De elzenkrulzoom (Paxillus rubicundulus) is een paddenstoel uit de familie Paxillaceae. De soort vormt ectomycorrhiza met elzen (Alnus) en wordt vooral aangetroffen in vochtige milieus met els. (2016). Paxillus rubicundulus (Boletales, Paxillaceae) and two new alder-specific ectomycorrhizal species, Paxillus olivellus and Paxillus adelphus, from Europe and North Africa. Fungal Biology 120 (5): 711–728.
Kenmerken Macroscopische kenmerken De hoed is ongeveer 5–10 cm breed. De hoed is aanvankelijk gewelfd en heeft een ingerolde rand, maar wordt later vlak tot enigszins trechtervormig. Het hoedoppervlak is geelbruin, okerbruin, olijfbruin tot roestbruin en breekt bij oudere vruchtlichamen vaak open in vezelige, aangedrukte schubben. Bij vochtig weer kan het hoedoppervlak enigszins kleverig zijn. (2025). Keys to the fungi of Temperate Europe – Key to paxilloids, pp. 562–563.
De lamellen staan dicht opeen, lopen duidelijk langs de steel af en zijn vaak gevorkt of onderling verbonden. De lamellen zijn aanvankelijk geelachtig en worden later oker- tot bruinachtig. Bij kneuzing verkleuren ze bruin tot roodbruin.
De steel is doorgaans kort en cilindrisch tot naar de voet versmallend. De steel is geelachtig tot geelbruin en verkleurt bij aanraking bruinachtig. Het vlees is geelachtig en kan na beschadiging bruin tot roodbruin verkleuren.
De sporee is grijsbruin.
Microscopische kenmerken De sporen van Paxillus rubicundulus zijn glad en min of meer cilindrisch, met relatief rechte zijden. Volgens de sleutel van Læssøe et al. meten de sporen 6,5–8,5(–9) × (4–)4,5–5(–5,5) µm.
Ecologie De elzenkrulzoom is een ectomycorrhizavormende soort die gebonden is aan elzen. In moderne Europese determinatiesleutels wordt Paxillus rubicundulus vooral in verband gebracht met zwarte els (Alnus glutinosa). De elzenkrulzoom groeit vooral op vochtige plaatsen, zoals elzenbroekbossen, rivier- en beekoevers en andere natte terreinen met elzen.
Gelijkende soorten De elzenkrulzoom lijkt sterk op de gewone krulzoom (Paxillus involutus). De gewone krulzoom heeft doorgaans een hoed die minder duidelijk in vezelige schubben openbreekt en bezit gemiddeld grotere en bredere sporen. Daarnaast kan P. involutus met verschillende loof- en naaldbomen mycorrhiza vormen. P. rubicundulus en de nauw verwante soorten P. olivellus en P. adelphus zijn daarentegen aan elzen gebonden.
Binnen het elzengebonden Paxillus rubicundulus-complex komen naast P. rubicundulus nog twee sterk gelijkende Europese soorten voor: Paxillus olivellus komt, net als P. rubicundulus, voor bij zwarte els, maar heeft meer ellipsoïde sporen. De hoed van P. olivellus kan bovendien paarsachtige vezels of vlekken vertonen. Paxillus adelphus wordt vooral geassocieerd met witte els (Alnus incana) en heeft gemiddeld smallere sporen.
Voor een betrouwbare scheiding tussen P. rubicundulus, P. olivellus en P. adelphus kunnen microscopische kenmerken en in sommige gevallen DNA-onderzoek noodzakelijk zijn.
Taxonomie Paxillus rubicundulus werd in 1969 beschreven door de Britse mycoloog Peter Darbishire Orton. Index Fungorum. Paxillus rubicundulus P.D. Orton, Notes from the Royal Botanic Garden Edinburgh 29(1): 110 (1969), record 335673. Royal Botanic Gardens, Kew. Geraadpleegd 19 september 2026.
Voor elzengebonden krulzomen werd lange tijd de naam Paxillus filamentosus gebruikt. Moleculair en morfologisch onderzoek van Jargeat et al. uit 2016 liet echter zien dat wat eerder als het P. rubicundulus-complex werd opgevat, uit ten minste drie afzonderlijke soorten bestaat: P. rubicundulus sensu stricto, P. olivellus en P. adelphus. Jargeat et al. concludeerden bovendien dat de oude naam Paxillus filamentosus niet eenduidig op een van deze drie soorten kon worden toegepast. Species Fungorum beschouwt Paxillus rubicundulus als geaccepteerde naam.
Verspreiding De drie soorten van het Paxillus rubicundulus-complex zijn gezamenlijk bekend uit Europa en delen van Noord-Afrika en West-Azië. In Nederland wordt Paxillus rubicundulus door de Nederlandse Mycologische Vereniging en de NDFF Verspreidingsatlas vermeld onder de Nederlandse naam elzenkrulzoom.
Bij de interpretatie van oudere verspreidingsgegevens van de elzenkrulzoom is voorzichtigheid nodig. Vondsten die vroeger als P. filamentosus of als P. rubicundulus in ruime zin werden gedetermineerd, kunnen namelijk ook betrekking hebben op P. olivellus of P. adelphus.
Giftigheid De elzenkrulzoom moet niet als eetbare paddenstoel worden beschouwd. Van soorten uit het geslacht Paxillus is het zogeheten paxillussyndroom bekend, waarbij een ernstige immunologische afbraak van rode bloedcellen kan optreden. Het Italiaanse gezondheidsinstituut Istituto Superiore di Sanità noemt zowel Paxillus involutus als Paxillus rubicundulus als veroorzakers van dit syndroom. Istituto Superiore di Sanità. Intossicazione da funghi – sintomi, cause e terapia. Geraadpleegd 19 september 2026. Het paxillussyndroom kan leiden tot ernstige hemolyse, bloedarmoede, nierproblemen, shock en in ernstige gevallen overlijden.
Externe links NDFF Verspreidingsatlas – Elzenkrulzoom Index Fungorum – Paxillus rubicundulus Species Fungorum – Paxillus rubicundulus
Categorie:Paxillaceae Categorie:Schimmelsoort