De kip of het huishoen (Gallus gallus domesticus) is een gedomesticeerde vogel uit de familie van de fazantachtigen (Phasianidae). De wetenschappelijke naam van de ondersoort werd in 1789 als Phasianus gallus domesticus gepubliceerd door Johann Friedrich Gmelin. (1789). Systema naturae ed. 13: 737. Gearchiveerd op 1 maart 2022.
De kip is de meest voorkomende vogelsoort ter wereld met wereldwijd vele miljarden exemplaren.
Er bestaat een zeer groot aantal rassen. Zie daarvoor de lijst van kippenrassen.
In enge zin wordt het woord kip enkel gebruikt voor de vrouwtjes, als synoniem van de hen.Dikke Van Dale, 2022
Kip in de natuur Oorsprong Een van de waarschijnlijke voorouders van de kip is het bankivahoen (Gallus gallus), dat in Zuidoost-Azië in het wild voorkomt.
Waarschijnlijk is het huishoen uit het bankivahoen gedomesticeerd. De invloed van eventuele andere, in het wild levende hoenderachtigen kan niet geheel worden uitgesloten, maar het is inmiddels wel duidelijk dat het bankivahoen de belangrijkste voorouder is. Hoe en wanneer het proces precies is verlopen, is evenmin volledig bekend. Onderzoek gepubliceerd in 2014 op mitochondriaal DNA van fossiele kippenresten, suggereert dat het startpunt in Noord-China zou hebben gelegen, zo'n 10.000 jaar geleden.Roots van de kip lijken in China te liggen, scientias.nl, 26 november 2014. Gearchiveerd op 13 maart 2016. Daarmee zou de tamme kip ruwweg een tijdgenoot zijn van de andere landbouwdieren.
Via India en Mesopotamië verspreiden de Aziatische hoenderen zich naar andere delen van de wereld. Zo zijn er aanwijzingen dat de Egyptenaren reeds vóór 1400 v.Chr. kippen hielden. Een tekst uit de periode van Thoetmosis III verwondert zich over "de vogel die elke dag leven schenkt".Howard Carter, "An Ostracon Depicting a Red Jungle-Fowl (The Earliest Known Drawing of the Domestic Cock)", in: The Journal of Egyptian Archaeology, april 1923, blz. 1-4 In het oude Sumer sprak men over de vogel uit Meluhha. In Europa kwamen de kippen via diverse routes. Via Klein-Azië arriveerden de eerste gedomesticeerde kippen rond het jaar 700 v.Chr. in Zuid-Europa. Keltische stammen die van het gebied van de Zwarte Zee naar West-Europa trokken namen ook kippen mee. Julius Caesar schrijft in De Bello Gallico dat hij kippen aantrof bij Keltische stammen in Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Zwitserland. De Romeinen zelf namen tijdens hun veroveringen ook kippen mee, zowel voor de eieren als voor het vlees. Bij de Romeinen werden kippen niet alleen voor het voedsel gehouden, maar ook waren hanengevechten populair. In de ruïnes van Pompeï zijn diverse afbeeldingen van hanengevechten aangetroffen.
Oude rassen In het begin van onze jaartelling beschrijven Plinius de Oudere (ca.23/24-79 na Chr.) en Lucius Junius Moderatus Columella (4-70 na Chr.) in Italië en Engeland gehouden kippenrassen. Plinius beschrijft de "italiaan" als een zeer geschikte legkip in Lombardije (Noord-Italië) en Columella beschrijft de dorking als een groot en breed gebouwde vleeskip in Surrey (Zuid-Engeland). Iedere regio heeft zo van oudsher zijn eigen kippenrassen.
In Nederland zijn in afgegraven terpen ook kippenbotten aangetroffen. Deze terpen stammen van 800 na Christus. In de tijd van Karel de Grote werd bij zijn hervorming van het boerenbedrijf bepaald dat grote boerderijen zo'n 200 kippen moesten houden, op kleine boerderijen moesten 50 kippen zijn. Dit waren al vooral grotere kippenrassen die vooral dienden voor eieren en vlees. In het Noordzeegebied, van Vlaanderen tot Oost-Friesland, komt het Kempische hoen voor. Van de vier varianten hiervan, wordt het Hollands hoen al voor de 14e eeuw vermeld, de brakel in Vlaanderen in 1416 en de lakenvelder in Utrecht in 1727.
Zo wordt in de 17e eeuw ook de houdan, als vleeskip ten westen van Parijs, beschreven. De minorca is, in de 18e eeuw tijdens de bezetting van het Spaanse eiland door de Engelsen, ontwikkeld tot de huidige legkip. In de VS wordt rond 1735 de javakip als vleeskip en rond 1750 de dominicaner als legkip vermeld. Deze javakip is, anders dan dat de naam doet vermoeden, van onbekende Aziatische afkomst. De dominicaner is een afstammeling van de dorking. De italiaan wordt na 1828 in de Verenigde Staten gefokt tot een nog betere legkip, die na 1865. leghorn wordt genoemd. Waarschijnlijk wordt de italiaan ook gekruist in de dominicaner. In de negentiende eeuw werd het houden van kippen een echte landbouwactiviteit. De kippen scharrelden hun kostje op het erf bij elkaar. Ze sliepen met de koeien en het andere vee op stal of in bomen en struiken op het erf.
Vanaf het midden van de negentiende eeuw worden de zware Aziatische rassen cochin en maleier gebruikt om het formaat en het postuur van in Europa en de Verenigde Staten aanwezige rassen te vergroten. Bij het creëren van nieuwe rassen in de VS blijkt kruising met de cochin en de Amerikaanse javakip goede resultaten te geven, zoals de Rhode Island Red en de Plymouth Rock. De Rhode Island Red is gebaseerd op de bruine Amerikaanse leghorn, de Plymouth Rock op de dominicaner.
Bij de legrassen geldt dit vooral bij kruising met de maleier en de Amerikaanse leghorn, resulterend in de Engelse witte leghorn en de Rhode Island Red. Bij de witte Leghorn is ook minorca ingekruist. Bij de vleesrassen is dit het geval bij kruising met de cochin en de Amerikaanse brahma; hieruit komt de wyandotte en de Plymouth Rock voort. Is de Plymouth Rock gebaseerd op de dominicaner, de wyandotte is dat op het Hollands hoen.
Aan het einde van de negentiende eeuw wordt ook nog de Croad Langshan uit Noord-China geïntroduceerd, ouderdier van de barnevelder en de orpington. Ondanks al deze pogingen blijft de wetmatigheid bestaan dat, hoe meer het lichaamsgewicht toeneemt, des te minder eieren de kip legt.
Tegenwoordig worden kippen vrijwel overal ter wereld gehouden. In onder meer Nederland komen ook verwilderde kippen voor; deze exemplaren zijn uit gevangenschap ontsnapt.
Anatomie en gedrag miniatuur|Skelet van een haan Een kip kan goed hard voedsel zoals maiskorrels eten, hoewel ze het minder graag eten en het pas in de loop van de dag opeten als het andere voer op is. Na het slikken komt het voedsel in de krop, waar het kan inweken. Daarna zijn er twee magen die meehelpen om het voer fijn te krijgen. De kliermaag voegt maagsappen toe voor de verdere vertering. De spiermaag kneedt het voer en maalt het fijn met behulp van kleine steentjes die de kip oppikt. Daarna wordt het voer verder verwerkt in de dunne darm. De reststoffen verlaten het lichaam via de endeldarm en de cloaca. Een huishoen heeft twee blindedarmen. Deze helpen bij de vertering van ruwvezels en onttrekken vocht aan de voedselmassa. Kippen hebben de neiging om naar rode voorwerpen te pikken, wat opmerkelijk is omdat hun kam en lellen zelf rood zijn. Bij ruimtegebrek kan het mede hierdoor gebeuren dat ze elkaar doodpikken.
Een kip heeft een intern kompas, dat gesitueerd lijkt in de ogen, waarmee ze zich kan oriënteren op het aardmagnetisch veld.Wiltschko, W. et al. (2007) "The magnetic compass of domestic chickens, Gallus gallus", Journal of Experimental Biology, 210, pp. 2300-2310
De kip kan haar kop heel ver in alle richtingen draaien, dankzij het grote aantal halswervels: veertien. (Ter vergelijking: de mens heeft er maar zeven.)
Een kip heeft geen oorschelp en ziet kleuren ook anders. Voor een kip is roodgeel de helderste kleur. Daarna volgt geel. Overigens heeft de kip wel oorlellen. Meestal legt een kip met witte lellen witte eieren en één met roze lellen bruine. De huid op de poten van de kip bestaat uit schubben, zoals bij reptielen. Kippen hebben drie voortenen en een achterteen, behalve het zijdehoen en de houdan, die een extra teen hebben. Sommige rassen hebben ook sporen die vooral bij de hanen vervaarlijk groot kunnen zijn en die ze ter verdediging inzetten. Kippen hebben ook nagels om te graven en scharrelen.
Broedsheid Een broedse kip is fysiologisch ingesteld op het broeden: ze heeft onder andere een hogere lichaamstemperatuur, een verminderde eetlust en weinig bewegingsdrang. Ze legt in deze periode niet.
Hiërarchie en intelligentie Binnen een groep kippen heerst duidelijk een hiërarchie. Die rangorde wordt ook wel de pikorde genoemd. De plaats die een kip heeft in de pikorde bepaalt o.a. wie als eerste eet en wie de beste stokplekken krijgt. In een grote groep kippen, ook toom genoemd, kan een kip meer dan 100 soortgenoten herkennen en de sociale status van elk van deze dieren onthouden. Ze weten ook de positie die elke kip op 'de ladder' inneemt. Kippen hebben een ingewikkelde hiërarchie en gaan ook op een zeer exacte manier met elkaar om.
Ze kunnen oorzaak-en-gevolgrelaties begrijpen. Kippen kennen objectpermanentie: als ze een interessant object uit het oog verliezen, zoeken ze ernaar. Kippen zijn ook tot zelfcontrole of zelfbeheersing in staat. Dat was eerder alleen aangetoond bij mensen en andere mensapen. Dit zijn bewijzen van een goed geheugen en ingewikkelde structuren in de sociale omgang, te vergelijken met de intelligentie van zoogdieren.Jennifer Viegas "Chickens worry about the futurewaardelozehaantjes.nl "Natuurlijk GedragRoger Highfield So who are you calling bird brain? Chatter of chickens proves they are brighter than we thought
Communicatie Syrinx Een kip heeft geen stembanden maar een syrinx om geluiden te maken. Dit is een orgaan dat zich onderaan de luchtpijp bevindt, net boven het punt waar deze zich splitst in de bronchiën die naar de longen leiden. De syrinx bestaat, simpel gezegd, uit membranen en spieren. Op het punt in de luchtpijp waar de syrinx zich bevindt, zitten er membranen tussen de kraakbeenringen van de luchtpijp. Een vogel kan geluid voortbrengen door middel van zijn ademhaling.
Geluidsrepertoire Kippen produceren dertig tot veertig verschillende geluiden, die allemaal verschillende betekenissen hebben. Het broedende hoen wisselt al geluiden uit met de kuikens in het ei. Kippen kennen verschillende waarschuwingen, zo waarschuwen kippen met een soort piepend en krakend geluid tegen gevaren van boven, zoals roofvogels, en bij gevaar aan de grond maakt een kip een paniekerig kakelend geluid.
Leeftijd De maximale leeftijd van een kip is afhankelijk van het ras, sommige rassen kunnen wel 20 jaar oud worden. Gemiddeld worden de meeste rassen niet ouder dan 10 jaar. Verder spelen ook de levensomstandigheden van de kip een belangrijke rol. De 'gewone' bruine industriekippen, de hybriden, worden vaak geslacht voor ze een jaar of 3 oud zijn omdat ze rond die leeftijd niet productief genoeg meer zijn.
Haan thumb|Haan
De mannelijke exemplaren van de kip (of huishoen) worden hanen genoemd. Zij onderscheiden zich van de vrouwtjes doordat ze meestal groter zijn, een staart met langere en meestal sikkelvormige veren hebben, bij gekleurde rassen meer kleuren in het gevederte hebben dan de hen (behalve in het geval van hennevederigheid), een grotere kam en lellen hebben en (grotere) sporen aan de poten hebben. Een gecastreerde haan wordt kapoen genoemd. Het gedrag van een haan is duidelijk anders dan dat van een hen.
Kraaien
Het kraaien van de haan heeft zich uit de oorspronkelijke baltsroep van de bankivahoendersNicholas und Elsie Collias: A Field Study of the Red Jungle Fowl in North-Central India, in: The Condor, Vol. 69, Nr. 4, S. 360–386 tot een voortdurend en seizoensonafhankelijk geluidssignaal ontwikkeld, dat hoofdzakelijk tot afbakening van het territorium dient.
Hen thumb|Moederkloek met kuikens
Een vrouwelijke kip wordt een hen genoemd. Wanneer hennen 5 tot 6 maanden oud zijn, kunnen ze eieren leggen. Het maximaal aantal eieren dat de hen kan leggen is gelijk aan het aantal eicellen dat bij de geboorte in de eierstok zit.