miniatuur|kinderboerderij tijdens de MKZ-crisis 2001 miniatuur|Minister Brinkhorst, D66 (foto uit 1980) De MKZ-crisis van 2001 was een uitbraak van de epidemische veeziekte mond-en-klauwzeer (MKZ) in Europa, die in Nederland door preventieve ruimingen aan ongeveer 300.000 dieren het leven kostte en plaatselijk leidde tot verzet en rellen. De dierziekte die wordt veroorzaakt door een virus kan voorkomen bij evenhoevige dieren. Omdat de ziekte zeer besmettelijk is, maar dieren om economische redenen niet gevaccineerd mogen worden, werden, naast alle evenhoevige dieren op plekken waar een uitbraak van de ziekte was, ook alle gezonde evenhoevige dieren, zoals geiten, schapen, varkens, herten, reeën en runderen, in de omgeving van zo een uitbraak op grote schaal preventief geruimd, dat wil zeggen gedood, afgevoerd en vernietigd, om zo de verspreiding van de virusziekte tegen te gaan. Voor de export was het van groot belang dat Nederland bekend staat als "MKZ-vrij" omdat andere landen anders geen Nederlands vlees zouden toelaten op hun markt.
Voorgeschiedenis Tot 1991 werden runderen in Nederland preventief gevaccineerd. In 1991 is de verplichte inenting door de Europese Unie om economische redenen omgezet in een inentingsverbod. De gedachte hierachter was dat eens in de zoveel jaar ruimen bij een uitbraak goedkoper is dan continu alle dieren preventief te vaccineren en dat het zo mogelijk is vee en vlees te exporteren naar landen die uit kostenoverwegingen zelf ook niet vaccineren. Daarom besloot de Europese Unie in 1991 niet meer te vaccineren, maar voortaan tijdens een uitbraak van MKZ in cirkels rond een uitbraak alle dieren die MKZ kunnen krijgen (vrijwel alle vee behalve pluimvee en paarden) preventief te doden.
Geschiedenis
Verspreiding van het virus Op 20 februari 2001 werd er in het Verenigd Koninkrijk bij 20 varkens mond-en-klauwzeer ontdekt. Een maand later werden de eerste gevallen in Nederland vastgesteld. Het virus is vermoedelijk naar Nederland gebracht via kalveren uit Ierland, die tijdens een tussenstop te Mayenne in Frankrijk besmet waren geraakt door contact met schapen uit het Verenigd Koninkrijk. Ook waren er twee gevallen in Frankrijk en één in Ierland. Verder leidde vals alarm tot ruimingen in België, Duitsland, Luxemburg en Spanje. Loos alarm was er verder in Finland, Zweden, Denemarken en Italië. De epidemie werd veroorzaakt door het type "Pan-Asia type 0". Het virus was waarschijnlijk verspreid doordat besmet vlees in onvoldoende gesteriliseerd varkensvoer terechtgekomen was.
De epidemie trof het Verenigd Koninkrijk het hardst;Not the Foot and Mouth Report, Private EYe ze begon in februari in Heddon-on-the-Wall in de provincie Northumberland en trof het graafschap Cumbria het zwaarst. In totaal waren er 2000 zieke dieren, werden er tien miljoen dieren afgemaakt en was de financiële schade 8 miljard pond. In oktober 2001 was de epidemie op de Britse eilanden voorbij.
Nederland was met officieel 26 uitbraken het op een na ernstigst getroffen land. Er werd besloten om, in overeenstemming met afspraken met de Europese Unie, op grote schaal preventief te ruimen. Dat betekende dat zowel de dieren op het getroffen bedrijf als alle gezonde dieren, die met MKZ besmet kunnen worden, in de omgeving van dat bedrijf werden gedood, afgevoerd en vernietigd. In Nederland heerste de ziekte in het vaccinatiegebied Oene, ter bestrijding hiervan werden alle evenhoevigen geruimd in de driehoek Apeldoorn–Zwolle–Deventer. Daarnaast waren er twee gevallen in Ee (Friesland) waarvoor geruimd werd,Overheid heeft het verbruid in Friesland www.melkvee.nl één omstreden geval in Kootwijkerbroek en één in Oosterwolde (Gelderland), dat de aanzet was tot het ruimen van duizenden dieren in Kamperveen. Op ongeveer 2900 bedrijven werden in totaal ongeveer 300.000 evenhoevigen preventief afgemaakt, waarvan bijna 200.000 na vaccinatie. In de weilanden van de als besmet beschouwde gebieden stonden alleen nog paarden; alle evenhoevigen waren geruimd.Tien jaar na MKZ Nederland was ook het land met de meeste gedode dieren per geval van MKZ. Zo werden er in Nederland 10.400 dieren gedood per ziektegeval, terwijl dat in het Verenigd Koninkrijk 5000 dieren per ziektegeval was. Van de Nederlandse veestapel werd 1,55% geruimd. Vermoed wordt dat de zelfmoord van tussen de 10 en de 17 van de 120 boeren van wie het vee werd geruimd, mede of geheel is veroorzaakt door deze crisis.MKZ-crisis drijft Nederlandse boeren tot zelfmoord, AP/De Standaard, 17 juli 2001 De financiële schade was 2,8 miljard gulden.Schade bij slacht: Omzetverliezen slachterijen door MKZ-crisis, CBS: Index, No. 8 - oktober 2001 Statistieken, Omroep Gelderland. Gearchiveerd op 23 september 2015.
Moeite met ruimen Mond-en-klauwzeer is niet gevaarlijk voor mensen en bij de meeste dieren te voorkomen door middel van vaccinatie. De massale ruimingen van gezonde dieren leidden dan ook tot grote verontwaardiging en onbegrip in een deel van de samenleving. Dat gold met name voor kinderboerderijen, hobbydieren en hertenkampen omdat deze dieren gewoon vaccineerd zouden kunnen worden omdat ze niet worden gebruikt voor de productie van vlees en melk. Er ontstond ook grote verontwaardiging over het feit dat het ruimen van een kudde Schotse Hooglanders nabij Olst in een bloedbad eindigde doordat het gebruikte kaliber te licht was, waardoor de meeste dieren pas na meerdere schoten dood waren. Ook was er ophef over het preventief ruimen van twee kuddes zeldzame Schoonebeeker schapen. De landelijke overheid overwoog zelfs om al het wild op de Veluwe af te schieten, maar zag daar van af omdat dat juist zou kunnen leiden tot verdere verspreiding van het virus doordat de dieren dan uit paniek zouden kunnen vluchten of doordat opengevallen territoria weer snel opgevuld worden. Per ziektegeval werden in Nederland meer dieren gedood dan in andere landen.
Er was ook verzet in verschillende boerengemeenschappen waar ruimingen plaatsvonden. Vooral de onrust in Kootwijkerbroek nam grote vormen aan omdat men niet geloofde dat het enige verdachte kalf daadwerkelijk besmet was."Kootjebroekers maken hun eigen wetten", Reformatorisch Dagblad, 9 april 2001. Via Digibron De ziekteverschijnselen waren niet typerend voor MKZ en van besmettelijkheid is niets gebleken. Bovendien voldeed de laboratoriumtest niet aan de vereisten; er was maar één positieve en een negatieve uitslag werd niet bekendgemaakt, ook niet aan de minister die daardoor de Tweede Kamer foutief informeerde. De bekende viroloog Ab Osterhaus verklaarde hier later in 2019 over: "„Ik zou de uitkomst niet in een wetenschappelijke publicatie voor mijn rekening hebben durven publiceren" en " Na zoveel jaar is het moeilijk om uit te maken of er al dan niet MKZ in Kootwijkerbroek was. Maar als wij het geheel overzien, komt het ons onwaarschijnlijk over". Mogelijk was het laboratoriummonster zelf besmet geraakt of verwisseld.
Ook in Oosterwolde (Gelderland) bleef twijfel bestaan of het bedrijf van de familie Vegt, dat bokjes had gekocht van een bedrijf in Oene werkelijk besmet was, zelf ook besmet was geraakt. De diagnose van de laboratoriumuitslagen berustte op antistoffenbepaling, niet op virusdetectie. In een straal van 10 kilometer rondom het verdachte bedrijf werden 13 bedrijven in het nabijgelegen Kamperveen geruimd.
In 2015 sprak de rechter na 14 jaar procederen als finaal oordeel uit dat in Kamperveen destijds terecht geruimd is. In januari 2020 oordeelde de rechter na bijna 19 jaar procederen definitief dat ook de ruimingen in Kootwijkerbroek terecht waren. In Ee hebben de veehouders zich neergelegd bij de diagnose, al is de wijze van besmetting onduidelijk. Wel heeft men aldaar met succes geprocedeerd tegen strafkortingen, bijvoorbeeld wanneer men te goeder trouw dieren van een familielid op een stukje land had staan.
Rellen Kootwijkerbroek miniatuur|Barricade te Kootwijkerbroek In Kootwijkerbroek geloofden de boeren en inwoners niet dat er MKZ heerste. De ziekte was op basis van een bloedmonster bij één kalf geconstateerd, maar dat dier vertoonde geen ziekteverschijnselen van MKZ en ook de andere dieren in de stal vertoonden geen verschijnselen van de ziekte, terwijl MKZ juist zeer besmettelijk is. Ook deskundigen hadden daarom hun twijfels.
EU-beleid vereiste echter dat er snel en radicaal geruimd werd bij verdenking van MKZ. In Kootwijkerbroek kwam het tot meerdere confrontaties met de Mobiele Eenheid nadat bewoners (vooral jongeren) van het dorp en omstreken wegblokkades hadden opgezet en medewerkers van de Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees (RVV) hadden tegengehouden, bedreigd, fysiek aangevallen en gegijzeld. Meerdere voertuigen van de RVV werden in brand gestoken. Ook werden er dode varkens in bomen opgehangen. Ondanks de rellen werden uiteindelijk toch alle 60.000 evenhoevige dieren op 246 bedrijven in het dorp en de omgeving geruimd.
Niet alle boeren konden de acties van hun dorpsgenoten waarderen omdat ze bang waren daardoor gekort te worden op hun compensatie. De predikanten uit Kootwijkerbroek keurden in hun preken de rellen meestal af, wat een enkele keer de dienst verstoorde.Strenge predikant laat gezin de kerk uitzetten, Trouw, 9 april 2001 Enkele medewerkers van de RVV raakten door de gebeurtenissen in Kootwijkerbroek getraumatiseerd. Enkele mannen die bij de rellen betrokken waren, werden later veroordeeld tot een taakstraf of een voorwaardelijke gevangenisstraf.
Politieke en culturele uitersten In Kootwijkerbroek stemt meer dan de helft van de inwoners SGP en is men meestal lid van de Gereformeerde Gemeenten of andere orthodox-protestantse kerken. Kootwijkerbroek en ook Kamperveen en Oosterwolde liggen in de Bijbelgordel. Politiek en cultureel was er daardoor sprake van een grote afstand tussen deze mensen en de progressief liberale D66-minister Laurens Jan Brinkhorst, die EU-beleid uitvoerde. Minister Brinkhorst gaf later toe dat hij niet altijd even tactvol was geweest. Zo had hij bijvoorbeeld gezegd dat boeren geen krokodillentranen moesten huilen en maakte opmerkingen over het geloof van de getroffen boeren uit Kootwijkerbroek.Ferme uitspraken Brinkhorst 'nooit bedoeld om te kwetsen', de Volkskrant, 23 augustus 2001
De ruiming van Kootwijkerbroek vond plaats na Goede Vrijdag. In dezelfde periode maakte de D66-collegaminister van Volksgezondheid de opmerking 'Het is volbracht' omdat de euthanasiewet, aangenomen was. Het conflict kreeg mede hierdoor in de ogen van sommige betrokkenen proporties van kwaad tegen goed; dood tegen het leven; duisternis tegen licht. In 2011 verscheen de film Mannenbroeders van Kootjebroek van documentairemaker Geertjan Lassche. De televisiedocumentaire maakt duidelijk hoe onbegrepen de boeren van Kootwijkerbroek zich tijdens de MKZ-crisis gevoeld hebben. Lassches documentaire won de Gouden Greep 2011, een journalistieke prijs.
Ongevoeliger nog dan de minister was de indruk die de Noord-Ierse Eurocommissaris Byrne wekte bij zijn bezoek aan de Veluwe. Voor Byrne (Gezondheid en Consumentenzaken) was "stamping out", letterlijk uitroeien, de beste oplossing tegen MKZ. Ook Minister Brinkhorst leverde openlijk kritiek op Byrne en op zijn ongevoeligheid."Koude bureaucraat" Byrne bezoekt Stroe, Digibron, ontleend aan Reformatorisch Dagblad 18-4-2001 Het bezoek van koningin Beatrix daarentegen maakte wel een goede indruk.
Strafkortingen