thumb|Han van Gelder omstreeks 1960 thumb|Han van Gelder omstreeks 2000 Johan Adriaan (Han) van Gelder (Amsterdam, 13 juni 1923 – Wolvega, 26 december 2012) was een Nederlands filmregisseur, tekenaar en striptekenaar.
Levensloop Privéleven Van Gelder werd geboren als zoon van een meubelmaker op de Nieuwezijds Voorburgwal. Op 1 april 1948 trouwde hij met An Melissen, met wie hij twee kinderen kreeg, Guido en Annemarie. Hij woonde achtereenvolgens in Amsterdam, Ouderkerk aan de Amstel, IJsselstein, Oldeberkoop en Wolvega. Daar overleed hij in december 2012, slechts 3 maanden na het overlijden van zijn vrouw An.
Tekenen en striptekenen Na de lagere school volgde hij een elektrotechnische opleiding die onderbroken werd door de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de oorlog zat hij deels ondergedoken en was hij veel aan het tekenen. Zijn moeder stuurde een tekening in voor een wedstrijd waardoor hij een beurs won voor de tekenopleiding van Henk Kannegieter in Haarlem. De tekenwedstrijd was bedoeld om talenten aan te trekken om te werken aan de antisemitische tekenfilm Van den Vos Reynaerde naar het gelijknamige boek van de NSB'er Robert van Genechten. Daar ontmoette hij de twee jaar oudere Hans G. Kresse. Hij begon stripverhalen te bedenken en tekenen. Samen met Kresse en de gepensioneerde onderwijzer H.G. Haakenhout maakte hij de stripboekjes Per atoomraket naar Mars en Ditto.Per Atoomraket naar Mars, ericdenoorman.nlDitto, ericdenoorman.nl In 1945 werden van hem door Vondel Uitgeverij twee stripboekjes uitgegeven, waarvoor Haakenhout de teksten schreef: De Wereldreis van een Jeep deel 1 en 2.Beide boekjes zijn bezit van het Nederlands Stripmuseum te Groningen
Toonder, Geesink en Haanstra In 1947 kreeg Van Gelder een aanstelling bij Toonder Studio's waar hij meewerkte aan verschillende tekenfilms. Toen Toonder medio 1949 in financiële problemen kwam, ging Van Gelder met veel van zijn collega's naar de Dollywood Studio's van Joop Geesink. Geesink maakte vooral poppenfilms en Van Gelder hield zich bezig met speciale effecten. In 1951 vroeg Toonder Studio's hem weer bij hen te komen werken, als assistent van Harold Mack, die animatiefilms van speelfilmlengte maakte. Mack was een Engelsman die animatie had geleerd van werknemers bij Disney zoals David Hand en Ralph Wright. Van Gelder werkte als animatieassistent mee aan The Golden Fish (1952), een film gebaseerd op een verhaal dat Jan Gerhard Toonder hiervoor schreef en dat geïnspireerd was op Oosterse filosofie. De film werd positief ontvangen op festivals in Edinburg en Venetië.Harold Mack animator. Gearchiveerd op 2 oktober 2016.
In het Toonder-team werkte Van Gelder vervolgens samen met onder meer Theo Hogers, Bjorn Frank Jensen, Børge Ring en Alan Standen.
Van Gelder kreeg vanaf 1953 de ruimte (ook letterlijk in de kelder van de studio aan de Reguliersdwarsstraat) om een eigen afdeling voor de productie van tabletop op te zetten.Vries, J.J. de (2012) De Toonder Animatiefilms, Uitgeverij Silvester, Hij maakte een aantal tabletopprojecten samen met Jan Gerhard Toonder, zoals Globobbo (1952) en The conquered planet (1953). Aangezien in deze laatste film over een ruimtereis, gebruik werd gemaakt van een nieuwe experimentele Philips-bandrecorder om geluid te vervormen, werd de film door Philips aangekocht. Verder maakte Van Gelder reclamefilms, zoals een poppenfilm voor Stork's Margarine en vrije films, zoals Suite Tempirouette (1954), een muzikaal-visuele dwaaltocht door de historie.Een fotografische doorsnede van de productie der korte films (juni 1955) Cinemagia
Toonder Studio's, en daarbinnen Van Gelder, ontwikkelde met de trucage- en tabletoptechniek een reputatie. In 1955 constateerde het blad van de Nederlandse Beroepsvereniging van Filmers (NBF): "Een merkwaardige omstandigheid in het Nederlandse filmbestel is de sterke en ook internationaal zo opvallende positie, die de trucagefilm er inneemt, de tekenfilm zowel als de trucagefilm. Een der pioniers op dit gebied is Marten Toonder, die erin slaagde met enkele geheel "vrije" teken- en maquettefilms door te dringen tot in programma's van premièretheaters in Londen, Parijs en New York. Het werk van hem en zijn medewerkers draagt vaak een experimenteel karakter en getuigt van het zoeken naar nieuwe wegen en mogelijkheden voor deze soort.De productie in beeld (juli 1955) Cinemagia
Deze reputatie leidde tot een samenwerking met Bert Haanstra die bezig was met een serie documentaires voor Shell UK. Hij zocht iemand die in staat zou zijn om voor deze films de trucages en opnames die daar dicht tegen aan zaten, zoals extreme close-ups, te verzorgen.Idealisme in een filmblik (1985) H.A. den Draak, film- en tv-maker 268, p. 24-25 Dit speelde vooral bij de film The Rival WorldBert Haanstra - Filmografie (1955) in Nederland uitgebracht als De strijd zonder einde, over de bedreiging die insecten vormen voor de gezondheid van mens en gewas.Haanstra en Shell, hansschoots.nl Naast Van Gelder werkte Haanstra bij deze film ook met de Engelse cameraman Sidney Beadle. De macro-opnamen van insecten die in kleur groot op het bioscoopdoek werden geprojecteerd, waren in die tijd spectaculair. De film was decennialang de populairste film uit de Shellcatalogus.https://web.archive.org/web/20090530061438/http://www.shell.com/static/nl-nl/downloads/film/filmcatalogus.pdf
Naast tekenfilms en trucage ging Toonder Studio's ook live-action-films maken. De eerst was Blijdorp onder regie van Van Gelder. Hij kreeg de gelegenheid om als regisseur films naar eigen inzicht te maken. In de samenwerking met Toonder en Haanstra had hij ervaren waar zijn toekomst lag: "Ik merkte dat ik eigenlijk meer een journalist ben, iemand die voor de leek iets gecompliceerds uitlegt, de essentie eruit haalt en in beelden vertaalt, maar zo, dat hij het ook leuk vindt om naar te kijken." In 1958 maakte hij in opdracht van Shell de film Paleontologie, schakel met het verleden. Hij ging te rade bij hoogleraren en musea en werkte ruim een jaar aan 18 minuten film. Deze kreeg de derde prijs bij de Nederlandse Staatsprijs FilmkunstArtikel (25-06-1959) Utrechts Nieuwsblad, p. 9 en oogst lof op verschillende buitenlandse festivals.
In 1959 werden twee dochterondernemingen van de Toonder Studio's in het leven geroepen. Naast Cartoonder Films N.V. op het hoofdkantoor aan de Herengracht voor het maken van tekenfilms komt de Film Produktie Groep N.V. op de Nieuwe Herengracht voor het maken van tabletop- en live-actionfilms. Van Gelder kreeg als adjunct-directeur de leiding; zijn broer Arend deed de administratie en verder werkten er drie decorbouwers, camaraman Theo Hogers, camera-assistent Hans Klardie en belichter Hans Mencke.
In de periode 1959 tot 1962 maakt de Film Produktie Groep onder meer de 16mm-films Echolood (16,5 min), Groente & Fruit (8 min). Op 35mm-film maakte men de trucages voor de Shell-film De Lage Landen (Hold back the Sea).http://www.georgesluizer.com/03-Docs-43holdbacksea.htm Dit regiedebuut van George Sluizer won verschillende prijzen. Op 35 mm maakte men ook reclamefilms voor onder andere Brabantia, Halston, Hero en Unilever. Er werden bewust reclameopdrachten geworven om een markt te creëren en af te tasten met het oog op commerciële televisie (in eerste instantie in Duitsland). Uit interne memo's blijkt dat de dochteronderneming weliswaar een flink aantal films heeft geproduceerd maar dat er nog geen sprake is van een groot financieel succes. Van Gelder ziet wel mogelijkheden, maar die vragen om keuzes (alleen eigen storyboards uitvoeren) en investeringen (apparatuur).Memo van FPG/Han van Gelder aan directie Marten Toonder Film NV (2 oktober 1961), archief Han van Gelder
Zelfstandig filmproducent In 1962 begint Van Gelder voor zichzelf met Filmproductie Han van Gelder B.V. te Amsterdam. Hij maakt een studio in de meubelmakerij van zijn vader. Na een paar jaar vestigt hij zich in Studio 4 van de Cinetone Filmstudio's Amsterdam, de voormalige studio van Joop Geesink die daarachter een nieuw gebouw betrokken had. Allerlei oud-collega's zien elkaar regelmatig en ondersteunen elkaar. Zo wordt Ary ten Hoope, voorheen administrateur bij Toonder en vervolgens werkzaam bij Harold Mack, zijn accountant. Filmproductie Han van Gelder maakt films, videopresentaties en diapresentaties in opdracht van bedrijven en instellingen die vrijwel allemaal worden gekenmerkt door het verbeelden van processen in de natuur, in technologie of in bedrijven.
Een van de eerste films die hij na zijn vertrek bij Toonder maakt is Wijd en Zijd over de vrachtvaart, in opdracht van rederij Phs. van Ommeren. De recensies na de première op 3 juni 1964 constateren dat men bij dit type opdracht tevoren al een globaal beeld heeft wat de film zal bevatten. MenRecensie (4 juni 1964) Nieuwe Rotterdamse Courant prijst Van Gelder dat hij een eigen invalshoek heeft gevonden en noemt hem "een cineast van formaat".Recensie B.J.B. (4 juni 1964) de Volkskrant
Het bedrijf heeft ook een 'winkel'Citaat van Rob Kerker, destijds Chef Studio (2012) op uurtarief waar collega-filmers stop-motionopnamen, aantiteling, etc. kunnen laten maken. Eind jaren 60 en begin jaren 70 maakt het bedrijf veel reclamespots voor bioscoop en STER. Aanvankelijk vond Han van Gelder dat leuk en kon hij als specialist gecombineerde filmtechnieken (tabletop, stop-motion, live action) makkelijk visualisaties maken. Gaandeweg bleken opdrachtgevers steeds meer geneigd zich met alles op de set te bemoeien ("de camera moest wat hoger en de jurk van het model ook"Citaat Van Gelder in een gesprek met zijn schoonzoon omstreeks 2009, Dit was een belangrijke reden om zich van deze opdrachten af te keren.
In die periode werkte zijn broer Arend bij hem en verder Bill Karsten (animator), Rob Kerker (chef studio), Günther Mandl (cameraman), Roos Molleman (assistente en artwork), Ruud Molleman (assistent stop-motion en live action), Lucy Perey (artwork), Hans de Ruijter (assistent-cutter) en Peter Smaling (live-action cameraman). Verder werd gebruik gemaakt van freelancers en Engelse filmploegen.
Hoogtepunt was een film die Van Gelder in 1969 in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken maakte over de graficus Maurits Cornelis Escher: Adventures in perception of Met het oog op avontuur. De film kreeg prijzen en eervolle vermeldingen op verschillende filmfestivals en werd in 1972 genomineerd voor een Oscar. Escher zelf was vooral verrast om in de film te zien hoe het door hem bedachte Wentelteefje of Rolpens echt ging lopen, rollen en weer stoppen.
Tien jaar later besteedde Van Gelder drie jaar aan het maken van een film die veel minder publieke waardering kreeg, maar waar hij zelf veel voldoening uit haalde. Zowel vanwege het onderwerp als het feit dat er door heel hard werken en volharding unieke beelden waren verkregen: Onder de vloedlijn over het onderwaterleven in de Oosterschelde.
De studio was inmiddels van de Wenckebachweg naar Uithoorn verhuisd. In deze fase werkte Van Gelder met assistent Ramesh (Buddy) Singh, cameraman (animation), film en documentary maker als rechterhand van Han van Gelder.