thumb|Torremolinos is al sinds de jaren 50 een belangrijke vakantiebestemming in Spanje thumb|Skiërs op een kleine skilift tijdens de wintersport thumb|Beeld van wintersportvakanties: de Après-ski thumb|Uitzicht in Nationaal park Goreme, Cappadocië (Turkije)
Vakantie is een meerdaagse periode waarin iemand zijn gewoonlijke dagelijkse activiteiten staakt en tijdelijk niet naar school, studie, of werk gaat. Het woord vakantie is afgeleid van het Latijnse vacare, dat staat voor leeg of vrij zijn.Etymologie van het woord vacant Vakantie staat dan voor het vrij zijn van verplichtingen. Omstreeks 1850 kreeg het begrip de huidige betekenis. In de loop van de tijd zijn er voor veel werknemers, scholieren, studenten en sommige groepen zelfstandigen regels gekomen over de periode en omvang van de vakantie. Sinds ongeveer 1960 maakt het fenomeen vakantie een stormachtige groei door. Gaandeweg is vakantie gekoppeld aan het maken van een reis of bezoeken van een bepaalde bestemming: men gaat op vakantie.
Ontwikkeling Het woord vakantie bestaat al eeuwen binnen het christendom, op belangrijke kerkelijke feestdagen stelt de Kerk vrije dagen in zoals Pasen, Kerstmis of heiligenfeesten. Vakantie als maatschappelijk verschijnsel en vrije tijd van enige omvang dateert van ongeveer het midden van de negentiende eeuw.Enne Koops, Geschiedenis van de zomervakantie, Historiek, 19-08-2023
Vakantiereizen hebben onder de elite een lange traditie en kwamen al bij de Romeinen voor.De 'Grand Tour' van de Romeinen Ook later vanaf ongeveer de zestiende eeuw reisden leden van de Europese adel en later ook de gegoede burgerij. Een van de vormen van vakantie was de "Grand Tour" voor adellijke kinderen: deze werden op reis gestuurd door hun ouders, opdat ze cultureel en persoonlijk gevormd zouden worden.
Lange tijd werd gedacht dat de (zomer)vakantie werd ingevoerd om kinderen de kans te geven mee te helpen bij de oogst. Historisch onderzoek laat echter zien dat dit onwaarschijnlijk is, omdat extra personeel juist later of eerder gewenst was. Er worden drie andere oorzaken genoemd voor de opkomst van de vakantie. Allereerst pleitten onderwijshervormers voor vakantie om zowel kinderen als leerkrachten rust te gunnen. Daarbij kwam dat de schoollokalen in de zomer erg heet waren, zo heet dat kinderen niet kwamen opdagen. Dit speelde met name in de VS, waar scholen om die reden overgingen tot de invoering van een zomervakantie. Ook de opkomst van het socialisme en de vakbonden speelde een rol. Deze beweging pleitte voor kortere werktijden. Hierin paste de invoering van de achturige werkdag (VS 1842; Nederland 1919; België 1921), maar ook die van vrije dagen. In Nederland verschenen de eerste krantenberichten met de term zomervakantie in de jaren 1830.
thumb|Gemiddeld aantal vakantie- en feestdagen gedurende 1870-2000 in verschillende landen Het belang van vakanties is vanaf het begin van de twintigste eeuw enorm toegenomen, zeker in de westerse wereld sinds circa 1970.Trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd 2017 van het CBS (PDF) Omstreeks dat jaar was in de rijke landen voor veel mensen voldaan aan de voorwaarden om op vakantie te gaan: de beschikbaarheid van transportmiddelen (auto, trein, vliegtuig), voldoende financiële middelen, voldoende vrije tijd en — voor zover het buitenlandse vakanties betreft — niet al te ingewikkelde grensformaliteiten. Omstreeks 1970 ging minder dan de helft van de Nederlanders op vakantie en minder dan 25% van de Nederlanders buiten Nederland. In de eenentwintigste eeuw is het percentage Nederlanders dat op vakantie gaat gestegen tot meer dan 80 (Europa 64). Daarbij is de reisafstand fors toegenomen, van gemiddeld 1100 kilometer in 1969 tot 2700 kilometer per vakantie in 2005. Verwacht wordt dat het massatoerisme en de vakantie-industrie verder zullen groeien, ook in landen als China en India.Vakantiekilometers en hun milieu-effecten zullen spectaculair blijven stijgen – Trendanalyse van het Nederlandse vakantiegedrag van 1969 tot 2040 (PDF)
In 2015 gaan de Nederlanders gemiddeld iets meer dan twee weken op vakantie. De kosten hiervan zijn ongeveer 2600 euro per huishouden. Mensen met een laag inkomen gaan minder lang weg en geven daardoor ook minder geld aan hun vakantie uit.
Regelingen In veel landen bestaan regelingen waarin de vakantieperiodes zijn vastgelegd of is aangegeven op hoeveel vakantiedagen werknemers recht hebben. Daarnaast bestaan er voor grote groepen werknemers regels of afspraken over speciale vakantietoeslagen. In veel landen zijn scholen of universiteiten vaak lange tijd gesloten, soms enkele maanden. Ook liggen sommige bedrijfstakken enige tijd stil.
Vakantieverlof in Nederland In Nederland is wettelijk vastgesteld dat werknemers bij een voltijds dienstverband 20 vakantiedagen krijgen. Gedurende deze vakantiedagen wordt het salaris doorbetaald. Daarboven krijgen werknemers, afhankelijk van de collectieve arbeidsovereenkomst of arbeidsovereenkomst, bovenwettelijke dagen. Nederlanders hebben gemiddeld 25 vakantiedagen bij een fulltime baan. Leraren hebben veel meer vakantiedagen. De wettelijke vakantiedagen vervallen in principe een half jaar na het einde van het jaar waarin de dagen zijn opgebouwd. Er kan schriftelijk verlenging van de geldigheid aangevraagd worden. Een bedrijfstak die in de zomer in Nederland enkele weken stilligt, is de bouw. Dit wordt aangeduid met de bouwvakvakantie, ook wel bouwvak genoemd in de volksmond.
Schoolvakanties in België en Nederland
Op de scholen past men de volgende vakantieperiodes toe. Per regio en soms per school kunnen de data verschillen: herfstvakantie kerstvakantie voorjaars-, krokus- of carnavalsvakantie paasvakantie (alleen nog in België) meivakantie (typisch voor Nederland) zomer- of grote vakantie. In Nederland werden in 1901 de vakanties voor scholen vastgelegd in de leerplichtwet.
Effecten van vakantie op gezondheid en welbevinden Volgens Nijmeegse onderzoekers neemt het niveau van gezondheid en welbevinden toe tijdens een vakantie. Het grootste effect wordt aangetroffen op de 8e dag van de vakantie. Als de persoon weer gaat werken, is de situatie in de eerste werkweek alweer op het oude niveau. Burn-outklachten blijken echter ca. drie weken na de vakantie verminderd te zijn. Hoewel het effect maar kort duurt, heeft vakantie wel nut. Mensen die gedurende lange tijd geen vakantie nemen zijn vaker ziek en overlijden vaker vroegtijdig. Een vakantie kan ook de stemming verbeteren, waarmee de vakantieganger beter bestand wordt tegen stress. Een vrij weekend blijkt hiervoor te kort te duren, het effect daarvan is na een dag werken alweer verdwenen.
De positieve effecten zijn deels als een effect van vrij zijn werk of school. Daarnaast zijn mensen op vakantie vaker en langer in de buitenlucht, wat gunstige effecten heeft op de gezondheid. Ook het gevoel de eigen beslissingen te kunnen nemen, zonder baas of werkdruk draagt bij aan de vermindering van stress. Tijdens vakantie met vrienden, familie of partner wordt meer tijd aan deze mensen besteed dan gedurende de rest van het jaar. Deze interacties tussen mensen dragen bij aan een geluksgevoel. Daarnaast kan vakantie het zelfbeeld verbeteren, geeft de vakantie de tijd om te experimenteren en kan de zelfkennis verbeteren.
Bij sommige mensen leidt de gedachte aan of de voorbereiding van vakantie al tot spanning, wat wel als vakantiestress wordt aangeduid. Ook tijdens de vakantie zelf kan dit zich voordoen, met als gevolg vermoeidheid, irritatie of andere lichamelijke en psychische problemen.Vakantiestress (Psychologiemagazine) Vakantie kan dan ook meer spanningen met de partner veroorzaken door echtelijke ruzies. De vakantie zelf kan ook met stress gepaard gaan, omdat er tijdens een reis mogelijk van alles mis kan gaan. Of de vakantiestress om een specifieke vorm van stress gaat, is niet duidelijk. Deels zou het om heimwee gaan, deels om reeds sluimerende lichte psychiatrische klachten.Heimwee, huilen en slapeloosheid (NRC) Bij vliegvakanties kan men ook last krijgen van jetlag, vooral als naar het westen of het oosten wordt gevlogen. Jaarlijks krijgen vakantie-alarmcentrales honderden meldingen van vakantiegangers die last hebben van aandoeningen als slapeloosheid, angststoornissen, lusteloosheid en waandenkbeelden. Psychologen vermoeden dat vakanties een aanslag doen op lichaam en geest van vakantiegangers, doordat ze zich blootstellen aan ongewone omstandigheden zoals tropische temperaturen, grote hoogtes, onbekend voedsel en een ander slaap-waakritme. Vakantie is bovendien vaak een moment waarop niet verwerkte ervaringen zich kunnen manifesteren. Ook zijn niet zelden de verwachtingen hooggespannen en is de voorbereiding slecht. Het lichaam probeert zich aan te nieuwe omstandigheden aan te passen, maar dit kan gepaard gaan met spanningen. Vooral de angst voor het onbekende en daarmee het gebrek aan controle zou deze mensen parten spelen, en in het verlengde hiervan, het ontbreken van de vertrouwde structuur, ritmes en routines. Menige vakantieganger denkt dat hij of zij zich, net als thuis tijdens het werk, nuttig moet maken, en rust daardoor niet uit. Ook het reisgezelschap kan op de zenuwen werken, omdat de omgangsvormen anders en intenser zijn dan in normale omstandigheden. Groepen die relatief vaak last hebben van vakantiestress zijn alleengaande reizigers, jongeren die verwachtingsvol voor het eerst zelf op vakantie gaan en ouderen met een zwakke gezondheid, die na lange tijd weer neerstrijken in een land waar zij ooit waren of woonden.
Naast deze psychische klachten komen ook lichamelijke klachten voor. Sommige mensen worden ziek aan het begin van hun vakantie. Uit onderzoek rond 1990 bleek dat dit te maken heeft met een lager niveau van adrenaline door de ontspanning. Als gevolg daarvan neemt de weerstand af.
Organisatie en bestemming Hoewel sommigen tijdens hun vakantie thuisblijven,Dit wordt ook wel aangeduid als de thuisvakantie of 'Balconia', zie: (2009). Groeten uit Balkonië, column op Nu.nl, herhaald op OnzeTaal kiezen de meeste mensen in België en Nederland ervoor gedurende hun vakantie enige tijd van huis gaan. De variatie in vakantiereizen is enorm en loopt uiteen van een avontuurlijke geheel onvoorbereide reis alleen tot een volledig georganiseerde reis voor groepen. In Nederland kozen in 2016 verreweg (ruim 80%) de meeste vakantiegangers ervoor om van tevoren hun vakantie te boeken, ofwel het verblijf, ofwel de reis, of beide. Ongeveer 6% gaat op de bonnefooi en vertrekt zonder iets te boeken. De bestemmingen en vervoermiddelen lopen eveneens zeer uiteen. Voor de corona-crisis ging ongeveer 3/4 van de Belgen en Nederlanders naar het buitenland voor hun vakantie, maar in andere landen ligt dit percentage veel lager. Daarbij varieerde het type vakantie van strandvermaak in Zandvoort tot een natuurexcursie in Antarctica, van wandelen in de Ardennen tot een luxe cruise in Zuidoost-Azië. De belangrijkste buitenlandse vakantiebestemmingen voor Belgen en Nederlanders zijn Frankrijk, Spanje, Italië en Duitsland, maar ook andere landen zoals Thailand en Turkije trekken veel toeristen.Onderzoek vakanties en reizen (Statbel, het Belgische statistiekbureau)
thumb|Zomerkamp in Bucha Oblast Kiev(Oekraïne) Reizen worden georganiseerd door commerciële bedrijven, reisbureaus of reisorganisaties maar ook door verenigingen of ideële organisaties.
Doelgroepen