|} De Oude Lijn is een spoorweg in het westen van Nederland over de route Amsterdam Centraal – Haarlem – Leiden Centraal – Den Haag HS – Rotterdam Centraal. Hij is vanaf 1839 aangelegd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM) en is de oudste spoorlijn van Nederland. De Oude Lijn is een van de belangrijkste spoorlijnen van het land en verbindt de drie grootste steden van Nederland met elkaar. Tussen het einde van de 19e eeuw en 2009 had de Oude Lijn ook een belangrijke functie voor internationale treinen naar Brussel en Parijs waaronder de vroegere Etoile du Nord en de latere Thalys maar waarbij de meeste internationale treinen de Oude Lijn vanaf 1986 alleen tussen Leiden en Rotterdam gebruikten.
Door de jaren heen is de Oude Lijn uitgegroeid tot een spoorlijn die tussen Leiden en Rotterdam grotendeels viersporig is. Het viersporig maken hing tot en met de jaren vijftig van de twintigste eeuw meestal samen met de aanleg van plaatselijk parallel lopende spoorlijnen. Maar met het voornemen vanaf de jaren 1960 om een spoorlijn via Luchthaven Schiphol aan te leggen werd de visie meer om de capaciteit tussen Amsterdam en Den Haag met een tweede spoorbaan te verdubbelen. Waarbij de verbinding Amsterdam-Leiden sinds de ingebruikname van Schiphollijn uit 1981 en de spoorlijn Amsterdam-Schiphol uit 1986 als viersporig kon worden beschouwd, omdat er sinds die tijd twee spoorlijnen lopen tussen Amsterdam en Leiden. De Oude Lijn zelf kon daarom tussen Amsterdam en Leiden vrijwel tweesporig blijven. Vanaf 1988, met het plan Rail 21, werd het volgende voornemen om de gehele verbinding Amsterdam-Rotterdam en verder naar Dordrecht zo veel mogelijk viersporig te maken: tussen Leiden en Rijswijk zijn tussen 1995 en 2025 meerdere langere spoorverbredingen gerealiseerd. Kenmerkend voor het treinverkeer op de Oude Lijn is ook dat veel treinen sinds 1976 eindigen (en beginnen) op het in 1973 geopende kopstation Den Haag Centraal aan het begin van de spoorlijn Den Haag - Gouda (-Utrecht), zowel vanuit (of naar) de noordelijke richting (Amsterdam) als de zuidelijke richting (Rotterdam). Hiervoor zijn rond 1976 verbindingssporen in gebruik genomen tussen de Oude Lijn en dit station.
Aanleg De spoorlijn van Amsterdam naar Haarlem werd geopend op 20 september 1839 als eerste spoorlijn in Nederland. Haarlem – Leiden volgde in 1842, Leiden – Den Haag in 1843 en Den Haag – station Rotterdam Delftsche Poort in 1847. De spoorwegpionier Frederik Willem Conrad (1800-1870) speelde een belangrijke rol bij de aanleg van deze lijn, waaronder bij de bouw van de eerste spoorbruggen (onder andere over het Spaarne en de Delfshavense Schie) en bij de eerste generatie stations zoals in Den Haag.175 Jaar Spoor - 175 Jaar Spoorwegen in Nederland (4 DVD) Documentaire EAN: 8717344758222 De benaming Oude Lijn dankt de lijn aan het feit dat dit de oudste spoorlijn van Nederland is, maar diende ook om die te onderscheiden van de Nieuwe Lijn, waarmee de in 1869 geopende alternatieve route van station Amsterdam Weesperpoort via Woerden en Gouda naar station Rotterdam Maas werd aangeduid.
De lijn werd aangelegd in breedspoor (1945 millimeter). De ombouw tot normaalspoor (1435 millimeter) vond plaats in de periode 1865-1866 om de lijn te kunnen laten aansluiten op andere al in normaalspoor uitgevoerde lijnen. Eerst werd een nieuw spoor aangelegd (in normaalspoor) waarbij na de ingebruikname van het nieuwe spoor het oude spoor omgebouwd kon worden tot normaalspoor. De Oude Lijn werd hierdoor dus tevens dubbelsporig.Hollandsche ijzeren spoorweg en Noordhollandsche Staatsspoorweg.. "Nederlandsche staatscourant". 's-Gravenhage, 13-04-1866, p. 7. Geraadpleegd op Delpher op 09-02-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010782302:mpeg21:p011BINNENLAND. Rotterdam, 14 Maart.. "Nieuwe Rotterdamsche courant : staats-, handels-, nieuws- en advertentieblad". Rotterdam, 15-03-1867, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 09-02-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010114028:mpeg21:p002
De lijn had aanvankelijk zijn vertrekpunt bij het tijdelijke station d'Eenhonderd Roe. Dit lag op het grondgebied van de gemeente Sloten (NH), net buiten de grens van de stad Amsterdam. Nadat de problemen met de grond waren opgelost kon in 1842 het station Willemspoort, net buiten de Haarlemmerpoort worden geopend. Dit station werd gesloten in 1878, waarbij de lijn verlengd werd door en langs de Haarlemmer Houttuinen naar het tijdelijke station Droogbak. In 1889 kon het nieuwe Centraal Station in gebruik worden genomen (dat in de periode 1920-1925 zijn grootste perronuitbreiding zou krijgen, inclusief een tweede stationskap). Dit station is tot op de dag van vandaag het belangrijkste station van Amsterdam. De verlengde spoorlijn liep door Amsterdam op een viaduct uit 1878. Na Rotterdam, met het luchtspoor uit 1877 op de spoorlijn Rotterdam - Dordrecht, was dit een van de eerste stukken hoogspoor in Nederland.Spoorbeeld: Sporen boven de stad. Door Marinke Steenhuis en Benjo Zwarteveen. Geraadpleegd op 30 april 2025. https://www.spoorbeeld.nl/inspiratie/sporen-boven-de-stad
Op de plek van het oorspronkelijke station van Haarlem uit 1839 werden de werkplaatsen voor het onderhoud van het spoorwegmaterieel ingericht, het begin van de Hoofdwerkplaats Haarlem. In 1842 kwam het eerste station van Haarlem in gebruik net binnen de stadswallen, op de plek waar sinds 1908 het huidige station ligt.
In Leiden, Den Haag, Delft, Schiedam en Rotterdam werden de stations net buiten de toen nog intact zijnde stadswallen gelegd. Daarom kwam het station Den Haag HS te liggen op het grondgebied van Rijswijk (ZH). In 1843 werd dit Haags grondgebied. De Oude Lijn was bij dit station gekoppeld aan de HIJSM-stoomtram naar Scheveningen Haven. Via Station HS konden de wagons doorgevoerd worden. Er reed zelfs een doorgaande trein naar Rotterdam Beurs. In 1925 volgde ombouw, en in 1927 werd dit lijn 11. Zodoende was er sindsdien aansluiting op het Haagse tramnet. Goederenwagens werden overgebracht van het spoor- naar het tramnet, waarna deze door een elektrische tramlocomotief verder konden worden gereden naar onder ander de Scheveningse haven, over de sporen van tramlijn 11. In 1974 stopte dit vervoer. Na 1984 werd de verbinding tussen de Oude Lijn en het tramnet verbroken.Geschiedenis van goederentramRailatlas tramlijnen Den Haag en omstreken vanaf 1864, J. Blok & D.v.d. Spek, uitgeverij de Alk, 2009.
Het Rotterdamse eindpunt kwam net buiten de Delftse Poort te liggen. Het werd Station Delftsche Poort (Rotterdam DP) genoemd. Vanwege de aansluiting op het luchtspoor op de toen nieuwe spoorlijn richting Dordrecht in 1877 is het station dat jaar vervangen. En vanwege de latere groei en elektrificatie op onder meer die lijn, is het station rond 1934 verbouwd en uitgebreid. Het station kwam beschadigd uit de Tweede Wereldoorlog. Tussen 1953 en 1959 is op dezelfde plek zowel ter vervanging als ter uitbreiding het Centraal Station gebouwd, onder meer om op dat station een overstapmogelijkheid te creëren tussen de Oude Lijn en de Spoorlijn Utrecht - Rotterdam. Een nieuw stationsgebouw is, na een totale verbouwing van het gehele station, in 2014 geopend, dit vanwege de aansluiting van dat station op de in de jaren 2000 aangelegde HSL Zuid.
De Oude Lijn werd geëlektrificeerd in 1924-1927. Het was na de nieuwe Hofpleinlijn, de eerste reeds bestaande spoorlijn in Nederland die werd geëlektrificeerd. Voor de elektrische dienst op de Oude Lijn werd het Blokkendoosmaterieel (Mat '24) aangeschaft.
Vooroorlogse uitbreidingen Na de ombouw van breedspoor naar normaalspoor en dubbelspoor in de periode 1865-1866, vinden er tot aan de elektrificatie van de Oude Lijn in de periode 1924-1927, omvangrijke maar veelal lokale werken plaats aan de Oude Lijn, vooral in de grotere steden. Zoals in het bovenstaande hoofdstuk "Aanleg" aangegeven, vonden er in de jaren 70 (en 80) van de 19e eeuw grote werken plaats bij zowel het begin- als eindpunt van de Oude Lijn: (dus) in Amsterdam en in Rotterdam, dit om de Oude Lijn op die stations aan te kunnen sluiten op andere spoorlijnen aldaar. En tussen 1880 en 1908 bijvoorbeeld werden onder meer de stationsgebouwen in Leiden (1880), Schiedam (1889), Den Haag (1891) en Haarlem (1908) vervangen door toen nieuwe gebouwen van de architect Dirk Margadant. Bij Leiden en Schiedam was in die jaren daarbij sprake van de opening van aansluitende spoorlijnen naar Woerden respectievelijk Maassluis. Bij Den Haag en Haarlem was sprake van de bouw van zogenaamde 'hoogstations' vanwege de spoorbaan die plaatselijk verhoogd werd, deze twee laatste stations bestaan nog steeds en zijn rijksmonumenten. Zie daarvoor verder de onderstaande paragrafen. Vanaf de eerste helft van de 20e eeuw werd de Oude Lijn op enkele plaatsen uitgebreid tot vier sporen, dit hing samen met parallel lopende spoorlijnen, zie ook daarvoor de onderstaande paragrafen waarin de grotere projecten vanaf 1890 worden beschreven.
Den Haag: nieuw station (1891), hoogspoor en viersporigheid Nieuw station (1891-heden) Zoals hierboven al aangegeven kreeg in 1891 Den Haag HS het huidige (2023) station, ontworpen door Margadant, waarbij de spoorbaan bij dat station verhoogd is.
Hofpleinlijn: hoogspoor Mariahoeve - Den Haag HS Vanwege de bouw van de Hofpleinlijn werd de Oude Lijn rond 1906, vanaf de plaats waar sinds 1966 het station Den Haag Mariahoeve zit, tot aan Den Haag HS, verhoogd aangelegd zodat beide takken van de Hofpleinlijn de Oude Lijn onderlangs konden kruisen.De electriiche spoorweg van Rotterdam naar Den Maag.. "Rotterdamsch nieuwsblad". Rotterdam, 14-11-1903, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 08-02-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010179285:mpeg21:p011 Tevens werd daarmee de kruising van de Oude Lijn (en de nieuwe Hofpleinlijn) met de spoorlijn Gouda - Den Haag ongelijkvloers middels een spoorviaduct.Uit de Haagsche Brieven.. "Het vaderland". 's-Gravenhage; 's-Gravenhage, 18-06-1906. Geraadpleegd op Delpher op 08-02-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB23:001492123:mpeg21:p00005Koninklijk Instituut van Ingenieurs. "Het vaderland". 's-Gravenhage; 's-Gravenhage, 27-10-1903. Geraadpleegd op Delpher op 08-02-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB23:001465045:mpeg21:p00001 (Bij Den Haag HS zelf was de baan rond 1891 al verhoogd).
Hofpleinlijn: viersporigheid Laan van NOI - Den Haag HS Door de ingebruikname van het eerste deel van de Hofpleinlijn (Den Haag HS-Scheveningen) op 1 mei 1907 werd het traject Den Haag Laan van NOI tot en met Den Haag HS tevens viersporig omdat de Hofpleinlijn daar (tot 1975) samen liep met de Oude Lijn.Veertig jaar metro in Rotterdam 1968-2008, Jan van Huijksloot & Joachim Kost, uitgeverij Uquilair, februari 2008, .Van Dag tot Dag Uit Nederland. Den Haag, 15 Maart.. "De locomotief". Samarang, 21-04-1904. Geraadpleegd op Delpher op 08-02-2024, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB23:001627041:mpeg21:p00001 De evenwijdige sporen zorgden niet voor capaciteitsverhoging op de Oude Lijn, wel werd capaciteitsvermindering voorkomen omdat de treinen op de Oude Lijn de sporen niet hoefden te gaan delen met de treinen van de Hofpleinlijn. (Ook na de verlegging van de Hofpleinlijn in 1975 naar het in 1973 geopende Den Haag CS bleven er vier sporen bestaan tussen Den Haag Laan van NOI en Den Haag HS.)
Haarlem: nieuw station (1908-heden) en hoogspoor In 1908 kreeg Haarlem het huidige (2023) hoofdstation met verhoogde sporen, ontworpen door Margadant, waarbij de spoorbaan in Haarlem grotendeels verhoogd werd.
Rotterdam(-Schiedam): viersporigheid en hogere brug (1911-1991)