Franz Müntefering (Neheim, 16 januari 1940) is een Duits voormalig politicus die actief was namens de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD). Hij was onder meer bondsminister van Verkeer, Huisvesting en Ruimtelijke Ordening (1998–1999), bondsminister van Arbeid en Sociale Zaken (2005–2007) en vicekanselier van Duitsland (2005–2007). Gedurende twee periodes (2004–2005 en 2008–2009) was hij partijvoorzitter van de SPD.
Biografie Opleiding, beroep en gezin Franz Müntefering werd in 1940 geboren in Neheim (tegenwoordig Neheim-Hüsten, deel van Arnsberg) en groeide op in Sundern. De eerste jaren van zijn leven werd hij enkel door zijn moeder opgevoed: zijn vader leerde hij pas kennen toen die na de Tweede Wereldoorlog terugkeerde uit krijgsgevangenschap. Van 1946 tot 1954 doorliep Müntefering de Volksschule en aansluitend tot 1957 een opleiding tot Industriekaufmann. Vervolgens was hij jarenlang werkzaam in de metaalverwerkende industrie. Tussen januari 1961 en maart 1962 vervulde hij zijn militaire dienstplicht bij de Duitse landmacht (het Heer).
In 1961 trad Müntefering voor het eerst in het huwelijk, met Renate Latusek. Zij waren 33 jaar getrouwd en kregen twee dochters, onder wie de schrijfster Mirjam Müntefering. Vervolgens huwde Müntefering in 1995 met Ankepetra Rettich, die in 2008 na een lang ziekbed overleed aan kanker. In 2009 hertrouwde Müntefering met de veertig jaar jongere Michelle Schumann, zijn voormalige kantoormedewerkster die tussen 2013 en 2025 namens de SPD lid was van de Bondsdag.
Politieke loopbaan in Noordrijn-Westfalen Müntefering raakte politiek betrokken toen hij zich in 1966 aansloot bij de sociaaldemocratische SPD. Aanvankelijk was hij actief in de jeugdorganisatie van deze partij, de Jungsozialisten ('Jusos'). In 1967 werd hij vanuit zijn beroep in de metaalindustrie tevens lid van de vakbond IG Metall.
Gedurende tien jaar (1969–1979) was Müntefering gemeenteraadslid in zijn woonplaats Sundern. In 1975 werd hij tevens parlementslid in de Bondsdag in Bonn, waar hij de vrijgekomen zetel van zijn partijgenoot Friedhelm Farthmann innam. Binnen de SPD was hij partijvoorzitter van het Unterbezirk Hochsauerland (1984–1988) en maakte hij deel uit van het partijbestuur in het Bezirk Westliches Westfalen, waarvan tussen 1992 en 1998 als voorzitter.
In december 1992 werd Müntefering minister van Arbeid, Sociale Zaken en Volksgezondheid in de Landsregering van Noordrijn-Westfalen. Het was Johannes Rau (de toenmalige minister-president van die deelstaat) die hem benaderde voor deze post, nadat deze door het tussentijdse vertrek van Hermann Heinemann was vrijgekomen. Müntefering gaf hiervoor zijn zetel in de Bondsdag na 17 jaar op. Als minister werd hij na de deelstaatverkiezingen van 1995 herbenoemd in het kabinet-Rau V, maar enkele maanden later stapte hij op in het kader van zijn aanstelling als Bundesgeschäftsführer (federaal partijdirecteur) van de SPD.
In juli 1996 nam Müntefering zitting in de Landdag van Noordrijn-Westfalen, waar hij de zetel van de afgetreden Erich Heckelmann overnam. Hij zou tot oktober 1998 lid blijven van dit parlement. In mei 1998 volgde hij Johannes Rau op als SPD-voorzitter in Noordrijn-Westfalen en bleef dat tot 2001.
Nationale politiek: ministerschappen en partijleiderschap Zijn eerste stappen in de nationale politiek zette Franz Müntefering in 1975, toen hij namens de SPD lid werd van de Bondsdag. Bij de verkiezingen van 1976 werd hij voor het eerst officieel verkozen en daarna tot en met 1990 nog viermaal herkozen. Hij profileerde zich tijdens zijn ambtsperiodes voornamelijk op het thema woningbouw.
Naast partijgenoten als Oskar Lafontaine, Rudolf Scharping en Gerhard Schröder klom Müntefering in de vroege jaren negentig op naar de top van de SPD. Vanaf 1991 maakte hij deel uit van het federale partijbestuur en in 1995 werd hij Bundesgeschäftsführer (partijdirecteur). In die hoedanigheid was hij medeverantwoordelijk voor de voorbereiding en uitvoering van de verkiezingscampagne in aanloop naar de Bondsdagverkiezingen van 1998, die voor de partij uiterst succesvol verliepen: de SPD werd de grootste partij en kwam na 16 jaar oppositie voeren weer aan de macht, met Gerhard Schröder als bondskanselier. Zelf werd Müntefering bij deze verkiezingen ook opnieuw verkozen in de Bondsdag. In de nieuw gevormde bondsregering (het kabinet-Schröder I) werd hij benoemd tot minister van Verkeer, Huisvesting en Ruimtelijke Ordening. In deze functie zorgde hij mede voor de verhuizing van Bondsdag en bondsregering van Bonn naar Berlijn, en indirect ook voor de herstructureringen bij de Deutsche Bahn (de Duitse spoorwegen), waar hij Hartmut Mehdorn als voorzitter aanstelde.
Na amper een jaar legde Müntefering in september 1999 zijn ministeriële taken neer. Hij werd opnieuw (waarnemend) partijdirecteur van de SPD, een positie die wegens het ontslag van Ottmar Schreiner vacant geworden was.Partijstructuur SPD gewijzigd na nederlaag (Reformatorisch Dagblad, 7 september 1999) Nog datzelfde jaar vormde de partij zijn functie om tot die van secretaris-generaal, een titel die Müntefering vervolgens tot oktober 2002 voerde. In deze rol coördineerde hij de noodzakelijke verhoudingen tussen het kanselierschap, de Bondsdagfractie en de partij. thumb|Franz Müntefering in 2009 Toen de regering van Schröder bij de Bondsdagverkiezingen van 2002 herkozen werd, trad Müntefering af als secretaris-generaal om in de Bondsdag voorzitter van de SPD-fractie te worden. Hij zou deze taak ruim drie jaar bekleden. Daarnaast werd hij in maart 2004 op een buitengewone partijdag verkozen tot bondsvoorzitter van de SPD.Müntefering nieuwe voorzitter Duitse sociaaldemocraten (De Standaard, 21 maart 2004) De verkiezing van een nieuwe voorzitter was noodzakelijk geworden nadat kanselier Schröder, die tot dan ook partijvoorzitter was, binnen de eigen partij met toenemende weerstand tegen de door hem nagestreefde hervormingen op sociaal vlak geconfronteerd werd. Müntefering werd met 95% van de stemmen verkozen, het beste resultaat voor een SPD-partijvoorzitter sinds 1991.
Na de Bondsdagverkiezingen van 2005 trad onder leiding van Angela Merkel een nieuwe regering aan waarin de SPD coalitiepartner werd van de christendemocratische CDU/CSU. Müntefering werd in dit kabinet-Merkel I benoemd tot bondsminister van Arbeid en Sociale Zaken en tevens als vicekanselier.SPD-voorzitter Müntefering nieuwe vicekanselier (De Standaard, 13 oktober 2005) De leiding van de Bondsdagfractie werd overgenomen door scheidend minister van Defensie Peter Struck.
In het najaar van 2005 ontstond binnen de SPD een crisis toen Andrea Nahles, een vertegenwoordiger van de linkerflank van de partij, door het bestuur verkozen werd tot de nieuwe secretaris-generaal. Dit gebeurde tegen de uitdrukkelijke wens van Müntefering, die zelf Kajo Wasserhövel als zijn voorkeur naar voren had geschoven. Müntefering besloot zich hierop terug te trekken als partijvoorzitter.Verdeeldheid binnen SPD, Stoiber stapt op (Duitsland Instituut, 1 november 2005) Hij werd in november 2005 opgevolgd door Matthias Platzeck. Andrea Nahles trok haar kandidatuur als secretaris-generaal vervolgens in.
In verband met de ernstige ziekte van zijn echtgenote zag Müntefering zich in november 2007 genoodzaakt om voortijdig af te treden als minister en vicekanselier. Zijn vervangers werden Frank-Walter Steinmeier (vicekanselier) en Olaf Scholz (minister van Arbeid en Sociale Zaken).Nach Münteferings Rücktritt: Scholz wird neuer Arbeitsminister, Steinmeier Vizekanzler (Tagesspiegel, 13 november 2007) Müntefering bleef echter wel lid van de Bondsdag. Na het overlijden van zijn vrouw in 2008 keerde hij terug in de actieve politiek. In oktober van dat jaar werd hij opnieuw verkozen tot bondsvoorzitter van de SPD, waarmee hij Kurt Beck opvolgde. Na de voor de SPD slecht verlopen Bondsdagverkiezingen van 2009 trad Müntefering weer af en werd Sigmar Gabriel de nieuwe voorzitter. In 2013 stelde Müntefering zich niet meer verkiesbaar voor de Bondsdag en nam hij afscheid van de politiek.
Latere activiteiten Na zijn politieke loopbaan was Müntefering onder meer erevoorzitter van de Arbeiter-Samariter-Bund Deutschland (2013–2021), bestuursvoorzitter van de Deutsche Gesellschaft (2013–2021), voorzitter van de adviesraad van het Berliner Demografie-Forum (2014–2022) en voorzitter van seniorenfederatie BAGSO (2015–2021).
Hij schreef tevens enkele boeken: Macht Politik! (2008, met Tissy Bruns) Unterwegs: Älterwerden in dieser Zeit (2019) Nimm das Leben, wie es ist. Aber lass es nicht so. (2024)
thumb|Franz Müntefering in 2025 Heuschreckendebatte In 2005 kwam Müntefering in opspraak nadat hij meermaals zware kritiek had geuit richting het Duitse bedrijfsleven.SPD levert forse kritiek op Duitse bedrijven (Duitsland Instituut, 19 april 2005) Aanleiding hiervoor waren een aantal bedrijfssluitingen en delokalisaties, die hem ernstige zorgen baarden. Hij hekelde met name de (private) investeringsmaatschappijen en hedgefondsen, die zouden leiden tot torenhoge winsten voor topmanagers terwijl tegelijkertijd massaal arbeidsplaatsen verdwenen. Hij vergeleek het gedrag van de financiële investeerders met een sprinkhanenplaag die bedrijven zouden kaalvreten:
"Sommige (financiële) investeerders denken niet aan de mensen wier arbeidsplaats ze vernietigen. Ze blijven anoniem, hebben geen gezicht, vallen als sprinkhanen over bedrijven heen, vreten ze kaal, en trekken voort. Tegen deze vorm van kapitalisme strijden wij."
Müntefering beschuldigde aanvankelijk niemand bij naam, maar publiceerde later een 'sprinkhanenlijst' met bedrijven, die hij binnen de SPD verspreidde. In het belang van bedrijven en werknemers pleitte hij voor meer overheidsbemoeienis, met als doel de economische rechtvaardigheid te bevorderen.
Münteferings uitspraken ontketenden het zogenaamde Heuschreckendebatte ('sprinkhanendebat'), dat in de Duitse media breed werd uitgemeten. Enerzijds kon hij rekenen op brede steun onder de bevolking (met name bij progressieve partijen en vakbonden), anderzijds stuitte hij op felle kritiek van werkgeversorganisaties en economen.Kapitalismedebat houdt gemoederen bezig (Duitsland Instituut, 29 april 2005) De toenmalige oppositiepartijen CDU, CSU en FDP noemden het betoog van Müntefering 'contraproductief' en waarschuwden dat deze buitenlandse investeerders zouden afschrikken.
De historicus Michael Wolffsohn vergeleek Münteferings uitspraken met de anti-joodse retoriek gedurende de tijd van het nationaalsocialisme: "Vandaag noemt men deze plaag sprinkhanen, vroeger ratten of joodse zwijnen." Socialistische en groene politici reageerden verontwaardigd op deze vergelijking. Paul Spiegel, toenmalig voorzitter van de Centrale Raad voor de Joden, noemde de nazi-vergelijking van Wolffsohn 'absurd' en omschreef elke vergelijking van mensen met dieren als "fundamenteel ongelukkig".
Sinds het debat fungeert de term 'sprinkhaan' in de Duitse politiek als een metafoor voor dubieuze financiële handelwijzen en als kritiek op het kapitalisme.
Categorie:Bondsdaglid Categorie:Duits deelstaatminister Categorie:Duits deelstaatparlementslid Categorie:Duits minister van Huisvesting Categorie:Duits minister van Vervoer Categorie:Duits minister van Arbeid Categorie:Duits minister van Sociale Zaken Categorie:Duits partijvoorzitter Categorie:SPD-politicus