thumb|Jan Tavernier, Getijdenboek van Filips de Goede, Maria lactans f245r. Het Getijdenboek van Filips de Goede is een uit de late 15e eeuw daterend rijkgeïllustreerd getijdenboek dat toebehoorde aan Filips de Goede. Het werd in zijn opdracht gemaakt tussen 1445 en 1460 in Oudenaarde en verder afgewerkt omstreeks 1500 in Brugge. Het wordt nu bewaard in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, als ms. 76 F 2.
Vorm Het boek is vrij groot voor een getijdenboek, het meet 268 x 187 mm. Het bestaat, zonder de schutbladen, uit 348 perkamenten folia genummerd van I tot XIII en van 1 tot 328, een niet genummerd folium vooraan en achteraan en de folia genummerd 53a, 53b, 152a, 194a en 284a. Het tekstblok meet 165 x 110 mm en bestaat uit één kolom van 20 lijnen. De tekst is geschreven in een Bourgondische batarde (cursief) door Jean Miélot, secretaris van de hertog. Het boek is gedeeltelijk in het Frans en gedeeltelijk in het Latijn geschreven. De getijden zijn volgens het liturgisch gebruik van RomeVoor het Concilie van Trente (1545-1563) kon elke bisschop het Breviarium opstellen of aanpassen voor zijn eigen diocees en dit werd ook bijna overal gedaan, elke kloosterorde en elk bisdom had zijn eigen Breviarium, vandaar de term ‘voor gebruik in ...’..
Het handschrift is zeer uitbundig verlucht, het bevat 153 miniaturen en 12 kalendervignetten. De verluchting is volledig in grisaille uitgevoerd. Het is nog steeds ingebonden in een bruine lederen band van omstreeks 1500, gemaakt door Antoine de Gavere en Johannes Guillebert, beiden uit Brugge. Het werd verlucht door Jan TavernierDoor sommigen ook wel Jean le Tavernier genoemd.De toeschrijving van dit werk aan Tavernier wordt in twijfel getrokken door Anne Korteweg in een studie van 2002 gepubliceerd in het Corpus of Illuminated Manuscripts. uit Oudenaarde.
Geschiedenis Men heeft lang gedacht dat dit getijdenboek het werk was dat vermeld wordt in de archieven van de hertog van 1455. Hierin was een kwijting te vinden op naam van Jan Tavernier, “historieur et enlumineur, demourant en nostre ville d’Oudenarde”, voor het maken van een kalvarie en een Maagd met Kind evenals 230 miniaturen “de noir et de blanc”, in grisaille dus.François Avril, 1994, Revue de l'Art, nr. 126 / 1999-4, p9-22 Volgens een artikelartikel KB van de Koninklijke Bibliotheek heeft recent onderzoek uitgewezen dat het betrokken kwijtschrift moet gaan over een ander getijdenboek uit de bibliotheek van Filips de Goede. Filips is wel met nagenoeg zekerheid aan te wijzen als de opdrachtgever gezien hij achtmaal biddend in het handschrift werd afgebeeld en zijn motto 'Aultre-narray' tweemaal is neegeschreven in dit getijdenboek.J.C. Bruijn, Het zichtbare opdrachtgeverschap van Philips de Goede. Een onderzoek naar het opdrachtgeverschap in het getijdenboek, ms. 76 F 2. Masterscriptie, University of Amsterdam, 22 juli 2019, pp. 6-7. (Den Haag, Koninklijke Bibliotheek) Het handschrift is na de dood van Filips, vermoedelijk rond 1500 uitgebreid met teksten en miniaturen, 39 in totaal. Die worden toegeschreven aan een anonieme meester met als noodnaam de 'Meester van de gebedenboeken omstreeks 1500'. Nadien zijn we elk spoor van het boek kwijt.
Het boek duikt terug op bij de veiling in Mons van de bibliotheek van mevrouw de Montfort, kanunnikes bij de collegiale Sint Waltrudis kerk in Mons. Het wordt gekocht door de historicus Georges-Joseph Gérard (1734-1814) en in 1818 verkoopt diens weduwe zijn collectie aan Willem I. De collectie van Gérard werd voor 7000 gulden verkocht aan het rijksarchief en in 1832 overgebracht naar de KB samen met meer dan 400 andere handschriften uit de collectie van Gérard.
Indruk van het manuscript
Inhoud Samengevat krijgen we volgende inhoudslijst: fir-fxiiv: Kalender f1r-f53v: Diverse gebeden f54r-f113r: Getijden en missen voor elke dag in de week f113r-f115v: Diverse gebeden f116r-f152v: Mariagetijden f153r-160r: Boetepsalmen f160r-f168v: Litanie van alle heiligen en gebeden f169r-f208v: Officie van de doden f209r-f210v: Gebed tot Gregorius de Grote f211r-f215r: Lezingen uit de vier evangelies f215r-220v: Gebeden voor dagelijks gebruik f221r-f243v: Passiegetijden en gebeden tot het kruis en de doornenkroon f244r-f284v: Suffragia f285r-f293v: Gebeden tot de Maagd Maria f293v-f327r: Diverse gebeden.
Diverse gebeden Het getijdenboek zoals het nu voorligt, heeft een vrij eigenaardige opbouw. Na de kalender volgen een aantal gebeden, psalmen, een collecta, antifonen verzen en responsen, en een kantiek, alles bij elkaar de opbouw van een getijde, hoewel er één Frans gebed tussen zit: “Memoire pour dire quant on veust cheminer ou partir” voor als men op reis vertrekt.
Een tweede sectie bevat gebeden tot de Heilige Maagd, gevolgd door het “Veni Creator”, een gebed tot het Heilig Kruis en dan een aantal Franse gebeden tot Christus, een aantal Latijnse gebeden tot Christus en dan weerom psalmen, verzen responses en een collecta gevolgd door een meditatie over de passie en een paar andere gebeden in het Frans en het Latijn.
In een derde sectie vinden we gebeden in verband met de communie, in het Frans. Een eerste gebed ter voorbereiding, een tweede gebed voor de communie en een derde gebed na de communie. Deze drie gebeden zijn telkens geïllustreerd met een miniatuur die ons de hertog Filips de Goede toont.
Daarna volgt het “Salve Regina”, twee gebeden in het Frans en een in het Latijn tot Christus, gevolgd door verzen en responses en een Franse versie van het “O intemerata”.
Detail van deze gebeden met de inleidende rubriek in het Middelfrans kan men desgewenst raadplegen in de onderstaande tabel. Fol. Sectie Taal Rubriek Incipit 1r-2r GebedenLOroison a la veroniqueSalve sancta facies nostre redemptoris 2v-3r LOroison a saint michelO sancte domine pater sprititus angelice 3r-3v LDe ce mesmes oroisonAngelus qui meis es custos 3v-4r LPseaumeDeus in nomine tuum 4r-4v LPseaumeAd dominum cum tribularer 4v-5r LPseaume de davidDeus misereatur nostri et benedicat nobis 5r-5v LOroisonPater noster qui es in celis 5v-7r LDe mesmesCredo in spiritum sanctum sanctam ecclesiam catholicam 7v-8r FMemoire pour dire quant on veust cheminer ou partirDoulx ihesu crist en qui est toute puissance 8r-8v LCes choses qui ci apres sensieut doivent estre dittes quant on commence a entrer en aucun voyage et a lissue dun hostel dune ville ou dun lieuIn viam peras salutis et prosperitatis 8v-9r LCantique de zacharieBenedictus dominus deus 10r-11r Gebeden tot de MaagdLDevote oroison a nostre dameO Excellentissima et gloriosissima atque sanctissima virgo semper maria 11r-12r LCy apres sensieut une autre moult devote oroison a nostre dameGloriosa donna que filium dei portasti 12r-12v LSancta maria mater domini nostri 12v-13r LAutre oroison de nostre dame contre les temptations Fluat stilla de mamilla gloriose semper marie virginis 13v-13v LContre les temptations de ce mondeDeprecor te domina sanctissima 14r-14v Diverse gebedenL Veni creator Veni creator spiritus mentes tuorum visita 15v-15v LDu saint espritAve igni Sancti Spíritus 15v-18r LCy apres sensieut la pseaulme que fist Saint anastaise evequeO vicunque vult faluus esse ante omnia opus est 18r-19v LCy commence une tres devote oroison que saint thomas daquin disoitConcede michi misericord deus 19v-20r LOroison de sainte barbeO prudens et vigilans virgo 20r-20v Gebeden tot ChristusLOroison moult devote a nostre seigneur pendant a la croixO crux gloriosa o crux adoranda o lignum prctiosum 21r-21v FCy apres sensieut une devote oroisona nostre seigneur que fist saint anselmeTres puissant tres debonnaire tres chier tres doulx 21v-22v FAutre oroison a nostre seigneur ihesus cristSyre dieu je taime 22v-23v FOroison a nostre seigneur faisant la cene aveques ces disciples ou il establile saint sacrement de lautelSauveur de nos ames 23v-24v FCy apres sensieut de ce mesmes a nostre seigneur ihesus crist une moule belle et tres devote oroisonMon sire a ta pitie je rens graces 24v-25r FCy apres sensieut de ce mesmes une devote oroisonO pasteur tres piteux 25r-25v FSensuit une autre oroison de ce mesmes a nostre seigneurO fontaine de vie 25v-26v FEt apres sensuit de ce mesmes devote oroisonHaa mon sire tres bel tres desirable mon dieu ma vertu 26v-27r FNostre seigneur ihesus crist porte la sainte croixO tres doulx ihesu 27r-29r LQuiconques dira cette oroison a genoulx flechiez le papa gregoire lay donne deux mil ans de vraix pardon Et la glorieuse vierge marie luy denoncera la mort pour quarante jours devant. Et est cette oroison de bede pres .. Et sont les sepr paoles que nostre seigneur ihesus crist disoit en larbre de la croixDomine ihesu criste qui septem verba in ultimo vite tue in cruce pendens dixisti 29r-29v LEt est ceste oroison mollt prouffitable a dire en quaresime pour la souvenance de la passion de ihesus crist nostre sauveur. Autre oroisonPrecor te piissime domine ihesu christe propter illam caritatem 30r-30v LAutre oroison devote a nostre seigneurDomine deus omnipotens 30v-31r LpsDeus in nomine tuo 31r-31v Kyrieleyson, Pater noster 32r-32r LDe profundis clamavi 32r-33r FAutre oroison devote a nostre seigneurMon seigneur et mon dieu se jay fait pechie et suys vers toy coupable 33r-35v LCy sensuit une briefve meditation de la passion de nostre seigneur et chascune fois que on la dist on gagne xxv jours de pardon et fu faite lanmil iij.c.lxx (1370)Imperator celestum 35v-37v LEt apres sensieut une oroison moult devote a dieuDomine deus omnipotens 37v-39v FOroison de ce mesmes en francoisSire dieu tout puissant 39v-41v LOroison a mesmesO domine non secundum pecata nostri 41v-43v Gebed voor de communieFOroison a dire devant le sacramentMon tres … et tout puissant dieu quant je desive et propose recevoir ton precieux corps 43v-44v Gebed tijdens de communieFOroison devote quant on recoit le corps de ihesus cristTout puissant et misericors dieu je viens maitenant au saint sacrement de ton fil notre sauveur ihesu christ 45r-45v Gebed na de communieFSensieut une moult devote oroison quant on a receu le corps de nostre seigneurJe povre pecheur rens graces et loenges 46r-46r Diverse gebedenL Salve regina misericordie 46v-47r F Quiconques dira tous les jours xv pater noster et xv ave maria Il dira en vingt an autant de fois pater noster et ave maria que nostre seigneur ihesu crist eut de plaies sur son preciuex corps cesta savoir V.m CCCC et lxxv (5475)Men krijgt 5475 al na een jaar, dus geen noodzaak om twintig jaar te bidden, middeleeuws rekenfoutje. Seigneur Ihesus crist fil de dieu vivant 47v-48r Fmet aflaatSire ihesus crist qui a prins ceste tres sacree char du ventre de la glorieuse vierge marie 48r-48v LSensieut celle mesmes oroison faite en latin; aflaatclausule achteraanDomine ihesu christe 48v-51r FOroison a nostre dameIe te prie dame sainte marie mere de dieu 51r-51r LSub tuum presidium confugimus sancta dei genitrix 51v-53v FEt apres sen sieut O intemerata en francois … met aflaatbedingO tresente vine et pardurablement benoitte sepeciale et non comparable vierge mere de dieu
Weekgetijden Dan volgen de weekgetijden met telkens een mis, samengaand met het getijde. De weekgetijden zien er als volgt uit: f 54r-f 59r: Zondagsgetijden ven de Drievuldigheid f 59r-f 63r: Mis van de Drievuldigheid f 63v-f 69r: Maandaggetijden van de dood f 69v-f 71v: Requiem mis f 72r-f 75v: Dinsdaggetijden van de Heilige Geest f 76r-f 79r: Mis van de Heilige Geest f 79v-f 83v: Woensdaggetijden van Alle Heiligen f 83v-f 87v: Mis van Alle Heiligen f 88r-f 92v: Donderdaggetijden van het Heilig Sacrament f 92v-f 96v: Mis van het Heilig Sacrament f 97r-f 102r: Vrijdaggetijden van het Heilig Kruis f 102r-f 104r: Mis van het Heilig Kruis f 104v-f 109r: Zaterdaggetijden van de Heilige Maagd f 109v-f 113r: Mis van de Heilige Maagd
Normale inhoud