De associatie van klokjesgentiaan en borstelgras (Gentiano pneumonanthes-Nardetum) is een associatie uit het verbond van heischrale graslanden (Violion caninae). Het is een plantengemeenschap die te vinden is als stroken of als inslaggemeenschap in andere schrale vegetatie zoals natte heiden, met een combinatie van grassen, grasachtige planten en kleinbloemige kruiden.
Naamgeving en codering Synoniemen Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r19Aa02 Natura2000-habitattypecode (EU-code): H6230 BWK-karteringscode: hmo
thumb|Een close-up van de associatie met onder andere de naamgevende soorten klokjesgentiaan en borstelgras. De wetenschappelijke naam Gentiano pneumonanthes-Nardetum is afgeleid van de botanische namen van respectievelijk klokjesgentiaan (Gentiana pneumonanthe) en borstelgras (Nardus stricta).
Fysiognomie Fysiognomisch is de associatie van klokjesgentiaan en borstelgras niet altijd even duidelijk te herkennen. De associatie manifesteert zich altijd in de formatie van een grasland, alhoewel het aandeel dwergstruiken vaak aan de hoge kant is. Hetzelfde kan gelden voor opslag van boom- en struiksoorten in de kruidlaag. De kruidlaag is zeer soortenrijk. De moslaag is in vergelijking met de andere associaties uit het verbond goed ontwikkeld. De vegetatie kan soms een vrij heterogeen aspect hebben. Het kan zowel vlakdekkend, lintvormig optreden.
Ecologie De associatie van klokjesgentiaan en borstelgras komt vooral voor op kalkarme, lemige en/of moerige, vochthoudende zandgronden met een hoge grondwater- of schijngrondwaterstand. In droge perioden kan de grondwaterspiegel tot meer dan een meter onder het maaiveld dalen. De relatief hoge basenvoorziening van het milieu van deze associatie wordt veroorzaakt door lokale kwel van betrekkelijk lokale oorsprong, de aanwezigheid van leemhoudend substraat, of door bufferende invloeden die uitstralen langs paden.
Subassociaties in Nederland en Vlaanderen Van de associatie van klokjesgentiaan en borstelgras worden in Nederland en Vlaanderen drie subassociaties onderscheiden met een duidelijk gescheiden verspreidingsgebied. Er werden provisoire namen aan toegekend, die nog niet in de literatuur getoetst zijn op geldigheid.
Subassociatie gentianetosum Deze subassociatie komt enkel in de Kempen voor en heeft als belangrijkste begeleidende soorten klokjesgentiaan, trekrus, ronde zonnedauw, stekelbrem en borstelgras. Buiten de Kempen is klokjesgentiaan nauwelijks te vinden.
Subassociatie ericetosum cinereae Een subassociatie die eerder atlantisch gericht is, met vooral rode dophei, valse salie, brem, mannetjesereprijs, stijve ogentroost, gewone brunel, kleine klaver, smalle weegbree, heermoes en witte klaver.
Subassociatie typicum De derde voorgestelde subassociatie is negatief gedifferentieerd, maar heeft een relatieve hoge presentie van zandstruisgras.
Biogeografie Het verspreidingsgebied van de associatie van klokjesgentiaan en borstelgras is beperkt tot Vlaanderen, Nederland en het noorden en westen van Duitsland. In Nederland is deze associatie beperkt tot de hogere zandgronden, met een verspreidingsgebied dat overeenkomt met dat van de natte heiden. In Vlaanderen is ze vooral bekend van de Kempen en de Vlaamse zandstreek.
Diagnostische taxa voor Nederland en Vlaanderen Deze associatie heeft voor Nederland als kensoorten het heidekartelblad en de liggende vleugeltjesbloem, voor Vlaanderen komt daar ook nog tweenervige zegge bij. Ondanks de wetenschappelijke naam is klokjesgentiaan geen kensoort; deze plant komt ook voor in natte heiden en in blauwgrasland. Verder vinden we in deze associatie in verhouding veel dwergstruiken, vooral gewone dophei en struikhei. Van grassen vinden we onder andere pijpenstrootje, tandjesgras, borstelgras en fijn schapengras, terwijl de kleinbloemige kruiden vertegenwoordigd worden door onder andere tormentil, blauwe knoop en welriekende nachtorchis.
Ze onderscheidt zich van de andere associaties binnen het verbond door de aanwezigheid van de gevlekte orchis, die in deze vegetatie een optimum heeft, de klokjesgentiaan, gewone dophei, het pijpenstrootje, blauwe zegge, blauwe knoop en moerasstruisgras.
In de onderstaande tabel staan de belangrijkste ken- en begeleidende plantentaxa van de associatie van klokjesgentiaan en borstelgras voor Nederland en Vlaanderen.
Kruidlaag Kentaxon Diff.soort Abundantie Triviale naam Botanische naam Opmerking Afbeelding kA A heidekartelblad Pedicularis sylvatica 100px kA O liggende vleugeltjesbloem Polygala serpyllifolia 100px kV tweenervige zegge Carex binervis in Vlaanderen 100px kV O welriekende nachtorchis Platanthera bifolia 100px kV Z stijve ogentroost Euphrasia stricta kV Z hondsviooltje Viola canina kV Z rozenkransje Antennaria dioica kV Z mannetjesereprijs Veronica officinalis kV Z gelobde maanvaren Botrychium lunaria kK D tormentil Potentilla erecta kK A tandjesgras Danthonia decumbens kK F borstelgras Nardus stricta kK Z valkruid Arnica montana dA D pijpenstrootje Molinia caerulea A fijn schapengras Festuca filiformis 100px dA A blauwe zegge Carex panicea 100px dA F klokjesgentiaan Gentiana pneumonanthe subassociatie gentianetosum 100px dA F blauwe knoop Succisa pratensis 100px F gewoon reukgras Anthoxanthum odoratum dA A gewone dophei Erica tetralix 100px A struikhei Calluna vulgaris 100px F kruipwilg Salix repens O sporkehout Frangula alnus dS O stekelbrem Genista anglica subassociatie gentianetosum 100px dS gewone brem Cytisus scoparius subassociatie ericetosum cinereae 100px dA O moerasstruisgras Agrostis canina 100px O pilzegge Carex pilulifera dA O gevlekte orchis Dactylorhiza maculata subsp. maculata 100px dS O trekrus Juncus squarrosus subassociatie gentianetosum 100px O zwarte zegge Carex nigra O gewoon biggenkruid Hypochaeris radicata O gewoon struisgras Agrostis capillaris O veelbloemige veldbies Luzula multiflora O gestreepte witbol Holcus lanatus O gewone veldbies Luzula campestris O liggend walstro Galium saxatile O veldrus Juncus acutiflorus dS O ronde zonnedauw Drosera rotundifolia subassociatie gentianetosum 100px O stijf havikskruid Hieracium laevigatum O kale jonker Cirsium palustre O moerasrolklaver Lotus pedunculatus dS rode dophei Erica cinerea subassociatie ericetosum cinereae 100px dS valse salie Teucrium scorodonia subassociatie ericetosum cinereae 100px dS gewone brunel Prunella vulgaris subassociatie ericetosum cinereae 100px dS kleine klaver Trifolium dubium subassociatie ericetosum cinereae 100px dS smalle weegbree Plantago lanceolata subassociatie ericetosum cinereae 100px dS heermoes Equisetum arvense subassociatie ericetosum cinereae 100px dS witte klaver Trifolium repens subassociatie ericetosum cinereae 100px dS zandstruisgras Agrostis vinealis subassociatie typicum 100px O zachte berk Betula pubescens zaailing/opslag 100px O zomereik Quercus robur zaailing/opslag
Moslaag Kentaxon Diff.soort Abundantie Triviale naam Botanische naam Opmerking Afbeelding O heideklauwtjesmos Hypnum jutlandicum 100px O groot laddermos Pseudoscleropodium purum O gewoon haakmos Rhytidiadelphus squarrosus
Bedreiging en bescherming Deze associatie zal bij gebrek aan beheer door natuurlijke successie evolueren tot een struweel. Toe te passen beheermaatregelen zijn maaien (beheer als hooiland) met nabegrazing of continue, extensieve begrazing. Te intensief bemaaien, plaggen of branden kan echter leiden tot een grotere dominantie van pijpenstrootje, waarbij de kwetsbare soorten verdwijnen en enkel een rompgemeenschap overblijft. Andere bedreigingen zijn de drie V's verdroging, vermesting en verzuring.
De associatie van klokjesgentiaan en borstelgras kan ontstaan uit de associatie van gewone dophei, vooral uit de subassociatie met gevlekte orchis door maaien, branden of begrazing.
Biologische Waarderingskaart In de Biologische Waarderingskaart (BWK) van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is deze associatie opgenomen als vochtig heischraal grasland (hmo).
Dit vegetatietype staat gewaardeerd als 'biologisch zeer waardevol'.
Zie ook Nat schraalgrasland
Klokjesgentiaan en borstelgras