Antwerpen (Frans: Anvers) is de grootste centrumstad van Vlaanderen in België. Het is de hoofdstad van de provincie Antwerpen en van het gelijknamige arrondissement. Anno 2025 telt de gemeente ruim 556.138 inwoners op een oppervlakte van 20.822 hectare. Daarmee is het qua inwonertal de grootste gemeente van België en naar oppervlakte de derde na Bastenaken en Doornik.
De stad ligt grotendeels op de rechteroever van de Schelde, die deel uitmaakt van de gemeente- en provinciegrens. Rondom de Schelde ligt het uitgestrekte havengebied met internationaal vrachtvervoer. De fusiehaven Port of Antwerp-Bruges is na Rotterdam de grootste containerhaven van Europa. Van groot economisch belang is de petrochemische bedrijvigheid bij Antwerpen. De stad is ook een wereldcentrum voor de handel in diamant.
Antwerpen is tevens de hoofdplaats van het kieskanton Antwerpen. De gemeente zelf telt twaalf gerechtelijke kantons. De stad is ook zetel van het rooms-katholieke bisdom Antwerpen en het Anglicaanse aartsdekenaat Noordwest-Europa.
De inwoners van Antwerpen worden soms Sinjoren genoemd, naar het Spaanse woord señor.Nederlandsche volkskunde (2 delen), Jos Schrijnen, blz. 88. Gearchiveerd op 5 december 2024. De stad zelf wordt door sommige van haar inwoners afgekort 't Stad en soms de koekenstad genoemd, dit laatste vanwege de vele koekenfabrieken tussen 1830 en 1960 in Antwerpen. De Beukelaer en Parein waren daarvan de bekendste.
Toponymie Het toponiem "Antwerpen" wordt toponymisch en archeologisch wel verklaard uit de naam die gegeven werd aan de plaats van de eerste nederzetting anda verpa. Dit is waarschijnlijk een Oudfrankische aanduiding voor 'bij de aangeworpen gronden', bijvoorbeeld in een bocht van de rivier. In Vlaanderen kent men vanaf de twaalfde eeuw het woord werplant, 'aangeslibd land buitendijks, kwelder, schor'. Dit woord *werp moet overigens niet verward worden met werf, het Friese woord terp en het Groningse wierde.
In de Vita Eligii uit het begin van zevende eeuw staan de woorden Andoouerpenses en Andouerpis als aanduiding voor Antwerpenaren en Antwerpen. Daarnaast vermeldt een Merovingische munt de naam Anderpus, mogelijk een verbastering van Antwerpen. Volgens classicus Alfred Michiels (2007) zou het oorspronkelijk een Keltische naam zijn, te verklaren als een Latijnse vertaling van het veronderstelde *Ambidouesrepi, dat is 'zij die aan beide oevers wonen' (zie ook Ambivarieten).. Zie Alfred Michiels, Andouerpis - Antwerpen: nieuwe zoektocht naar de betekenis van de naam Antwerpen en de vroegste geschiedenis van de Antwerpenaar, 2007, 2e verb. en uitgebr. dr. 2012. Ter vergelijking, de Engelse stad Andover, vermoed als Keltisch in origine. Andover zou in het Welsh "onn dwfr" en dan "populier water" betekenen. De Keltische oorsprong wordt in de media geregeld overgenomen. Germanisten en germanofielen zijn echter negatief over deze nieuwe theorie.Ward van Osta, 'Een mislukt boek: "Andouerpis Antwerpen", in: Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie 81 (2009), p. 299-348. Van Osta stelt dat het hier geen Keltische groepsnaam betreft, maar een Vroegromaans plaatsbepalingswoord.
Volkslegende
Midden op de Grote Markt van Antwerpen staat de Brabofontein met een bronzen beeld van Silvius Brabo, die een grote hand wegwerpt. Een sage uit de vijftiende eeuw vertelt dat in het land van de Schelde omstreeks het begin van onze tijdrekening een reus, Druon Antigoon, heerste, die van elke schipper een zware tol eiste om over de Schelde te mogen varen. Wanneer een schipper weigerde te betalen werd hem de hand afgehakt. Een Romeinse krijger, Silvius Brabo, bevocht, overwon en doodde de reus, hakte op zijn beurt diens hand af en wierp hem in de Schelde. Het bevrijde volk noemde de stad Antwerpen, van 'hand werpen'. De legende over de reus ontstond mogelijk na de vondst van onverklaarbaar grote beenderen, die later walvisbotten bleken te zijn.
Wapen
In het stadswapen van Antwerpen wordt een versterkte burcht afgebeeld. Daarboven bevinden zich twee losse handen. Deze moeten niet als een verwijzing naar de legende van het 'handwerpen' worden gezien. Eerder schijnen deze handen oude symbolen voor de rechten van de vorst op de Schelde en van de voorrechten van de stad te zijn, namelijk het recht van stapel en opslag enerzijds en tolvrijheid en geleide op de Westerschelde anderzijds.
Geschiedenis
thumb|links|De Werfpoort en het Kranenhoofd aan de Schelde te Antwerpen ca. 1622 thumb|links|Kaart van Antwerpen rond 1699-1706 thumb|Vroegst bekende gezicht op Antwerpen ca. 1510. Op de achtergrond de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in aanbouw thumb|Antwerpen en de Schelde, eind negentiende eeuw
Omstreeks 1400 was Antwerpen nog een betrekkelijk kleine stad, met nog geen 10.000 inwoners. Na de dood van Karel de Stoute brak in 1477 een opstand uit tegen zijn dochter Maria van Bourgondië die bekend werd als De Quaeye Werelt. In 1500 had de stad ongeveer 50.000 inwoners, omstreeks 1560 werd het aantal van 100.000 bereikt. Onder keizer Karel V was Antwerpen de belangrijkste handelsstad in Europa ten noorden van de Alpen. Hand in hand met de toenemende welvaart ging een ongekende culturele bloei. Vooral de schilderkunst nam in de zestiende en zeventiende eeuw een hoge vlucht. Door de vele invloeden kreeg ook eerst het lutheranisme, door de augustijnen in Sint-Andries en op het Kiel, en later vanaf eind zestiende eeuw vooral het calvinisme, met hagenpreken te Berchem en Borgerhout, grote aanhang in de stad. Bij een omstreeks 1580 door stadhouder Willem van Oranje georganiseerde godsdiensttelling bleek 33% van de bevolking aanhanger te zijn van het calvinisme, 17% nog van het lutheranisme en 50% van de Rooms-Katholieke Kerk.
De troebelen van de opstand tegen Spanje hebben de stad grote schade berokkend. In 1576 werd de stad geplunderd door muitende Spaanse huursoldaten, die in de Spaanse Furie 7000 burgers vermoordden. De stad sloot zich vervolgens aan bij de Pacificatie van Gent en was gedurende de komende negen jaar min of meer de hoofdstad van de anti-Spaanse opstand. In 1585 werd Antwerpen door de Spaanse stadhouder Alexander Farnese veroverd na een beleg dat meer dan een jaar had geduurd. Na die verovering ontstond een migratiestroom uit Antwerpen en is ongeveer de helft van de bevolking naar Middelburg en Holland vertrokken. Het bevolkingscijfer daalde van ongeveer 80.000 tot 42.000. Hollandse en Zeeuwse schepen versperden de Scheldemonding en sloten zo de in Spaans bezit zijnde stad af van de overzeese handel. De bloei van Antwerpen in handel, kunsten en wetenschappen verplaatste zich en werd verder in de Gouden Eeuw in de noordelijke Nederlanden ontwikkeld.
In de komende twee eeuwen zou Antwerpen weliswaar niet meer de bloei van de voorafgaande periode bereiken, maar het zou overdreven zijn te zeggen dat de stad wegkwijnde. Zij bleef een van de belangrijkste economische en culturele centra van de Spaanse en later Oostenrijkse Nederlanden. Zij bracht in haar eigen Gouden Eeuw grote schilders voort als Rubens, Jordaens en Teniers. Als rooms-katholiek bolwerk in de Contrareformatie kwamen er grootse kunst- en bouwwerken tot stand, voornamelijk in barokke stijl.
In de jaren 1880 werd de stad een van de belangrijkste locaties in de systematische exploitatie van de Congo-Vrijstaat. Via de haven werden belangrijke ladingen verscheept naar Congo. De schepen naar Congo waren grotendeels beladen met wapens. Schepen van Congo naar België vervoerden rubber en ivoor.
De gemeente werd rond 20 mei 1940 bezet door het Duitse leger en bevrijd op 4 september 1944. Uit Antwerpen werden minstens 9515 Joden weggevoerd naar concentratiekampen in Duitsland, waar de overgrote meerderheid vermoord werd. Vele burgers namen deel aan burgerlijke ongehoorzaamheid en gewapend verzet. Minstens 306 weerstanders werden naar het Auffanglager van Breendonk getransporteerd. In de speciale Nacht und Nebel-concentratiekampen werden drie weerstanders uit de gemeente ter dood gebracht door onthoofding. Het aantal slachtoffers is onbekend en ligt wellicht hoger dan het Belgische gemiddelde van 1,02% van de bevolking.
Geografie thumb|Districten sinds 2025 thumb|Satellietfoto van de Schelde bij Antwerpen thumb|Antwerpen vanuit de lucht thumb|Naoorlogse stadsuitbreidingen
Bestuurlijke indeling Gemeentelijke herindeling en vorming districten Het district Berendrecht-Zandvliet-Lillo behoort al sinds 1958 tot de toenmalige gemeente Antwerpen. Op 1 januari 1983 werd door een fusie de gemeente fors uitgebreid met zeven randgemeenten: Berchem, Borgerhout, Deurne, Ekeren, Hoboken, Merksem en Wilrijk. De voormalige (rand)gemeenten zijn nu districten binnen de gemeente Antwerpen. In januari 2019 werden enkele districtsgrenzen zoals tussen Antwerpen, Ekeren en Merksem aangepast. Sinds januari 2025 werd Borsbeek als tiende district aan Antwerpen toegevoegd.
Oorspronkelijk hadden de districtsraden een louter adviserende functie naar het centrale stadsbestuur. Sinds januari 2001 vervullen ze echter bestaande uit rechtstreeks verkozen mandatarissen opnieuw een bestuursrol. Hiermee zijn het de enige deelgemeenten in België met dergelijke functie. Ze worden bestuurd door een districtsraad met een districtscollege.
Districten Nr. Naam Oppervlakte (km²) Bevolking (1/1/2022)1 Antwerpen (district) 87,30 194.2292 Berchem 5,79 43.6583 Berendrecht-Zandvliet-Lillo 52,66 10.0424 Borgerhout 3,93 46.8095 Deurne 13,06 83.6616 Ekeren 8,07 29.0267 Hoboken 10,67 41.3978 Merksem 8,28 46.4619 Wilrijk 13,61 42.28910 Borsbeek (vanaf 1-1-2025) 3,91 11.379
Buur(deel)gemeenten en -plaatsen
Wijken
Klimaat
Demografie Evolutie van het inwoneraantal voor de fusie
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige stad, inclusief districten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 2025.
Bron: NIS - Opm.: 1806 t/m 1970=volkstellingen op 31 december; vanaf 1980= inwonertal per 1 januari. 1871: aanhechting en ruil van gebiedsdelen van Merksem (+? km² met netto 592 inwoners meer). 1912: aanhechting en ruil van gebiedsdelen van Berchem en Wilrijk (+ netto 2,09 km² met netto 36 inwoners minder). 1923: aanhechting van gebiedsdelen van Burcht en Zwijndrecht (+11,77 km² met 2.426 inwoners). 1929: aanhechting van Oorderen, Oosterweel en Wilmarsdonk en gebiedsdelen van Ekeren, Hoevenen, Merksem en Lillo (+46,29 km² met 5.543 inwoners). 1958: aanhechting van Berendrecht, Lillo en Zandvliet (+52,93 km² met 7.249 inwoners). 1983: aanhechting van Berchem, Borgerhout, Deurne, Hoboken, Merksem, Wilrijk en het grootste gedeelte van Ekeren (+64,68 km² met 305.503 inwoners). 2025: aanhechting van Borsbeek.
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar AantalBevolking per gemeente op 1 januari 2024 Evolutie: 1992=index 100 1992 475.857 100,0 1993 475.338 99,9 1994 473.176 99,4 1995 469.456 98,7 1996 466.134 98,0 1997 463.280 97,4 1998 459.986 96,7 1999 457.916 96,2 2000 456.898 96,0 2001 455.865 95,8 2002 458.987 96,5 2003 462.772 97,3 2004 465.452 97,8 2005 468.053 98,4 2006 471.753 99,1 2007 476.427 100,1 2008 481.723 101,2 2009 488.072 102,6 2010 493.630 103,7 2011 503.724 105,9 2012 512.837 107,8 2013 518.189 108,9 2014 521.061 109,5 2015 524.035 110,1 2016 527.582 110,9 2017 531.085 111,6 2018 533.933 112,2 2019 536.789 112,8 2020 540.196 113,5 2021 540.494 113,6 2022 541.856 113,9 2023 550.219 115,6 2024 556.138 116,9 2025 562.002 118,1 2026 565.615 118,9
Herkomst In onderstaande tabel wordt de bevolkingsverdeling naar herkomst weergegeven. "Nieuwe Belgen" zijn Belgen die ooit een andere nationaliteit hadden. "Nieuwste Belgen" zijn Belgen die steeds Belg zijn geweest, maar afstammen van een vader/moeder met een vreemde herkomst.