De Zuid-Afrikaansche Republiek of ZAR, informeel bekend als Transvaal, was een onafhankelijke staat in Zuid-Afrika in de tweede helft van de 19e eeuw die geregeerd werd door de Boeren, Nederlandstalige afstammelingen van blanke kolonisten uit de Kaapkolonie. De hoofdstad was Pretoria, hoewel Potchefstroom aanvankelijk diende als de regeringszetel.
De ZAR werd in 1852 als een van vele Boerenrepublieken opgericht door de Voortrekkers, nadat zij weigerden onder het Britse bewind van de Kaapkolonie te leven. Aanvankelijk was de ZAR een betrekkelijk geïsoleerd en zelfvoorzienend land. Onrust, onderlinge verdeeldheid en een zwakke overheid gaven het Verenigd Koninkrijk in 1877 vrij spel om de ZAR te annexeren, maar de Boeren kwamen in opstand en heroverden het land in de Eerste Boerenoorlog van 1880-1881.
Na deze overwinning transformeerde de ZAR onder leiding van staatspresident Paul Kruger van een ongeorganiseerd en failliet land tot een stabiele en rijke Boerenrepubliek, met name dankzij de ontdekking van goud bij Johannesburg. Deze vondst leidde echter tot oplopende spanningen met het Verenigd Koninkrijk die uiteindelijk zouden leiden tot de Tweede Boerenoorlog van 1899-1902, waarin zusterrepubliek Oranje Vrijstaat aan Transvaalse zijde meevocht tegen de Britten. De oorlog werd na een heftige strijd door de Boeren verloren en in 1902 werd de ZAR definitief geannexeerd door het Verenigd Koninkrijk. In 1910 werd het gebied omgedoopt tot de provincie Transvaal van de Unie van Zuid-Afrika.
De ZAR was een presidentiële republiek, alhoewel onder hegemonie van de Boeren. Zij leefden in een voornamelijk agrarische gemeenschap waar orthodox-calvinistische waarden golden. De ontdekking van goud leidde tot een grote toestroom van uitlanders, buitenlandse arbeiders die door de Britse regering in bescherming werden genomen. Daarnaast werd het land nog altijd bewoond door een inheemse, zwarte meerderheid, door hun blanke overheersers beschouwd en behandeld als een minderwaardig volk. thumb|alt=Kaart van de Zuid-Afrikaanse republieken rond 1885|De Zuid-Afrikaanse republieken rond 1885
Geschiedenis
Voorgeschiedenis
Vanaf 1652 werd de Kaapkolonie in het uiterste zuiden van Afrika gekoloniseerd door de Nederlandse VOC. De Nederlandse kolonisten (waarvan velen van Duitse en hugenootse afkomst) leefden hier voornamelijk als eenvoudige veeboeren en vergroeiden met Afrika tot Afrikaners, ofwel Boeren.Met de term Boeren worden de Voortrekkers en hun nakomelingen bedoeld. Een Boer kan daarom een Afrikaner genoemd worden, maar niet andersom. In 1806 werd de Kaapkolonie definitief overgenomen door het Verenigd Koninkrijk, maar vele Boeren waren ongelukkig met hun nieuwe Britse gouvernement. Uit deze onvrede ontstond het Afrikanernationalisme, dat in 1816 werd versterkt door de dramatisch verlopen executie van vijf opstandige Boeren bij Slachtersnek.Swart, p.79 De volgende twintig jaar botste het moderne beleid van de Kaapkolonie vaak met de conservatieve waarden van de Boeren. Zij meldden de volgende grieven:Theal, p.247-248 De onderwerping aan een buitenlands en onsympathiek gouvernement; De grote invloed van het Londens Zendingsgenootschap, hun meest geduchte tegenstander, bij de Britse autoriteiten; De lasterlijke beweringen van deze filantropische verenigingen over de Boeren; Het verbod van hun taal in het openbare ambt en het gerechtshof in 1822; De gelijkstelling van de Khoikhoi aan de Boeren in 1828; De vrijverklaring van hun slaven in 1834 zonder genoegzame vergoeding; De levensgevaarlijke woonomstandigheden gedurende de Grensoorlogen met de Xhosa.
De Boeren wilden hun vrijheid terug.Bossenbroek, p.59 Vanaf 1835 verliet een grote stroom Boeren als Voortrekkers de Kaapkolonie met de Grote Trek, om in het woeste binnenland van Zuid-Afrika hun eigen thuisland te stichten. Hoewel alle Voortrekkers hetzelfde doel voor ogen hadden vertrokken zij in groepen onder eigen leiders en op verschillende tijden. Dit zou later leiden tot onderlinge verdeeldheid in de ZAR.Algra & Algra, p.370
Voortrekker Piet Retief vaardigde in 1837 het volgende manifest uit:
miniatuur|Koning Mzilikazi (~1790-1868) van de Matabele regeerde met een ijzeren vuist over de Transvaal tot hij in 1837 door de Voortrekkers naar het noorden werd verdreven
Vestiging De Transvaal (letterlijk: aan de andere zijde van de Vaal) werd oorspronkelijk bevolkt door de Khoisan, maar zij werden gedurende de middeleeuwen verdreven door de Bantoes. Sindsdien werd de Transvaal bevolkt door de Pedi, Zuid-Ndebele, Venda, Shangaan, Swazi en Tswana. De eerste blanke persoon die zich hier vestigde was vermoedelijk de Kaapse trekboer, rebel en avonturier Coenraad de Buys, die rond 1820 in het noorden de nederzetting Buysdorp stichtte.
In 1823 waren de MatabeleTegenwoordig Noord-Ndebele genaamd. onder leiding van koning Mzilikazi van Zoeloeland naar de Transvaal gevlucht om aan de toorn van de Zoeloekoning Shaka te ontkomen. Mzilikazi stichtte zijn kraal Mhlahlandlela in de buurt van het latere Pretoria, maar werd door de Zoeloes naar het westen verdreven, waar hij de kraals Kapain en Mosega stichtte in de buurt van het latere Mafikeng.Ajayi, p.107 Door zijn genocidale heerschappij, de zogenaamde Mfecane, raakte de Transvaal dunbevolkt.Theal, p.393
miniatuur|Voortrekker Andries Hendrik Potgieter (1792-1852) was de belangrijkste pionier en de de facto stichter van de ZAR De eerste Voortrekkersleiders die de Transvaal betraden waren Louis Tregardt en Hans van Rensburg. Toen de Voortrekkers onder leiding van Andries Hendrik Potgieter in 1836 in de Transoranje arriveerden stuurde Mzilikazi zijn impi'''s op hem af. Bij deze aanvallen werden enkele tientallen migranten gedood.Theal, p.251-253 De Voortrekkers sloegen terug en Mzilikazi kon zich niet verweren tegen hun vuurwapens en laagers.Bossenbroek, p.60 Zijn leger werd vernietigend verslagen bij de Slag bij Vegkop, zijn militaire hoofdkwartier werd geplunderd bij de Slag bij Mosega en de Slag bij Kapain betekende het definitieve einde van Mzilikazi's heerschappij over de Transvaal. Hij vluchtte met zijn volgelingen over de Limpoporivier en stichtte daar het koninkrijk Mthwakazi. Verdere aanvallen wist Mzilikazi tegen te houden en hij dwong zijn tegenstanders om een vredesverdrag te tekenen in 1852.Ajayi, p.108
Potgieter verklaarde het gebied dat hij op Mzilikazi had veroverd tot eigendom van de VoortrekkersTheal, p.258-259 en stichtte de nederzetting Winburg in de Transoranje, gevolgd door Potchefstroom in de Transvaal. Met de ondertekening van een grondwet bestaande uit 33 artikelenEybers, p.349-356 verklaarde Potgieter op 9 april 1844 de onafhankelijkheid van de Republiek Winburg-Potchefstroom, dat een groot gebied benoorden en bezuiden de Vaalrivier opeiste.Klok, p.150 Deze republiek was een binnenstaat en Potgieter onderkende het belang van een haven om handel mee te drijven; hij wilde echter elk contact met Britten vermijden en handelen via een Britse haven was uit den boze.Lion Cachet, p.292 Daarom werd op 29 juli 1845, met het oog op de handel via de DelagoabaaiLater Maputobaai genaamd. van Portugees-Oost-Afrika, in het oosten Andries-OhrigstadLater slechts Ohrigstad genaamd. gesticht.Swart, p.221
De Republiek Winburg-Potchefstroom hield op te bestaan toen Transoranje, inclusief Winburg, op 3 februari 1848 door de Britten werd omgedoopt tot de Oranjeriviersoevereiniteit. Hierop werden de pijlen gericht op vereniging van de Transvaal, dat naast Potchefstroom werd uitgebreid met de districten Rustenburg in het westen, Zoutpansberg in het noorden, Lydenburg in het oosten en Utrecht in het zuidoosten. In maart 1849 werd de eerste verenigde vergadering van de Transvaal gehouden en op 23 mei kwam de eerste verenigde Volksraad bijeen. De 33 artikelen van 1844 werden op deze dag goedgekeurd als basis voor de grondwet.Lion Cachet, p.314-315Eybers, 357
miniatuur|Voortrekker Andries Pretorius (1798-1853) is vanwege zijn ondertekening bij de Conventie van Zandrivier in 1852 de de jure stichter van de ZAR
Erkenning In 1848 was de Voortrekker Andries Pretorius met zijn volgelingen naar de Transvaal vertrokken, nadat hij in 1843 de Republiek Natalia had verloren aan de Britten en in 1848 na de verloren Slag bij Boomplaats uit de Oranjeriviersoevereiniteit was verjaagd. Pretorius ruide de Boeren op om het gevecht met de Britten aan te gaan, terwijl Potgieter de voorkeur gaf aan een isolatiepolitiek.Lion Cachet, p.308 Dit was het begin van een felle machtsstrijd tussen Potgieter en Pretorius.
Omdat de Britten hun handen vol hadden aan de oorlogen met de Basotho en de Xhosa besloten ze de wens naar onafhankelijkheid van de Boeren te gedogen.Bossenbroek, p.61 Op 17 januari 1852 erkende het Verenigd Koninkrijk de onafhankelijkheid van de "boerenemigranten benoorden de Vaalrivier" bij de Conventie van Zandrivier, getekend door Pretorius.Eybers, p.358 Dit bracht hem in conflict met Potgieter, die sterk gekant was tegen enige onderhandeling met de Britten en tevreden was met een de facto onafhankelijkheid. Hun volgelingen konden elkaar niet verdragen en er dreigde een burgeroorlog tussen de twee partijen, maar hun leiders verzoenden zich op 16 maart te Rustenburg voor een opengeslagen Bijbel.Swart, p.86 Potgieter en Pretorius overleden in respectievelijk 1852 en 1853. Het leiderschap werd overgenomen door hun zoons, Piet Potgieter en Marthinus Wessel Pretorius. Toen Potgieter op 6 november 1854 sneuvelde bij het Beleg van Makapansgrot werd de positie van Pretorius versterkt.Algra & Algra, p.389
miniatuur|Staatspresident Marthinus Wessel Pretorius (1819-1901) streefde tevergeefs naar eenwording van de ZAR en de Oranje Vrijstaat Vanaf 19 september 1853 stond de Transvaal officieel bekend als de Zuid-Afrikaansche Republiek.Eybers, p.360Vanaf 21 november stond de ZAR bekend als de Zuid-Afrikaansche Republiek Benoorden de Vaalrivier, maar dit werd in de grondwet van 1858 weer teruggedraaid naar de Zuid-Afrikaansche Republiek.Eybers, p.361-363 Op 15 november 1855 werd Pretorius aangesteld tot provisioneel staatspresident van de ZAR.Swart, p.330 De eerste grondwet van de ZAR werd op 16 december 1856 goedgekeurd door de Volksraad, maar deze werd niet door alle inwoners aanvaard.Swart, p.54 Op 6 januari 1857 werd Pretorius te Potchefstroom beëdigd tot eerste staatspresident van de ZAR en werd de Transvaalse Vierkleur voor het eerst gehesen.Swart, p.16
Conflicten Na de verdrijving van de Matabele begonnen de overlevende stammen van de Transvaal aan hun wederopbouw en keerden vele vluchtelingen terug. De Boeren probeerden deze stammen onder de duim te houden door belastingen te heffen, maar de overheid was aanvankelijk niet sterk genoeg om dit stelsel te onderhouden.Theal, p.394 Opstandigheid tegenover de Boeren en onderlinge twisten leidden vaak tot strafexpedities, waaronder tegen de stamhoofden Sekwati en Makapan. Bij deze langdurige belegeringen kwamen duizenden zwarten om het leven.Theal, 396-398 Tijdens een strafexpeditie tegen het Tswanastamhoofd Sechele werd het arsenaal van de Britse zendeling en ontdekkingsreiziger David Livingstone door een Boerencommando geplunderd; sindsdien was Livingstone verantwoordelijk voor een aanzienlijk aandeel in de negatieve berichtgeving over de Boeren.Theal, p.395