thumb|Topografische kaart van Zuid-Limburg (2024) Zuid-Limburg is een streek in het zuiden van de Nederlandse provincie Limburg. Zij heeft een oppervlakte van 660 km² en telt circa 600.000 inwoners.

Zuid-Limburg wordt gekenmerkt door een gevarieerd reliëf en fraaie natuurgebieden te midden van sterk verstedelijkte gebieden. De belangrijkste stedelijke centra zijn Maastricht, Heerlen en Sittard. Maastricht, een van de oudste steden van Nederland en hoofdstad van de provincie, heeft een grensoverschrijdende centrumfunctie en een sterke toeristische aantrekkingskracht."Maastricht staat landelijk gezien op de vierde plaats in de top 10 van steden met de meeste uitstraling. Dat blijkt uit een citymarketing-onderzoek in opdracht van overheidsblad Binnenlands Bestuur",'Geen nominatie ondanks uitstraling Maastricht', ,21/05/2010'De compacte historische binnenstad met meer dan 1600 monumenten trekt jaarlijks miljoenen bezoekers naar Maastricht. Het zijn bezoekers uit stad en (Eu)regio die een dagje komen winkelen, een evenement bezoeken, cultuur opsnuiven of (inter)nationale toeristen en zakelijke bezoekers die de stad aandoen. De naamsbekendheid en het imago van Maastricht als bezoekstad is goed.' -- Made in Maastricht. Economische visie Maastricht 2020, p.22. Secundaire centra zijn Geleen en Kerkrade in respectievelijk de Westelijke en Oostelijke Mijnstreek. In het centrum van Zuid-Limburg geniet het toeristische Valkenburg grote bekendheid. Ook plaatsen als Vaals en Landgraaf zijn toeristische trekpleisters, alsmede het Heuvelland in zijn geheel.

Het gebied vormt tevens de Veiligheidsregio Zuid-Limburg (een samenwerkingsverband van gemeenten, brandweer en medische hulpverlening). Ten behoeve van de statistiek in Nederland en Europa is Zuid-Limburg ook ingedeeld als COROP-gebied (nummer 39), wat gelijk is aan het Europese NUTS 3-gebied.

Identiteit De streek bezit een sterke eigen identiteit, wat onder meer samenhangt met haar ligging ten opzichte van de rest van Nederland, de invloed van de twee nabije buurlanden, en met haar ontstaansgeschiedenis.Zie: Cornips, L. en A. Knotter (2016), 'De uitvinding van Limburg: de territorialisering van geschiedenis, taal en identiteit', Studies over de Sociaal-Economische Geschiedenis van Limburg/Jaarboek van het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg 2016, 136-163; 'Het zou volkomen onjuist zijn om te veronderstellen dat de inwoners van deze geopolitieke anomalie op een reguliere basis contact met elkaar hadden of met elkaar communiceerden om daarmee Limburg als één sociale ruimte te construeren, ondanks het kunstmatige karakter van de provincie als territoriale eenheid. (…) Toen en nu werd en wordt regelmatig sociaal verkeer tussen de inwoners belemmerd door de langgerekte vorm van de provincie: de afstand van noord naar zuid is ongeveer 140 kilometer. Deze afstand versterkt een structurele dichotomie in de sociale en culturele ruimte van Limburg: de scheiding tussen Noord- en Zuid-Limburg', ibidem. Niet alleen lag het huidige Zuid-Limburg geïsoleerd en op afstand van de overige Nederlandse gewesten, Limburg is vanaf de middeleeuwen tot aan de Franse tijd nooit een territoriale eenheid geweest.'In zijn huidige vorm bestaat de provincie pas sinds 1839. Limburg is daarvóór nooit een territoriale eenheid geweest', ibidem. Het vormde een complex, versnipperd en geïsoleerd gewest onder diverse heersers en bestuursvormen en zo is ook Zuid-Limburg pas in de negentiende eeuw onderdeel van een reguliere, nieuwe provincie geworden.'Het besef van een eigen provinciale identiteit is ontstaan als gevolg van de toenemende integratie van Limburg in de Nederlandse natiestaat gedurende de negentiende en twintigste eeuw', ibidem. Vgl. Ad Knotter (red.), Dit is Limburg!. Opstellen over de Limburgse identiteit (Zwolle/Maastricht 2009).'Vanwege de status aparte en de bijzondere geschiedenis was er veel twijfel of Limburg wel echt bij Nederland hoorde. Deze twijfel werd zowel geuit door opiniemakers in Holland als in Limburg zelf. (...) In de late negentiende en de twintigste eeuw kwam de integratie van Limburg pas echt op gang als onderdeel van de nationale eenwording van Nederland (inclusief Limburg) in het algemeen', ibidem. Zie ook: Hans Knippenberg, ‘The incorporation of Limburg in the Dutch state’, in: H. Knippenberg en J. Markusse (red.), Nationalising and Denationalising European Border Regions, 1800-2000. Views from Geography and History (Dordrecht 1999), 39-60. In de twintigste eeuw heeft met name de mijnbouw bijgedragen tot de verdere integratie en economische ontwikkeling van het gewest.'De opkomst daarvan kan in verband worden gebracht met de toenemende integratie van Limburg in de Nederlandse staat, vooral door de ontwikkeling van de kolenindustrie in het zuiden van de provincie. Migranten uit andere delen van Nederland stroomden toe, vooral in de hogere ambtelijke rangen in de industrie en het openbaar bestuur', Cornips en Knotter (2016), p.146 'Zuid-Limburg ligt ten opzichte van de Nederlandse afzetmarkt nogal ongunstig. Wegen, spoorlijnen tot aan de mijnbedrijven, waterwegen en havens werden aangelegd om de steenkool naar de industriegebieden en steden in Nederland te vervoeren, speciaal voor het steenkolenvervoer werd het Julianakanaal aangelegd, een 35 kilometer lange waterweg die aansloot op de grote Nederlandse waterwegen. Door de Staatsmijnen werd aan het Julianakanaal de haven Stein aangelegd. De Nederlandse Spoorwegen legden een tweede haven aan in Born. In Stein werden in 1961 ruim 7300 schepen geladen en gelost. Na Duisburg (Duitsland) was haven Stein toen de grootste binnenhaven van West-Europa!', 'Mijnbouw in Nederland', Wat betreft taal heeft Zuid-Limburg geen uitzonderlijke identiteit, doordat de dialecten wel overeenkomen, maar veel lijken op de dialecten van Midden-Limburg, de Duitse grensregio en Belgisch-Limburg. Limburg als geheel heeft veel lokale culturele verschillen, die deels veroorzaakt zijn door de historische versplintering. Doordat deze variatie geldt voor de gehele provincie, zijn identitaire verschillen tussen bijvoorbeeld Noord-, Midden en Zuid-Limburg niet sterk begrensd. Zo zijn er in het Zuidwesten van het Heuvelland meiboom-vieringen, zijn er in (voornamelijk) Midden- en Zuid-Limburg schutterijen (OLS), viert men in heel Limburg carnaval (vastelaovend).

Ligging thumb|Plateaus en dalen in Zuid-Limburg thumb|Gemeentelijke indeling in Zuid-Limburg (2017). Door de fusie in 2019 van de voormalige gemeenten Onderbanken, Nuth en Schinnen tot de nieuwe gemeente Beekdaelen is het aantal gemeenten inmiddels teruggebracht tot zestien. thumb|Zuid-Limburg en een deel van Midden-Limburg (blauw) in het centrum van de Euregio Maas-Rijn. Drie grensregio's liggen in België en zijn respectievelijk Nederlandstalig, Frans- en Duitstalig (in groentinten onderscheiden); het rode gebied in Duitsland is de Rijnlandse grensregio met onder meer Aken en Heinsberg Zuid-Limburg is door de landsgrenzen duidelijk afgebakend. Het omvat het meest zuidelijk gelegen deel van Nederland, inclusief de zogenaamde 'flessenhals' ten noorden van Sittard, waar Limburg en ook 'heel Nederland' (van de ene landsgrens naar de andere) slechts 5 km breed is. Zuid-Limburg grenst in het noorden aan Midden-Limburg. Door de perifere ligging en door de 'flessenhals' heeft Zuid-Limburg binnen Nederland een enigszins geïsoleerde ligging. Het is een relatief klein gebied, dat als een wig ligt ingeklemd tussen de twee buurlanden, België en Duitsland. Het ligt daarmee in het centrum van de Euregio Maas-Rijn. Alle binnenlandse weg-, water- en spoorverbindingen met de rest van Nederland lopen door de 'flessenhals'.

Land zonder Grenzen De streek die zich uitstrekt tussen Luik, Aken en Maastricht wordt wel 'Land zonder Grenzen' genoemd. Met name tussen Belgisch en Nederlands Limburg wordt, door het ontbreken van een taalbarrière, op economisch en cultureel gebied nauw samengewerkt. Ook bepaalde tradities zijn gemeenschappelijk, wat bijvoorbeeld tot uiting komt tijdens het Oud Limburgs Schuttersfeest.

De grensoverschrijdende verbondenheid van Zuid-Limburg met zijn Belgische en Duitse buren komt tot uiting in het samenwerkingsverband Euregio Maas-Rijn. Het Nederlandse deel is iets groter dan de regio Zuid-Limburg en omvat ook de gemeenten Echt-Susteren, Roerdalen en Roermond.

Geografie Landschap

Zuid-Limburg is een hoger gelegen schiervlakte waarin verschillende rivieren en beken het gebied hebben versneden tot een heuvelachtig landschap, dat bestaat uit licht golvende plateaus en beekdalen ertussen. De plateaus in het zuidoosten liggen hoger dan de plateaus die noordwestelijker gelegen zijn. De hoogste delen van de dalen zijn uitgesneden door de Oostmaas en de Westmaas, later hebben naast de Maas verschillende beken en riviertjes het gebied doorsneden, waaronder de Jeker, Geul, Gulp, Geleenbeek, Roode Beek en de Worm. Deze hebben de contouren bepaald van de verschillende plateaus: het Plateau van Bocholtz, Caestert, Crapoel, Doenrade, Graetheide, Kerkrade, Margraten, Nieuwenhagen, Schaesberg, Spekholzerheide, Ubachsberg, Vijlen en het Centraal Plateau. Ook liggen er in het gebied enkele laagtes, waaronder het Bekken van Heerlen en het Bekken van de Roode Beek.

De Maas is de belangrijkste rivier en vormt tevens een deel van de grens met België. De Grensmaas is de natuurlijke grens tussen Belgisch en Nederlands Limburg. Deze is ruim 40 kilometer lang en loopt op de Belgische oever van Lanaken tot Kessenich. Door het Project Grensmaas (circa 2005-2025) is op beide oevers meer ruimte gekomen voor de rivier in verband met hoogwaterbeveiliging en ecologisch herstel van de uiterwaarden.

Zuid-Limburg is geliefd om zijn heuvelachtige landschap, in het bijzonder het zuidelijke Heuvelland. In het uiterste zuidoosten bevindt zich het hoogste punt van continentaal Nederland, de Vaalserberg, die in de buurt van het Drielandenpunt een hoogte van 322,4 meter bereikt. Typerend voor Zuid-Limburg is het coulisselandschap met houtwallen, meidoornhagen, hoogstamboomgaarden, droogdalen, graften en holle wegen. Verder zijn er veel cultuurhistorische landschapselementen als kastelen, watermolens, vierkantshoeven, vakwerkhuizen, wegkruizen en wegkapelletjes te vinden. Onder meer Maastricht en Valkenburg zijn bekende toeristische trekpleisters.

Natuur Zuid-Limburg wordt gekenmerkt door een grote rijkdom aan plantensoorten. Samen met het natuurgebied nabij Oostvoorne herbergt het ongeveer de helft van de plantensoorten die in Nederland voorkomen.

Gemeenten De volgende gemeenten behoren tot Nederlands Zuid-Limburg:

GemeenteKernenVoorgaande gemeente(n) (sinds 2011)RegioSittard-GeleenSittard, Geleen, Born, Munstergeleen, Limbricht, Grevenbicht, Buchten, Obbicht, Einighausen, Guttecoven, Holtum, Papenhoven -Westelijke MijnstreekSteinStein, Elsloo, Urmond, Berg aan de Maas, Meers -BeekBeek, Spaubeek, Neerbeek, Genhout, Geverik -BeekdaelenOirsbeek, Schinnen, Amstenrade, Puth, Doenrade, Sweikhuizen Nuth, Hulsberg, Schimmert, Wijnandsrade, Vaesrade

Schinveld, Merkelbeek, Bingelrade, JabeekSchinnen (2019)Nuth (2019)Oostelijke MijnstreekOnderbanken (2019)BrunssumBrunssum -HeerlenHeerlen, Hoensbroek -LandgraafSchaesberg, Waubach, Nieuwenhagen (centrum), Rimburg -KerkradeKerkrade, Eygelshoven -VoerendaalKunrade, Voerendaal, Klimmen, Ubachsberg, Ransdaal -SimpelveldSimpelveld, Bocholtz -VaalsVaals, Vijlen, Lemiers, Holset -Maastricht-MergellandGulpen-WittemGulpen, Wijlre, Mechelen, Eys, Epen, Partij-Wittem, Nijswiller, Reijmerstok, Slenaken, Wahlwiller -Eijsden-MargratenMargraten, Cadier en Keer, Sint-Geertruid, Noorbeek, Banholt, Mheer, Eckelrade, Bemelen, Scheulder Eijsden, Gronsveld, Oost-Maarland, Rijckholt, Mesch, MariadorpMargraten (2011)Eijsden (2011)Valkenburg aan de GeulValkenburg, Berg, Broekhem, Houthem, Schin op Geul, Sibbe, Vilt -MeerssenBunde, Meerssen, Ulestraten, Rothem, Geulle, Moorveld, Geulle aan de Maas -MaastrichtMaastricht -

Geologie