thumb|Topografische gemeentekaart van Oss, december 2015 thumb|Luchtfoto door Luchtvaartafdeeling, 1920-1940. Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Oss is een stadANWB Topografische Atlas Noord-Brabant (2005) - kaart 9 165-419 . in de Nederlandse provincie Noord-Brabant, gelegen tussen 's-Hertogenbosch en Nijmegen. Het is de hoofdplaats van de gemeente Oss. De stad speelt een regionale rol als werk-, woon- en winkelstad. De stad is omringd door verschillende landschappen en ligt geologisch gezien op de rand van hogere, droge zandgronden en lagere, vochtige kleigrond, met de rivier de Maas in de nabijheid. Hoewel Oss een rijke historie kent - in het verleden was het de hoofdstad van het Kwartier van Maasland van de Meierij van 's-Hertogenbosch - zijn er weinig overblijfselen uit het verleden bewaard gebleven. Wel zijn er nog een aantal monumenten die getuigen van het industriële verleden.
Naam De betekenis van de naam Oss, in de late middeleeuwen gespeld als Os en tot de 20ste eeuw gespeld als Osch, ligt niet eenduidig vast. De historicus Jan Cunen nam in 1932 nog aan dat er verband bestond met rundvee: de os siert al sinds de middeleeuwen het wapen. Door andere deskundigen werd een verband met de Germaanse Asen (of: Osen) gelegd. Tegenwoordig wordt aangenomen dat de naam hoger gelegen plaats aan het water betekent. Dit water was de Maas en de hoger gelegen plaats was de Heuvel, de kern van de bewoning.
Geschiedenis
Oss werd al meer dan 2000 jaar voor Christus bewoond. De oudste vermelding van de plaats stamt uit 1161. Oss kreeg gemeenterechten in 1286 door Hertog Jan I van Brabant. Het Kasteel van Oss werd omstreeks 1374 gebouwd. In 1399 kreeg Oss stadsrechten van Johanna van Brabant. De stad had veel te lijden onder de conflicten van Brabant en later de Habsburgse Nederlanden met Gelre, tot Gelre in 1543 door Karel V bij de Habsburgse Nederlanden werd ingelijfd.
Eind negentiende, begin twintigste eeuw, was voor de stad een roerige periode: Oss ging gebukt onder ernstige criminaliteit, die in het hele land associaties opriep met de misdaadpraktijken in het Noord-Amerikaanse Chicago. De zogenaamde "Bende van Oss" was berucht en gevreesd. De termen messensteker en messentrekker, die in de volksmond vaak met een knipoog worden gebruikt om een inwoner van Oss aan te duiden, refereren hier nog altijd aan. De film De bende van Oss (André van Duren, 2011) is gebaseerd op de gebeurtenissen uit deze tijd.
In 1881 kreeg Oss een eigen spoorwegstation, wat van groot belang was voor de aanwezige industrie. In de Tweede Wereldoorlog had Oss vanaf 1943 een NSB-burgemeester. Tijdens de oorlog werden 252 Joodse burgers uit de stad gedeporteerd en vermoord. Oss werd bevrijd op 19 september 1944.
De stad kreeg in 1968 een haven, die via het Burgemeester Delenkanaal werd aangesloten op de Maas. In 1994 werd de gemeente Oss verder uitgebreid, en in 2003 fuseerde de gemeente Ravenstein met Oss.
Eind 2019 vindt Operatie Alfa, zoals genoemd door de politie en het Openbaar Ministerie, plaats. De operatie richt zich eind 2019 met een reeks grote invallen in woonwagenkampen in Oss en omgeving op de georganiseerde misdaad.Wie is Martien R., de meest beruchte crimineel van Brabant? op hartvannederland.nl, 21 november 2019, aangepast op 22 november 2019, geraadpleegd op 21 december 2019Vier 'kopstukken' opgepakt tijdens Operatie Alfa in Oss op hartvannederland.nl, 25 november 2019, geraadpleegd op 21 december 2019Opnieuw aanhoudingen tijdens Operatie Alfa in Oss op hartvannederland.nl, 10 december 2019, geraadpleegd op 21 december 2019
Bezienswaardigheden thumb|Museum Jan Cunen thumb|Grote kerk thumb|Molenstraat De Watertoren, door sommigen liefkozend aangeduid als "de sigaar van Oss", momenteel in gebruik als moskee. Overblijfselen van het Kasteel van Oss, nabij winkelcentrum de Gelderse Poort. Vorstengraf, reconstructie van een vorstengraf uit de zevende eeuw voor Christus op de plek waar door archeologen een ijzeren zwaard werd gevonden. De grafheuvel bevindt zich op het industrieterrein nabij de A50, waar de Brierstraat de Vorstengraflaan kruist. Op deze plek zijn ook enkele andere grafheuvels gereconstrueerd. De neogotische Grote Kerk, uit 1859, ontworpen door architect Hendrik Jacobus van Tulder en in 1982 gerestaureerd. De kerk, geklasseerd als Rijksmonument en gewijd aan Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen, is gebouwd ter vervanging van de afgebroken Willibrorduskerk. Het rijke interieur werd mogelijk gemaakt door giften van katholieke Osse industriëlen, waaronder Anton Jurgens. In 1999 is de toren voorzien van een carillon. Stellingmolen Zeldenrust, uit 1860. Stellingmolen Nieuw Leven, uit 1895. Villa Constance, een neoclassicistische woonvilla, in 1888 in opdracht van margarinefabrikant Arnold van den Bergh gebouwd en vernoemd naar zijn dochter. Van 1921 tot 1974 deed het pand dienst als stadhuis. Op dit moment is het in gebruik als museum (Museum Jan Cunen) en vernoemd naar de eerste stadsarchivaris van Oss. De Willibrordusput, nabij de splitsing van de Willibrorduslaan en de Munlaan. De put werd in de 14e eeuw voor het eerst in bronnen vermeld, maar is vermoedelijk ouder. Ter plaatse is een boomstamput opgegraven, die uit het tijdvak 900-1250 dateert. Er stond ook een stenen opbouw boven, die in de 18e eeuw zou zijn verwijderd. De huidige put stamt uit 1926. De bouw ervan werd mogelijk gemaakt door een schenking van Sidney van den Bergh en bevindt zich op 12 meter afstand van de oorspronkelijke put. Ook stond hier een (Willibrordus)kapel, die reeds in 1400 én 1485 in bronnen werd vermeld en waarschijnlijk in 1748 werd verwoest. Ook een eeuwenoude eik, de Sint-Willibrordusboom, zou hier hebben gestaan. Deze werd in 1845 geveld. De devotie voor de heilige Willibrordus, stammend uit de Middeleeuwen, wordt door Stephanus Hanewinkel in 1799 als volgt beschreven: Veele Roomschen, vooral zulken, die de koorts hebben, doen naar deezen Heuvel, welke ook St. Willebrord genoemd wordt, Bedevaarten, kruipen op hunne knieën, met eenen Roozenkrans in de hand, onder het uitboezemen van Pater-nosters en Ave-Maria's, rondom dien steenhoop, smijten gewoonlijk eenige Steenen, om denzelven in wezen te houden, op denzelven, drinken van het water uit die wonderbron of waschen zich met dezelve, en dan gaat de koorts weg of zij weg gevaagd word. Het kantoorpand de "Groene Engel" van Anton Jurgens' Margarinefabrieken, in 1912 ontworpen door Charles Estourgie (1884-1950) in de stijlen art nouveau en art deco, in 1930 in gebruik genomen door Philips en in 1979 in bezit gekomen van de gemeente Oss. Het pand is een Rijksmonument, werd in 1999 verbouwd, om vervolgens in gebruik te worden genomen als cultuurpodium. Het oude kantoorpand van fa. Gebr. v/d Bergh (later tapijtfabriek Bergoss). Het uit 1919 stammende gebouw is ontworpen door de Nijmeegse architect Oscar Leeuw en bevindt zich aan de Bram van den Berghstraat. Het gebouw bevat ornamenten in Art Nouveau-stijl en is geklasseerd als Rijksmonument.
Cultuur Theater De Lievekamp biedt een programma van opera tot cabaret. Sinds 1999 is het aanbod in de stad uitgebreid met de komst van cultuurpodium de Groene Engel. Het programma van "d'n Engel" omvat popconcerten, film- en theatervoorstellingen en maandelijks terugkerende activiteiten, zoals het folkcafé, het politiek café 'Zout', het moderne jazzcafé en het dixielandcafé.
Erfgoedinstellingen Museum Jan Cunen, gehuisvest in Villa Constance, beschikt onder meer over een grote collectie schilderijen van de Haagse School. Stadsarchief Oss, een informatiecentrum over de geschiedenis van de stad Oss en de regio.
Monumenten Lijst van rijksmonumenten in Oss (plaats) Lijst van gemeentelijke monumenten in Oss (plaats)
Carnaval In Oss worden met carnaval drie optochten gehouden: een jeugdoptocht, een grote optocht en de halfvastenoptocht. De jeugdoptocht vindt plaats op carnavalszaterdag, de grote optocht op carnavalszondag en de halfvastenoptocht op halfvastenzondag. Oss draagt met carnaval de naam Ossekoppenrijk. De carnavalskleuren van Oss zijn blauw en geel, net zoals de vroegere vlag van Oss.
Evenementen Enkele jaarlijkse evenementen die in de stad plaatsvinden of -vonden zijn:
Centrum: Klûnen in Oss Muziekboulevard Carnaval Halfvastenfeesten (sinds 2012) Oranjefeesten Koningsmarkt Oss on classic wheels Kermis Oss De Osse Kermisfeesten Sambafestival Het vierde beeld Fantastival Muze Misse Oud en Nieuw
Taal Inwoners van Oss die het dialect beheersen spreken Oss', een variant van het Maaslands.
Natuur en landschap Oss vormt een verstedelijkt gebied dat op de rand van het pleistoceen en het rivierkleigebied ligt. De dekzandrug ten zuiden van Oss toont een kleinschalig landschap met bos en akkers, naar het oosten toe overgaand in de Herpse Bossen. Ten noorden van Oss ligt een vlak poldergebied. Hier loopt de Hertogswetering en bevindt zich het natuurgebied Ossermeer.
Industrie Van de oorspronkelijke, beeldbepalende grote industriële bedrijven zijn Unox, Organon en Desseaux overgebleven.
De huidige Osse bedrijvigheid omvat hoofdzakelijk moderne technologie, productie, logistieke en zakelijke dienstverlening en automatisering. Begin 2005 waren er in Oss 4776 bedrijven gevestigd, die aan 38.175 mensen betaald werk boden. De medisch-farmaceutische sector is voor Oss beeldbepalend en een van de speerpunten van haar economische ontwikkeling. Organon, tussen 2006 en 2021 eigendom van MSD maar daarna weer zelfstandig, is producent van de meest voorgeschreven anticonceptiepil ter wereld. Het is de grootste werkgever in de stad. In de periode MSD werd de hele researchdivisie weggesaneerd. Naast de productie van actieve farmaceutische ingrediënten (het voormalige Diosynth) en farmaceutische eindpreparaten, is het Development Center Oss (DCO) operationeel voor de ontwikkeling van medicijnen. Tevens zijn diverse groothandels, gespecialiseerd in medische hulpmiddelen en operatie-instrumenten, in de stad actief. In totaal werken in deze sector circa 5500 mensen, verdeeld over in totaal 20 bedrijven. Daarnaast produceert het bedrijf Desseaux kunstgrasvelden, Heesen Yachts luxe oceaanwaardige jachten en bestrijken de ruim 2000 vrachtauto's van internationale Osse transporteurs heel Europa.
De dienstverlening neemt in de Osse economie een steeds belangrijkste plaats in, met bedrijven op het gebied van drukwerk, packaging, ICT-services en (micro)elektronica, recycling, technische consultancy en administratie.
Verkeer en vervoer In 1810 werden de 'straten' in Oss met zand opgehoogd. Voordien waren ze vaak slecht begaanbaar. In 1838 werd verharding in de kom toegepast. Van 1822 tot 1835 werd ten zuiden van de kom de rijksweg van Nijmegen naar 's-Hertogenbosch aangelegd. De Hescheweg, die de verbinding vormde tussen de bebouwde kom en deze Rijksweg, werd in 1848 van grind voorzien en in 1926 geasfalteerd.
De verbindingsweg met de haven van Lithoijen werd in 1810 verhard in het buitengebied en in 1859 in de kom van Oss. In 1963 kwam het Burgemeester Delenkanaal gereed en kreeg Oss een haven.
In 1881 werd Station Oss geopend naar aanleiding van de aanleg van de spoorlijn van 's-Hertogenbosch naar Nijmegen door de Nederlandsche Zuid-Ooster Spoorweg Maatschappij. Sinds 2009 rijden er weer goederentreinen over het enkelsporige traject naar het bedrijventerrein in de Osse haven.
Rijksweg 59 tussen 's-Hertogenbosch en Oss is gefaseerd omgebouwd tot volledige autosnelweg, een klus die in 2005 door Rijkswaterstaat werd geklaard, evenals het knooppunt Paalgraven, ten zuiden van Oss. Tussen Oss en Nijmegen bestond sinds 1975 een snelweg, Rijksweg 50, die in 2005 werd doorgetrokken naar Eindhoven.