miniatuur|Cantate Domino, Psalter van Jean de Berry Het psalter van Jean de Berry is een psalter uit het laatste kwart van de 14e eeuw. Het werd verlucht door André Beauneveu, de Pseudo-Jacquemart en Jacquemart de Hesdin tussen 1380 en 1400. Het wordt bewaard in de BnF onder het nummer Français 13091.
Beschrijving Het handschrift bevat 272 perkamenten folia van 250 × 175 mm. Uit de custodenDit zijn korte teksten onderaan in de marge op het laatste folium in een katern. Ze hernemen het eerste woord of de eerste woorden van het volgende katern en waren bedoeld om fouten bij het inbinden te voorkomen. blijkt dat het eigenlijke psalter van folium 31 recto tot folium 272 verso bestaat uit 29 katernen van telkens 4 dubbelbladen, hetzij 8 folia en een laatste katern van 10 folia. Vooraan zijn er twee schutbladen in perkament en vier in papier, achteraan zijn er 8 lege folia waarvan eveneens vier uit papier. Voor het eerste gedeelte van het handschrift kan het aantal katernen niet afgeleid worden uit de custoden maar in analogie naar het psalter gedeelte gaat het waarschijnlijk om 3 katernen van 8 folia.
Het psalter is geschreven in twee kolommen van 22 regels, links in het Latijn en rechts in het Middelfrans. Het tekstblok is 150 × 102 mm groot, het luxueuze formaat getuigt volgens de BnF van een prinselijke opdrachtgever. De tekst is geschreven met zwarte inkt in een gotische textura formata. De litanie is volledig in het Latijn en heeft geen Franse vertaling.
Het eigenlijke psalter wordt voorafgegaan door 12 groepen van twee miniaturen die telkens op de verso zijde en recto zijde tegenover elkaar staan. De folia zijn aan de achterzijde van de miniatuur blanco gelaten. Deze miniaturen zijn bijna paginagroot (18 van de 22 regels) en worden gevolgd door een tekst geschreven in goudinkt. Aan de verso zijde wordt er telkens een profeet uit het Oude Testament afgebeeld met in de tekst de tekst van zijn profetie. Tegenover de profeten vinden we de twaalf apostelen uit het Nieuwe Testament met telkens een zin uit de geloofsbelijdenis van de apostelen. Deze 24 miniaturen zijn allemaal in semigrisaille en zouden van de hand van André Beauneveu zijn.
In het eigenlijke psalter zijn er nog er nog acht grote miniaturen, zes van de hand van de zogenoemde Pseudo-Jacquemart (f31r -16l,Folium 31 recto – 16 regels hoog f63r-17l, f85r-17l, f153r-17l, f177r-17l en f201r-17l) en 2 van de hand van Jacquemart de Hesdin (f106r-18l en f127r-16l).
Geschiedenis Volgens Léopold Delisle werd het boek besteld door de hertog of was het alleszins van bij het begin voor hem bestemd. De litanie op folium 270 verso bevat de heiligen die typisch zijn voor Bourges zoals Guillermus, Vursine, Ausregilise, Sulpicius etc. Op folium 1 verso vinden we de ex-libris van Jean de France, duc de Berry geschreven door zijn secretaris Jean Flamel, met de volgende tekst “Ce psautier qui est en latin et en françois est a Jehan, filz de roy de France, duc de Berry et d’Auvergne, conte de Poitou, d’Estampes, de Bouloingne et d’Auvergne”.Dit psalter in het Latijn en het Frans is van Jean, zoon van de koning van Frankrijk, hertog van Berry en Auvergne, graaf van Poitou, Estampes, Boulogne en Auvergne. Op f272v vinden we onderaan de handtekening van de hertog zelf.
Het handschrift werd in 1402 voor het eerst vermeld in een inventaris van de hertog opgesteld door Guillaume de Ruilly, die specifiek André Beauneveu noemde als de verluchter: “Item un psautier escript en latin et françois, tres richement enluminé, ou il a pluseurs ystoires de la main maistre André Beaunepveu, couvert d’un velluaul vermeil, a deux fremouers d’or esmaillez aus armes de monseigneur”.Item een psalter geschreven in het Latijn en het Frans, rijkelijk verlucht, met verschillende miniaturen van de hand van meester André Beauneveu, gebonden in rood fluweel met twee geëmailleerde gouden sluitingen met de wapens van monseigneur Bnf., Français 11496, f. 79, n° 1049 ; Guiffrey, I p. n° 1049, Ook in de inventaris die door Jean Lebourne werd opgesteld na het overlijden van de hertog in 1416 wordt het handschrift in gelijkaardige bewoording omschreven Bibl. Sainte-Geneviève, ms. 841, n° 483 de waarde werd toen geschat op 100 “livre Tournois”. Het handschrift verdwijnt spoorloos maar duikt in de 18e eeuw terug op en is dan in het bezit van een zekere R. Pelée die zijn naam op het achterste schutblad schrijft. In de loop van de 18e eeuw komt het handschrift in de Koninklijke bibliotheek terecht, zoals blijkt uit de stempel op f7r, die later zal opgaan in de Bibliothèque nationale.
Inhoud Het psalter bevat naast het eigenlijke psalmboek het Credo van de apostelen, de kantieken en de litanie. Een kalender en het officie van de doden, die dikwijls in psalmboeken voorkomen, ontbreken.
Credo van de apostelen en profeten ff. 7v-8: Jeremia, Petrus ff. 9v-10: Koning David spelend op de harp, Andreas ff. 11v-12: Jesaja, Jacobus de Meerdere ff. 13v-14: Zacharia, Johannes ff. 15v-16: Hosea, Thomas ff. 17v-18: Zefanja, Jacobus de Mindere ff. 19v-20: Joël, Philippus ff. 21v-22: Malachias, Bartholomeus ff. 23v-24: Amos, Mattheus ff. 25v-26: Daniël, Simon de zeloot ff. 27v-28: Ezechiël, Judas Thaddeus ff. 29v-30: Micha, Matthias
Psalter Het psalter volgt strikt de volgorde van de psalmen in de Vulgaat. Het is door bijna volblad miniaturen onderverdeeld in 8 onderdelen. De miniaturen bevinden zich voor de psalmen 1, 26, 38, 52, 68, 80, 97 en 109. Dit is de liturgische of achtvoudige verdeling, zo genoemd omdat het in die verdeling was dat de psalmen gezongen werden door de seculiere geestelijkheid in de kathedralen en kapittelkerken. De psalmen werden op die manier ingedeeld om ze te bidden bij de metten op de weekdagen (1, 26, 38, 52, 68, 80 en 97) en bij de vespers (109) op zondagen.
f31r: Psalter deel 1: Ingeleid met een miniatuur van 16 regels hoog. De miniatuur toont koning David spelend op de harp. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 regels hoog. Deze sectie bevat de psalmen 1 – 25 (nummering volgens de Vulgaat). Elke psalm begint met een versierde initiaal van 3 regels hoog, de versalen zijn versierde initialen van één regel hoog. Hierop is één uitzondering, op folium 50 verso is de beginletter van psalm 17:26 drie regels hoog. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel. Fol. Nr. Incipit f31rPsalm 1Betaus vir f32rPsalm 2Quare fremuerunt f33rPsalm 3Domine quid multi f33vPsalm 4Cum inuocarem f34vPsalm 5Verba mea auribus f35vPsalm 6Domine ne in furore f36vPsalm 7Domine Deus meus. f38rPsalm 8Domine dominus noster. f38vPsalm 9Confitebor tibi Domine f42rPsalm 10In Domino confido. f43rPsalm 11Saluum me fac. f43vPsalm 12Vsquequo Domine. f44rPsalm 13Dixit insipiens in corde. f45vPsalm 14Domine quis habitabit f46rPsalm 15Conserua me Domine f47rPsalm 16Exaudi Domine iustitiam. f48vPsalm 17Diligam te Domine. f50vPsalm 17:26Cum sancto sanctus f52vPsalm 18Celi enarrant. f54rPsalm 19Exaudiat te Dominus. f54vPsalm 20Domine in virtute. f56rPsalm 21Deus Deus meus respice. f58vPsalm 22Dominus regit me f59rPsalm 23Domini est terra. f60rPsalm 24Ad te domine leuaui. f61vPsalm 25Iudica me Domine. f62r: Psalter deel 2: Ingeleid met een miniatuur van 16 regels hoog. De miniatuur toont koning David, wijzend op zijn ogen ter illustratie van de psalmtekst van psalm 26: “De Heer is mijn licht …”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 6 regels hoog. Deze sectie bevat de psalmen 26 - 37. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel. Fol. Nr. Incipit f62rPsalm 26Dominus illuminatio mea. f65rPsalm 27Ad te Domine clamabo. f66rPsalm 28Afferte Domino. f67rPsalm 29Exaltabo te Domine. f68rPsalm 30In te Domine speraui. f70vPsalm 31Beati quorum remisse. f71vPsalm 32Exultate iusti. f73vPsalm 33Benedicam Dominum in omni. f75rPsalm 34Iudica Domine nocentes me. f78rPsalm 35Dixit iniustus f79rPsalm 36Noli emulari. f82vPsalm 37Domine ne in furore. f85r: Psalter deel 3: Ingeleid met een miniatuur van 17 regels hoog. De miniatuur toont koning David, wijzend op zijn mond ter illustratie van de psalmtekst van psalm 38: “Ik heb gezegd …”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 regels hoog. Deze sectie bevat de psalmen 38 - 51. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel. Fol. Nr. Incipit f85rPsalm 38Dixi custodiam. f86vPsalm 39Expectans expectaui. f89rPsalm 40Beatus (vir) qui intelligit. f90rPsalm 41Quem admodum desiderat. f91vPsalm 42Iudica me Deus. f92rPsalm 43Deus auribus nostris. f94vPsalm 44Eructauit. f96vPsalm 45Deus noster refugium. f97vPsalm 46Omnes gentes. f98rPsalm 47Magnus Dominus f99vPsalm 48Audite haec omnes gentes. f101rPsalm 49 Deus Deorum. f103rPsalm 50Miserere mei Deus. f104vPsalm 51Quid gloriaris. f106r: Psalter deel 4: Ingeleid met een miniatuur van 18 regels hoog. De miniatuur is algemeen bekend als “le fou” (de gek). Ook hier is de afbeelding gekozen als letterlijke illustratie van de psalmtekst van psalm 52: “De onwijze heeft gezegd …”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 regels hoog. Deze sectie bevat de psalmen 52 - 67. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel. Fol. Nr. Incipit f106rPsalm 52Dixit Insipiens. f107rPsalm 53Deus in nomine tuo. f107vPsalm 54Exaudi deus orationem. f109vPsalm 55Miserere mei Deus quoniam. f111rPsalm 56Miserere mei Deus miserere. f112rPsalm 57Si vere vtique iustitiam. f113rPsalm 58Eripe me de inimicis. f114vPsalm 59Deus reppulisti nos. f115vPsalm 60Exaudi Deus depreationem. f116vPsalm 61Nonne Deo subiecta. f117vPsalm 62Deus Deus meus f118vPsalm 63Exaudi Deus orationem. f119vPsalm 64Te decet hymnus f120vPsalm 65Iubilate Deo omnis terra. f122vPsalm 66Deus misereatur. f123rPsalm 67Exurgat Deus. f127r: Psalter deel 5: Ingeleid met een miniatuur van 16 regels hoog. De miniatuur toont koning David die gered wordt uit het water. Ook hier is de afbeelding gekozen als letterlijke illustratie van de psalmtekst van psalm 68 waarin de psalmist vraagt aan God om hem te redden uit de diepten der zee. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 regels hoog. Deze sectie bevat de psalmen 68 - 79. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel. Fol. Nr. Incipit f127rPsalm 68Saluum me fac Deus. f130vPsalm 69Deus in adiutorium meum intende. f131rPsalm 70In te Domine speraui. f133vPsalm 71Deus iudicum. f135rPsalm 72Quam bonus Israel Deus. f137rPsalm 73Vt quid Deus. f139vPsalm 74Confitebimur tibi. f140vPsalm 75Notus in Iudea Deus. f141vPsalm 76Voce mea. f143rPsalm 77Attendite popule meus. f149vPsalm 78Deus venerunt gentes. f151rPsalm 79Qui regis Israel. f153r: Psalter deel 6: Ingeleid met een miniatuur van 17 regels hoog. De miniatuur toont koning David die aan het musiceren is. Ook hier is de afbeelding gekozen als letterlijke illustratie van de psalmtekst van psalm 80: “”Looft met vreugde de heer, zing vrolijk tot de God van Jacob”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 regels hoog. Deze sectie bevat de psalmen 80 - 96. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel. Fol. Nr. Incipit f153rPsalm 80Exultate Deo. f154vPsalm 81Deus stetit in Sinagoga. f155rPsalm 82Deus quis similis erit. f156vPsalm 83Quam dilecta tabernacula. f157vPsalm 84Benedixisti Domine f158vPsalm 85Inclina Domine aurem tuam f160vPsalm 86Fundamenta eius. f161rPsalm 87Domine Deus salutis. f162vPsalm 88Misericordias Domini. f167rPsalm 89Domine refugium. f168vPsalm 90Qui habitat. f170rPsalm 91Bonum est confiteri. f171rPsalm 92Dominus regnauit. f171vPsalm 93Deus vlcionum. f173vPsalm 94Venite exultemus. f174vPsalm 95Cantate Domino canticum. f175vPsalm 96Dominus regnauit exultet. f177r: Psalter deel 7: Ingeleid met een miniatuur van 17 regels hoog. De miniatuur drie zangers voor een lessenaar die zingen tot God in de hemel die afgebeeld is in de rechterbovenhoek. De miniatuur illustreert de tekst van psalm 97: “Zingt een nieuw lied voor God de Heer”. De tekst van de psalm begint met een initiaal van 4 regels hoog. Deze sectie bevat de psalmen 97 - 108. Voor inhoudslijst zie de onderstaande tabel.