi: Motilal Banarsidass PublishersYAMABE Nobuyoshi: The Idea of Dhatu-vada in Yogacara and Tathagata-garbha Texts Deze opvatting zien we terug in Zen, waar plotselinge verlichting een belangrijke leerstelling is.McRae, John (1991), Shen-hui and the Teaching of Sudden Enlightenment in Early Ch'an Buddhism. In: Peter N. Gregory (editor)(1991), Sudden and Gradual. Approaches to Enlightenment in Chinese Thought. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited
In het westerse Zen-boeddhisme hebben zich de afgelopen decennia regelmatig schandalen voorgedaan, waarbij Zen-leraren relaties aangingen met leerlingen.Sandra Bell: Scandals in Western BuddhismYoshinori, Takeuchi (editor)(1999), Buddhist Spirituality. later China, Korea, Japan and the Modern World. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited. Pagina 504-505 Gegeven deze schandalen is het de vraag of plotseling inzicht hetzelfde is als volledig inzicht. Het schema van de Vier graden van Verlichting lijkt ruimte te laten voor de mogelijkheid dat er wel initieel inzicht heeft plaatsgevonden, maar geen volledige bevrijding van sensueel verlangen.Stuart Lachs:The Zen Master in America: Dressing the Donkey with Bells and Scarves Verdergaande oefening lijkt noodzakelijk te zijn nadat er een eerste inzicht in de boeddhistische leer heeft plaatsgevondenGregory, Peter N. (1991), Sudden Enlightenment Followed by Gradual Cultivation: Tsung-mi's Analysis of Mind. In: Peter N. Gregory (editor)(1991), Sudden and Gradual. Approaches to Enlightenment in Chinese Thought. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited.Dijkstra, Michel (2010), Zenboeddhisme. Ambo. Pagina 119-126 over Chinul, initieel inzicht en de noodzaak van verdere oefening
Westers boeddhisme In het westerse boeddhisme lijkt er een verschuiving plaats te vinden in de doelstellingen van het pad. Niet het volledig doen verdwijnen van de gehechtheden,David Chapman: What got left out of meditation? maar het helder waarnemen van de emoties en gehechtheden, zonder deze te verdringen of zich er door mee te laten slepen, lijkt het doel geworden.Yoshinori, Takeuchi (editor)(1999), Buddhist Spirituality. Later China, Korea, Japan and the Modern World. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited. Pagina 493 Deze benadering wordt door verschillende bekende en minder bekende leraren uitgedragen.Kornfield, Jack (2001), Na het feest komt de afwas. Wijsheid voor het hart op het spirituele pad. Utrecht: ServireWelwood, John (2000), Psychologie van de ontwaking. Boeddhisme, psychotherapie, persoonlijke en spirituele transformatie. ServireBrazier, David (2001), Zonder gruis geen parels. Rotterdam: AsokaEpstein, Mark (1998), Gedachten zonder denker. Psychotherapie vanuit boeddhistisch perspectief. Rotterdam: Asoka
Zie ook Tien ketens Verlichting Boeddha-natuur
Verder lezen Harvey, Peter (1995), An introduction to Buddhism. Teachings, history and practices. Cambridge: Cambridge University Press Schumann, Hans Wolfgang (1997), Boeddhisme. Stichter, scholen en systemen. Rotterdam: Asoka
Categorie:Boeddhistisch concept Categorie:Heilige in het boeddhisme Categorie:Theravada