Miniaturen in het Getijdenboek van Katharina van Kleef

thumb|Laatste oordeel, M.917, p. 28 De Miniaturen in het getijdenboek van Katharina van Kleef uit de vroege 15e eeuw, gemaakt door een anoniem meester, vormen een verluchtingsprogramma dat een aparte plaats inneemt in de geschiedenis van de verluchting van getijdenboeken.

Inleiding Het Getijdenboek van Katharina van Kleef is een uit de vroege 15e eeuw daterend verlucht getijdenboek dat toebehoorde aan Katharina van Kleef en in opdracht van haar echtgenoot Arnold van Egmont of haar vader Adolf IV van Kleef-Mark rond 1440 werd vervaardigd door een tot op heden niet-geïdentificeerde Nederlandse kunstenaar, die bekendstaat als de Meester van Katharina van Kleef.

De meeste van de besproken miniaturen zijn te bekijken op de website van de Morgan Library.Book of Hours bij Morgan Library

Zoals in het betrokken artikel omstandig werd uitgelegd, werd het originele getijdenboek gesplitst in twee boeken die elk op zich een eigen leven gingen leiden. Het bevindt zich momenteel in twee delen in het Morgan Library and Museum in New York als de manuscripten M. 917 en M. 945. Dit laatste staat ook bekend als de Guennol Hours of ook wel de Arenberg Hours.

Inhoud van het handschrift John Plummer, hoofd curator van de afdeling handschriften bij de Morgan Library, heeft in 1964 een werk gepubliceerd waarin hij de originele versie van het handschrift opnieuw had samengesteld. Het originele handschrift bevatte de volgende sectiesDe hier gebruikte foliëring reflecteert de situatie in het originele handschrift voor de splitsing.: f3r-f14v: Kalender f15r-f63v: Mariagetijden f64r-f97r: Officie van het Heilig Kruis f97vr-f109v: Zondagsgetijden van de Heilige Drievuldigheid f110r-f117v: Mis van de Heilige Drievuldigheid f118r-f130v: Maandaggetijden van de doden f131r-f138r: Requiem mis f138v-f150rv: Dinsdaggetijden van de Heilige Geest f150v-f157r: Mis van de Heilige Geest f157v-f168v: Woensdaggetijden van alle heiligen f169r-f176v: Mis van alle heiligen f177r-f189r: Donderdaggetijden van het heilig sacrament f189v-f197v: Mis van het heilig sacrament f198r-f220v: Vrijdaggetijden van de goddelijke barmhartigheid f221r-f229v: Mis van het heilig kruis f230r-f239v: Zaterdaggetijden van de Heilige Maagd f239v-f248v: Mis voor de heilige Maagd f249r-f266v: Boetepsalmen f267r-f303r: Dodenofficie f303v-f366v: Suffragia f367r-f368v: Gebed tot God de Vader

De inhoud van het getijdenboek is uitzonderlijk. Hoewel specifieke getijden voor de weekdagen ook voorkomen in enkele andere getijdenboeken die in Vlaanderen werden gemaakt, is dit zeker niet het geval voor Nederland. De combinatie met specifieke missen voor de weekdagen komt niet voor, noch in de Nederlanden noch in Frankrijk. Er zijn enkele gevallen bekend uit Italië.Friedrich Gorissen, Das Stundenbuch der Katharina von Kleve, Berlin 1973, Gebr. Mann Verlag, p. 77 In het handschrift BnF Latin 757, dat omstreeks 1385 in Lombardije gemaakt werd voor Bertrando di Rossi, Conte di San SecondoKay Sutton, A Lombard Manuscript, Paris BnF Latin 757, Associated Manuscripts and the Context of their Illumination, Thesis, Dept. of History of Art, University of Warwick, November 1984, pp. 26-30, vindt men dezelfde combinatie van weekgetijden, normale grote getijden en missen terug. De weekgetijden hebben, op het vrijdaggetijde na, trouwens dezelfde indeling als in het Getijdenboek van Katharina van Kleef, evenals de missen gebonden aan de weekdagen. Wel komen in dit handschrift nog een behoorlijk aantal andere missen voor die op bepaalde feestdagen moesten gelezen worden.

Het Boucicaut getijdenboek bevat wel missen maar geen weekgetijdenHet bevat wel de korte kruisgetijen, de korte H. Geestgetijden en de korte Drievuldigheidsgetijden maar niet specifiek als weekgetijden. en in de Bedford getijden zijn dezelfde weekgetijden opgenomen als in de Katharina getijden, maar geen missen.De Bedford getijden waren eigendom van Anna van Bourgondië, een tante van Katharina. In het getijdenboek van Bianca van Savoye (Bayerische Staatsbibliothek München 23215) komen ook missen en getijden voor. Missen kan men ook terugvinden in het Savoye-getijdenboekHet Savoye-getijdenboek is een Frans getijdenboek uit het tweede kwart van de 14e eeuw. Het werd gemaakt voor Blanche van Bourgondië, gemalin van Eduard van Savoye, gravin van Savoye die via haar moeder Agnes van Frankrijk een kleindochter was van de Heilige Lodewijk. Het is dus niet te verwarren met het getijdenboek van Bianca van Savoye., maar daar zijn de missen op latere datum toegevoegd in opdracht van Karel V van Frankrijk die het boek kocht na 1361. Ook in de Petites heures du duc de Berry, waarvan de inhoud sterk doet denken aan die van de Savoye-getijden, kan men weekgetijden en missen terugvinden. WieckRobert S. Wieck, Bibliophilic Jealousy and the Manuscript Patronage of Jean, duc de Berry, in The Limbourg Brothers, Nijmegen Masters at the French Court 1400-1416, 2005, Ludion. vermoedt trouwens dat de Savoye-getijden model hebben gestaan voor deze Petites Heures. Maar de weekgetijden in de Petites Heures verschillen van die in het getijdenboek van Katharina. Verder zijn er buiten het Smith-Lesouëf getijdenboek, waarvoor BnF 75 model zou gestaan hebben, geen gelijkaardige combinaties van weekgetijden en missen bekend.

Wat men alleszins kan stellen is, dat het opnemen van weekgetijden met uitvoerige verluchting voornamelijk voorkwam bij de zeer rijke hoge adel waarvoor een dergelijk getijdenboek zonder twijfel ook een prestigeobject was.

Ook al zou BnF 757 inhoudelijk model hebben gestaan voor de getijden van Katharina van Kleef, is de verluchtingscyclus zeker niet gelijklopend. In BnF 757 worden de weekgetijden ingeleid met een miniatuur uit het scheppingsverhaalKay Sutton, 1984, p. 18., de Mariagetijden worden geïllustreerd met miniaturen uit het passieverhaal.

Friedrich GorissenFriedrich Gorissen, 1973, p. 84. maakt de conclusie dat men voor de inhoud waarschijnlijk is uitgegaan van het Italiaanse model, misschien op een handschrift uit de kring van Maria van Bourgondië, dochter van Jan zonder vrees en moeder van Katharina. Het feit dat haar tante, Anne van Bourgondië, een qua inhoud vrij gelijkaardig boek bezat (Bedford getijden), wijst ook in die richting, maar dit blijft speculatie.

Verluchtingsprogramma In de hoofding van elke tabel staat "Tp" voor "type miniatuur": V(olblad) of K(lein) en "Bk" voor het originele boek: G(uennol of M.945) of M(organ of M.917). Naast de naam van het getijde staat een referentie naar de website van de Morgan Library, waarop u kunt klikken om de miniatuur te bekijken.

Mariagetijden thumb|Ontmoeting van Joachim en Anna bij de Gouden Poort, Morgan Library M.917 p. 144 Het verluchtingsprogramma van de Mariagetijden wijkt sterk af van wat gebruikelijk is in getijdenboeken uit de Nederlanden en Frankrijk. De Franse versie van de verluchting van de Mariagetijden ziet er als volgt uit: Metten: De annunciatieBoodschap van de engel aan Maria. Lauden: VisitatieMaria bezoekt haar nicht Elisabeth Priem: Geboorte van Christus Terts: Verkondiging aan de herders Sext: Aanbidding der wijzen None: Opdracht in de tempel Vesper: De vlucht naar Egypte Completen: De kroning van Maria

Volgens de Vlaamse traditie werd de vesper meestal aangekondigd met de ‘Moord op de onnozele kinderen’ en de completen met de ‘Vlucht naar Egypte’. Er bestaan ook andere cycli waar de onderdelen van de Mariagetijden worden ingeleid met telkens twee miniaturen: één uit het levensverhaal van Maria zoals hierboven beschreven en een andere uit het passieverhaalFarnese Getijdenboek: New York, The Morgan Library & Museum, ms. M69. Men ziet onmiddellijk dat hier een compleet ander schema werd gevolgd.

Getijde Tp Bk Fol. Miniatuur BoordMetten V G f1v Catherina geknield, biddend tot de H. Maagd in een mandorla van gouden stralen FloraleGezien de grote variëteit in de margeversiering wordt "florale rand" algemeen gebruikt voor alles wat op bloemen of planten is terug te voeren. rand met wapenschilden V G f2r Aankondiging van de geboorte van Maria aan Joachim Florale rand met wapenschilden. In de bovenmarge probeert een wildeman een konijn te vangen en in de ondermarge is een rustend hert afgebeeld. Lauden V ?? ?? Hier ontbreekt waarschijnlijk een volblad miniatuur K G f11r Drie zingende engelen met een banderol met "Te deum Laudamus" Gouden erwten in de peul (vruchtbaarheid ?) Priem V M p144 Ontmoeting van Joachim en Anna bij de Gouden Poort Florale rand met jachttaferelen en grotesken K G f20r De geboorte van Maria, zicht in de kraamkamer, een vroedvrouw geeft het gebusselde kind aan Anna Florale rand met bijenkorvenTerts V G f23v Maria wordt door Anne en Joachim naar de tempel gebracht Florale rand met een vos en een pauw K G f24r Jozef wordt in de tempel uit zeven kandidaten uitgekozen als de verloofde van Maria. De miniatuur toont het mirakel van de twijg. Volgens de legende zouden de priesters van de tempel een echtgenoot voor Maria uitgezocht hebben door aan de zeven kandidaten een twijg te geven. Die van Jozef ging bloeien en hij was dus de aangewezen verloofde. Florale rand met een man die met een bijl zwaait.Sext V G f27v Het huwelijk van Maria en Jozef wordt ingezegend in de tempel Florale rand met grotesken K G f28r De engel Gabriël wordt door God de Vader op boodschap gestuurd naar Maria Florale rand met grotesken None V G f31v Annunciatie Florale rand met grotesken K G f32r Visitatie Florale rand met grotesken; onderaan ziet men Jezus en Johannes de Doper die als kleuters samen aan het spelen zijn. Johannes vangt vogels met een slagnet en Jezus fungeert als lokvogel.Vespers V G f35v Jozef en Maria aanbidden het kindje Jezus dat op een doek voor de stal ligt, op het achterplan ziet men de boodschap aan de herders. De Meester van Flémalle ligt aan de oorsprong van deze iconografie. Florale rand met grotesken K G f36r De vlucht naar Egypte Florale rand met een zwaan en een boerin die aan het karnen is.Completen V M p156 De apostelen rond het sterfbed van Maria Florale rand K G f42r Hemelvaart van Onze Lieve Vrouw; Maria wordt door twee engelen naar de hemel gevoerd, waar ze wordt opgewacht door God de Vader Florale rand met een aapje en een fluitspeler.

Kruisgetijden thumb|Jezus wake in de Hof van olijven, Morgan Library M.917 p. 120 De beeldcyclus die gebruikt werd voor de kruisgetijden is vrij traditioneel. Men vindt diezelfde cyclus terug in verscheidene getijdenboeken, onder meer in het Bedford-getijdenboek, in het Getijdenboek van Jeanne d'Évreux en in de Très belles heures de Notre-Dame. Maar ook in een aantal Noord-Nederlandse getijdenboeken komt men dezelfde of een gelijkaardige verluchtingscyclus tegen. Een mooi voorbeeld hiervan is het getijdenboek Codex 1117 van de Keulse Diocesane- en Dombibliotheekceec.uni-koeln.de, Keuls getijdenboek(zoek naar Codex 1117). Gearchiveerd op 21 maart 2025..

De cyclus van afbeeldingen die gebruikt wordt om de kruis- of passiegetijden te verluchten wordt ook dikwijls gebruikt voor de verluchting van de Mariagetijden, vooral in Italiaanse handschriften is dit frequent. In de getijden van Katharina Van Kleef heeft de verluchter, of de persoon die met hem het verluchtingsprogramma opstelde, zich gehouden aan het klassieke schema dat in Frankrijk en de Bourgondische Nederlanden gebruikelijk was, ook al ging de tekst dan misschien terug op een Italiaans voorbeeld waar men trouwens de alternatieve cyclus gebruikte voor de Mariagetijden.