thumb|De sociaaldemocraten in de Nationale Raad, 4 maart 1919, met de eerste vrouwelijke gekozenen
De Sociaaldemocratische Partij van Oostenrijk, SPÖ (Duits: Sozialdemokratische Partei Österreichs) is een politieke partij in Oostenrijk. Het is met de Oostenrijkse Volkspartij een van de twee grote partijen in het land. De SPÖ voert een sociaaldemocratische politiek.
De SDAPÖ tot 1934 Er bestonden in Oostenrijk-Hongarije in de negentiende eeuw al verschillende sociaaldemocratische partijen. Deze werden in 1889 verenigd in de Sozialdemokratische Arbeiterpartei Österreichs (SDAPÖ). De SDAPÖ was al een succesvolle partij in Oostenrijk-Hongarije, toen het land nog een monarchie was. De eerste partijvoorzitter was Viktor Adler, een vrij gematigde socialist. Net als andere socialistische leiders in Europa streed hij voor algemeen kiesrecht, en op 28 november 1905 wist hij Wenen lam te leggen met een algemene staking voor dat doel. En met succes.
Bij de eerste verkiezingen met algemeen stemrecht in 1907 werd de SDAPÖ de op een na grootste partij in de rijksraad en in 1911 de grootste partij. Tijdens de eerste jaren van de Eerste Wereldoorlog steunde de SDAPÖ in grote mate de regering van Oostenrijk-Hongarije onder Karl von Stürgkh.
De steun aan de regering verminderde naarmate de oorlog langer ging duren dan gedacht. De radicale vleugel begon zich te roeren en in oktober 1916 werd Von Stürgkh, de premier van Oostenrijk, door Friedrich Adler, zoon van Viktor Adler, vermoord. De gematigden onder Karl Renner bleven de regering nog beperkt steunen, doch de radicalere factie onder Otto Bauer nam een pacifistisch standpunt in. Zowel op advies van de SDAPÖ als op advies van de Christelijk-Sociale Partij werd in november 1918 de republiek uitgeroepen. Er werd een coalitieregering gevormd onder de SDAPÖ'er Karl Renner, waar zowel de sociaaldemocraten als de christelijk-socialen deel van uitmaakten.
Het leek er in het voorjaar van 1919 op dat de radicale elementen binnen de SDAPÖ en de Communistische Partij van Oostenrijk probeerden de nieuwe regering omver te werpen en een radenrepubliek, een socialistische republiek, te stichten. Loyale regeringstroepen, socialistische gardes en vrijkorpsen verijdelden deze poging.
De SDAPÖ werd in 1919 werd na de verkiezingen de grootste fractie binnen de Nationale Raad. De coalitie onder Renner werd voortgezet, doch viel in 1920 na interne conflicten. De regering zou pas na 1945 weer door een socialist worden geleid. De stad Wenen bleef echter een door de SDAPÖ bestuurde stad.
De SPÖ richtte in 1924 een paramilitaire afdeling op, de Republikanischer Schutzbund. Dit was toen in Oostenrijk gebruikelijk, iedere grotere partij had zijn eigen partijmilitie. De partij aanvaardde in 1926 het Linzer Programm, het Programma van Linz, van partijleider Otto Bauer. In het programma werd opgeroepen tot nationalisering van particulier eigendom, hervormingen en de verdediging van de republiek.
Engelbert Dollfuss kwam in 1932 aan de macht. Hij was een lid van de Christelijk-Sociale Partij CSP. Dollfuss was fel tegen de SDAPÖ, verbood de partij in 1934 en maakte van Oostenrijk een eenpartijstaat met alleen het Vaderlands Front. Er brak een korte, doch heftige burgeroorlog tussen de sociaaldemocratische milities en de regeringstroepen en de door hen gesteunde Heimwehr uit, die in het voordeel van de regering werd beslecht.
De SPÖ na de Tweede Wereldoorlog De sociaaldemocraten hadden zich niet tegen de Anschluss verzet, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog traden er sociaaldemocratische verzetsgroepjes tegen de Duitsers op.
De socialistische partij werd op 14 april 1945 onder de naam Sozialistische Partei Österreichs SPÖ heropgericht. Adolf Schärf werd de eerste bondsvoorzitter van de SPÖ. Na de oorlog werd Karl Renner opnieuw bondskanselier. Hij stond aan het hoofd van een coalitieregering met de Oostenrijkse Volkspartij ÖVP, de vroegere CSP. Hij maakte in december 1945 al plaats voor de ÖVP'er Leopold Figl, die de coalitie voortzette.
De SPÖ was in de jaren vijftig en de jaren zestig net als andere sociaaldemocratische partijen in West- en Midden-Europa een typische pro-westerse partij. De SPÖ deed van 1966 tot 1970 niet aan de regeringsdeelname mee en schoof de naar links op. Bondsvoorzitter Bruno Kreisky werd in 1970 bondskanselier. De SPÖ regeerde van 1971 tot 1983 met een absolute meerderheid, van 1983 tot 1986 samen met de FPÖ en van 1986 tot 1999 was de ÖVP de regeringspartner.
De linkse koers van de SPÖ maakte eind jaren tachtig plaats voor een centrumlinkse koers. De naam werd in 1991 veranderd in Sozialdemokratische Partei Österreichs SPÖ.
De 21e eeuw Jörg Haider kwam met de FPÖ bij de parlementsverkiezingen van 1999 als grote winnaar uit de bus. Hoewel de Sozialdemokratische Partei Österreichs de grootste partij bleef, vormden de ÖVP en de FPÖ een regering. De SPÖ kwam daardoor in de oppositiebanken terecht. Alfred Gusenbauer werd in 2000 tot bondsvoorzitter van de SPÖ gekozen. De regering van de ÖVP en de FPÖ kwam in 2002 ten val, maar bij de verkiezingen bleef de ÖVP de grootste en kwam er opnieuw een regering met de FPÖ. De SPÖ boekte echter wel winst. Er was in het parlement maar vijf zetels verschil tussen de ÖVP-FPÖ en de SPÖ. De SPÖ haalde bij de parlementsverkiezingen van 20061 oktober 2006 een verrassende verkiezingszege, ondanks het recente vakbondsschandaal waarin de BAWAG en ÖGB waren verwikkeld waren. Alfred Gusenbauer werd daardoor op 11 januari 2007 de nieuwe bondskanselier van een regering bestaande uit een coalitie van SPÖ en ÖVP. Deze regering viel in juli 2008 en in september van dat jaar vonden er nieuwe verkiezingen plaats. Werner Faymann, de nieuwe partijvoorzitter van de SPÖ, vormde een regering met de ÖVP en werd de nieuwe bondskanselier.
Faymann trad op 9 mei 2016 uit eigen beweging uit alle politieke functies terug, omdat hij naar eigen zeggen niet genoeg steun van zijn partij had voor het gevoerde beleid. De burgemeester van Wenen, Michael Häupl, nam voorlopig de leiding van de SPÖ over. President Fischer benoemde vice-kanselier Reinhold Mitterlehner van de ÖVP tot interim-kanselier. De SPÖ koos op 13 mei 2016 Christian Kern, de bestuursvoorzitter van de Oostenrijkse spoorwegmaatschappij ÖBB, als opvolger van Faymann. De landelijke SPÖ-afdelingen waren het op 12 mei daar al over eens geworden. Een andere kandidaat, Gerhard Zeiler, had zijn kandidatuur op diezelfde datum ingetrokken. Christian Kern werd op 17 mei 2016 als bondskanselier beëdigd en nam in juni van dat jaar het partijvoorzitterschap van de SPÖ van Michael Häupl over.
Bij de parlementsverkiezingen van 2017 bleef de SPÖ onder leiding van Kern stabiel op 52 zetels, maar dat was niet genoeg om de grootste te blijven. De partij werd door coalitiepartner ÖVP met 62 zetels voorbijgestreefd, die vervolgens een nieuwe regering met de FPÖ vormde. Kern werd op 18 december 2017 als bondskanselier door ÖVP-leider Sebastian Kurz opgevolgd, in september 2018 legde hij het voorzitterschap van de SPÖ neer en stelde zich namens de partij kandidaat voor de Europese Parlementsverkiezingen van 2019. Hij werd afgelost door Pamela Rendi-Wagner, waardoor de SPÖ voor het eerst in de geschiedenis door een vrouw werd geleid.
Onder Rendi-Wagner beleefde de partij enkele turbulente jaren. Zo werd bij de vervroegde parlementsverkiezingen van september 2019 met 21% van de stemmen en slechts 40 zetels een historisch dieptepunt bereikt. Ook in verschillende deelstaatverkiezingen leed de SPÖ zware verliezen. Binnen de partij ontstond een richtingstrijd waarin Hans Peter Doskozil, de Landeshauptmann van Burgenland, zich ontpopte tot Rendi-Wagners voornaamste criticus. In een poging de onrust te beëindigen hield de SPÖ in 2023 voor het eerst een openlijke leiderschapsverkiezing, waarbij alle leden hun stem konden uitbrengen. Naast Rendi-Wagner en Doskozil stelde ook Andreas Babler zich kandidaat, die uiteindelijk als winnaar uit de bus kwam. Onder Bablers leiding boekte de SPÖ een kleine winst bij de parlementsverkiezingen van 2024, waarna de partij in een coalitie stapte met de ÖVP en NEOS.
Partijnaam 1889-1918: Sozialdemokratische Arbeiterpartei (Österreichs) (SDAP(Ö)) 1918-1933: Sozialdemokratische Arbeiterpartei Deutschösterreichs (SDAPDÖ) 1945-1991: Sozialistische Partei Österreichs (SPÖ) 1991-heden: Sozialdemokratische Partei Österreichs (SPÖ)
Standpunten 2019 De volgende standpunten werden door de SPÖ ingenomen in aanloop naar de parlementsverkiezingen van 2019:
Standpunt Invoeren van een basisinkomen 20px Werkweek verkorten naar 30 uur 20px Verlaging bedrijfsbelasting 20px Verhoging pensioenleeftijd 20px Invoeren van algemene studiekosten 20px Vrouwenquote van 50% voor kandidatenlijsten bij verkiezingen 20px Vergoeding van abortussen door de verzekering 20px Werkvergunning voor asielzoekers 20px Terugsturen van allochtonen die een misdrijf plegen 20px Partijfinancieringen controleren en eventueel bestraffen 20px Belasting op radio en televisie afschaffen 20px Verplichte vaccinatie voor kinderziektes 20px Invoeren statiegeld op drankverpakkingen 20px Invoeren CO2-belasting 20px Bron: Wahlkabine
Verkiezingsresultaten 1945-heden De SPÖ behaalde de volgende resultaten bij de verkiezingen voor de Nationale Raad: Jaar Percentage Zetels Verschil 1945 44,60% 76 6 1949 38,70% 67 9 1953 42,10% 73 6 1956 43,05% 74 1 1959 44,78% 78 4 1962 44,0% 76 2 1966 42,56% 74 2 1970 48,42% 81 7 1971 50,04% 93 12 1975 50,42% 93 0 1979 51,03% 95 2 1983 47,65% 90 5 1986 43,11% 80 10 1990 42,78% 80 0 1994 34,92% 65 15 1995 38,06% 71 6 1999 33,15% 65 6 2002 36,51% 69 4 2006 35,30% 68 1 2008 29,70% 58 10 2013 26,82% 52 6 2017 26,90% 52 0 2019 21,18% 40 12 2024 21,14% 41 1
Bondsvoorzitters van de SPÖ Afbeelding Persoon Periode 70px Adolf Schärf 1890-1965 1945 — 1957 70px Bruno Pittermann 1905-1983 1957 — 1967 70px Bruno Kreisky 1911-1990 1967 — 1983 70px Fred Sinowatz 1929-2008 1983 — 1988 70px Franz Vranitzky *1937 1988 — 1997 70px Viktor Klima *1947 1997 — 2000 70px Alfred Gusenbauer *1960 2000 — 2008 70px Werner Faymann *1960 2008 — 2016 70px Christian Kern *1966 2016 — 2018 70px Pamela Rendi-Wagner *1971 2018 — 2023 70px Andreas Babler *1973 sinds 2023
Bondspresidenten en bondskanseliers De volgende SPÖ-politici hebben gediend als bondspresident van Oostenrijk:
Afbeelding Persoon Periode Opmerking 70px Karl Renner 1870-1950 29 april 1945 — 31 december 1950 † tijdens ambtsperiode 70px Theodor Körner 1873-1957 21 juni 1951 - 4 januari 1957 † tijdens ambtsperiode 70px Adolf Schärf 1890-1965 22 mei 1957 — 28 februari 1965 † tijdens ambtsperiode 70px Franz Jonas 1899-1974 9 juni 1965 — 24 april 1974 † tijdens ambtsperiode 70px Heinz Fischer *1938 8 juli 2004 — 8 juli 2016
De volgende SPÖ-politici hebben gediend als bondskanselier van Oostenrijk:
Afbeelding Persoon Periode Kabinet(ten) 70px Karl Renner 1870-1950 27 april 1945 — 20 december 1945 Voorlopige Staatsregering 27.04.1945-20.12.1945 70px Bruno Kreisky 1911-1990 21 april 1970 — 24 mei 1983 Kreisky I 21.04.1970-04.11.1971 Kreisky II 04.11.1971-28.10.1975 Kreisky III 28.10.1975-05.06.1979 Kreisky IV 05.06.1979-24.05.1983 70px Fred Sinowatz 1929-2008 24 mei 1983 — 16 juni 1986 Sinowatz 24.05.1983-16.06.1986 70px Franz Vranitzky *1937 16 juni 1986 — 28 januari 1998 Vranitzky I 16.06.1986-21.01.1987 Vranitzky II 21.01.1987-17.12.1990 Vranitzky III 17.12.1990-29.11.1994 Vranitzky IV 29.11.1994-12.03.1996 Vranitzky V 12.03.1996-28.01.1997 70px Viktor Klima *1947 28 januari 1998 — 4 februari 2000 Klima 28.01.1998-04.02.2000 70px Alfred Gusenbauer *1960 11 januari 2007 — 2 december 2008 Gusenbauer 11.01.2007-02.12.2008 70px Werner Faymann *1960 2 december 2008 — 9 mei 2016 Faymann I 02.12.2008-16.12.2013 Faymann II 16.12.2013-18.05.2016 70px Christian Kern *1966 17 mei 2016 — 18 december 2017 Kern 17.05.2016-18.12.2017
Websites officiële website