miniatuur|Interieur vrijmetselaarstempel loge les Amis Philantropes, Brussel De vrijmetselarij in België omvat een groot aantal obediënties ofwel koepelorganisaties van vrijmetselaarsloges. De oudste en grootste is het Grootoosten van België welke anno 2025 meer dan 10.000 leden heeft. Daarnaast zijn er nog verschillende andere obediënties, gezamenlijk hebben zij ongeveer 27.000 leden. Er zijn obediënties die alleen toegankelijk zijn voor mannen, voor vrouwen en gemengde obediënties.
De basis wordt gevormd door die obediënties waar de basisgraden - ook wel de symbolieke of 'blauwe' graden genoemd - van leerling, gezel en meester worden verleend. Daarnaast zijn er diverse obediënties voor de vervolgpaden of hogere graden, waarin aspecten van de drie basisgraden verder worden uitgewerkt. De vervolgpaden - ook wel voortgezette werkwijzen genaamd - kennen daarbij hun eigen inwijdingen en gradenstelsel.
De situatie van de Belgische vrijmetselarij staat in sterk contrast met de situatie in de meeste andere landen. Een kleine minderheid van de loges in België behoort tot de zogenaamde reguliere vrijmetselarij, de meer traditionele vorm die er een deïstische visie op nahoudt. De meerderheid van de Belgische loges behoort echter tot de liberale vrijmetselarij, welke een atheistische en adogmatische visie heeft.
Ten slotte zijn er ook een aantal aan de vrijmetselarij verwante organisaties in België, waaronder enkele para-maçonnieke; dit zijn organisaties die overeenkomsten vertonen met de vrijmetselarij maar er geen deel van uitmaken.
Beknopte geschiedenis
De geschiedenis van de vrijmetselarij op wat vandaag Belgische bodem is, begint in de periode van de Oostenrijkse Nederlanden (1715-1795) en het prinsbisdom Luik. De eerste vrijmetselaarsloge op Belgische bodem zou in 1721 in Bergen gesticht zijn onder de naam Parfaite Union, daarna volgden in 1730 loges in Gent en Doornik. Hier is echter geen sluitend bewijs van. Vanaf 1740 werden verschillende loges opgericht door buitenlandse militairen of burgers, die in België vertoefden en voornamelijk afkomstig waren uit Engeland en Frankrijk. De vrijmetselarij verspreidde zich gestaag en verschillende buitenlandse obediënties trachtten voet aan de grond te krijgen zoals de Grootloge der Nederlanden, de Grand Lodge of England en de Grand Lodge of Scotland.
In 1766 werd François Bonaventure Joseph du Mont, markies de Gages (1739-1787) namens de Grande Loge de France benoemd tot provinciaal grootmeester. Hij trachtte de verschillende loges onder een centraal gezag te groeperen en te doen aansluiten bij de Grande Loge de France, maar slaagde hier in eerste instantie niet in. In 1770 werd hij Provincial Grand Master for the Austrian Netherlands, een provinciale grootloge van de Grand Lodge of England waarna hij meer succes had: in 1786 waren 26 loges lid van deze provinciale grootloge. De Gages introduceerde ook de hogere graden vrijmetselarij in de Oostenrijkse Nederlanden. Nadat Jozef II in 1780 alleenheerser werd over de Oostenrijkse Nederlanden, hervormde hij de vrijmetselarij echter dramatisch. Zo beperkte hij in 1785 het aantal vrijmetselaarsloges tot drie loges te Brussel. Na het overlijden van de markies de Gages in 1787 verdween de vrijmetselarij vrijwel volledig uit de Oostenrijkse Nederlanden
Gedurende de zogeheten Franse tijd (1794-1815) waarbij de Nederlanden overheerst worden door Frankrijk, was er weer sprake van een nieuwe bloeiperiode van de vrijmetselarij. Slapende loges werden heropgericht, nieuwe loges ontstonden en er waren ook een groot aantal veldloges actief die door militairen werden opgericht. Eind 1813 waren er opnieuw ruim 30 vrijmetselaarsloges in de Zuidelijke Nederlanden.
Na de nederlaag van Napoleon in Waterloo werden de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden in 1815 verenigd in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, met koning Willem I der Nederlanden als vorst van de eenheidsstaat. Het Grootoosten der Nederlanden, onder grootmeester Prins Frederik der Nederlanden, werd opgedeeld in twee provinciale grootloges. In de praktijk bleef een wezenlijke integratie echter achterwege.
Na de Belgische Revolutie in 1830 werd op 23 februari 1833 het Grootoosten van België opgericht wat spoedig de bescherming genoot van de nieuwe koning Leopold I van Saksen-Coburg-Gotha. Het Grootoosten werd formeel als reguliere obediëntie erkend door de United Grand Lodge of England maar verloor deze erkenning op het eind van de negentiende eeuw.
Op 22 februari 1911 werd de eerste Belgische gemengde loge opgericht, nº 45 Egalité van Le Droit Humain. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de maçonnieke activiteit in bijna alle loges stilgelegd.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden op last van de Duitse bezetter alle loges gesloten en alle maçonnieke activiteiten verboden. Hoewel er geen individuele vervolging was, kwamen er wel de nodige vrijmetselaars om in het verzet of werden door knokploegen van collaborateurs omgebracht. Onder hen waren de grootmeester van het Grootoosten van België, de gewezen minister Jules Hiernaux en zijn voorganger, de Naamse provinciegouverneur en oud-minister François Bovesse. In het concentratiekamp Esterwegen stichtten Belgische vrijmetselaars de loge Liberté Chérie, die na de oorlog officieel werd erkend door het Grootoosten.
Na de bevrijding in 1945 kwam de vrijmetselarij moeilijk terug op gang, het Grootoosten van België richtte de eerste nieuwe loges pas op vanaf 1956. Op 4 december 1959 besloten enkele loges zich af te splitsen van het Grootoosten en richtten twee dagen later te Luik de Grootloge van België op, in een poging opnieuw de maçonnieke regulariteit te verwerven. De Grootloge van België werd in 1965 officieel erkend als reguliere obediëntie door de United Grand Lodge of England, andere buitenlandse obediënties volgden.
In 1979 verbrak de United Grand Lodge of England echter haar banden weer met de Grootloge van België, omdat zij zich onvoldoende zou conformeren aan de beginselen van de regulariteit. Op 15 juni 1979 scheurden als uitvloeisel daarvan negen loges zich af van de Grootloge om de Reguliere Grootloge van België te vormen.
Op 20 april 1974 richtte de Grand Loge Féminine de France een eerste loge in Brussel op, gevolgd door loges in Luik, Brussel en Charleroi. In 1981 werd onder een Frans charter de Vrouwengrootloge van België opgericht. Op 11 november 2006 ten slotte werd te Brussel de gemengde obediëntie Lithos Confederatie van Loges opgericht. De initiatiefnemers kwamen uit het Grootoosten van België, Le Droit Humain, de Grootloge van België en het Grootoosten van Luxemburg.
Basisgraden Bij de obediënties die in België de basisgraden van leerling, gezel en meester verlenen kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Belgische obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in België.
Belgische obediënties In onderstaande tabel een opsomming van alle zelfstandige Belgische obediënties die de basisgraden verlenen, anno 2025. Obediëntie Type Omvang OmschrijvingGrootoosten van Belgiëliberaal, gemengd138 logesDe oudste en grootste obediëntie in België, opgericht in 1833. Oorspronkelijk alleen toegankelijk voor mannen, maar sinds 2020 is zij een confederatie die bestaat uit een mannenfederatie, een gemengde federatie en een vrouwenfederatie. Zij kent ook een enkele loge in Luxemburg en in Burundi, en is verantwoordelijk voor het Belgisch Museum van de VrijmetselarijGrootloge van Belgiëliberaal, masculien70 logesEen obediëntie welke in 1959 werd opgericht als afsplitsing van het Grootoosten van België. Initieel regulier, maar vanaf 1979 liberaal. Reguliere Grootloge van Belgiëregulier, masculien61 logesDe enige reguliere obediëntie in België, erkend door de United Grand Lodge of England. Opgericht in 1979 als afscheuring van de Grootloge van België.Vrouwengrootloge van Belgiëliberaal, feminien47 logesDe eerste vrouwenloge in België werd in 1974 opgericht onder meterschap van de Grande Loge Féminine de France, de obediëntie werd in 1981 gesticht. Zij telt ook enkele loges in de Verenigde Staten van Amerika en een in Denemarken.Lithos Confederatie van Logesliberaal, gemengd43 logesDe confederatie is in 2006 ontstaan uit loges die oorspronkelijk tot andere obediënties behoorden. Ze staat open voor loges die exclusief mannelijk, exclusief vrouwelijk of gemengd zijn en telt ook een loge in Zwitserland
Buitenlandse obediënties Een opsomming van alle buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in België. Obediëntie Type Omvang OmschrijvingBelgische Federatie Le Droit Humainliberaal, gemengd116 logesDe Belgische vertegenwoordiging van de Ordre Maçonnique Mixte International Le Droit Humain, een internationale gemengde obediëntie die werd opgericht in 1893 en haar hoofdzetel heeft in Parijs. De eerste loge in België werd opgericht in 1912, de Belgische federatie in 1928. Grand Lodge of Scotlandregulier, masculien2 logesDeze obediëntie werd opgericht in 1736. De hoofdzetel is in Edinburgh (Schotland), maar ze is sinds 1933 ook aanwezig in België. Anno 2025 heeft zij een loge in Brussel en een in Antwerpen. Grande Loge Traditionnelle et Symbolique Opéraregulier, masculienEen Franse obediëntie met een kleine vertegenwoordiging in België.Grande Loge de Franceliberaal, masculien2 logesDe op een na oudste obediëntie van Frankrijk met hoofdzetel in Parijs. De Grande Loge de France is een liberale obediëntie en kent twee actieve loges in België, een in Doornik en een in Baisieux.Grootoosten van Luxemburgliberaal, gemengd3 logesEen gemengde obediëntie met haar hoofdzetel in Luxemburg stad. Zij heeft in België een drietal loges, waarvan 2 in Vlaanderen en 1 in Wallonië. Gran Oriente Latinoamericanoliberaal, gemengd2 logesEen Latijns-Amerikaanse koepel van loges. In België heeft ze twee loges, Francisco De Miranda-Pensamiento Libertariote nr. 28 te Aalst en loge Sur nr. 39 in Brussel.Gran Logia Simbólica Españolaliberaal, gemengd1 logeEen Spaanse koepel van loges. De koepel werd opgericht in 1979. In België heeft deze obediëntie één loge, La Luz nr. 4 te Gent.Ordre Initiatique et Traditionnel de l'Art Royalliberaal, gemengd1 logeEen Franse orde, die uitsluitend werkt volgens de Operatieve Ritus van Salomon. In België heeft ze een loge, Le Diamant Bleu nr. 126 in Péruwelz.Grande Loge Belge du Rite Ancien et Primitif de Memphis-Misraïmliberaal, gemengdDe Belgische vertegenwoordiging van L’Ordre International du Rite Ancien et Primitif de Memphis-Misraïm. Deze obediëntie werkt volgens de ritus van Memphis-Misraïm en kent enkele loges in België. Zij past zowel de basisgraden als de hogere graden van de ritus toe. Grande Loge Mixte Nationaleliberaal, gemengd4 logesDe Grande Loge Mixte Nationale is een van oorsprong Franse obediëntie die in 2010 is ontstaan. Zij kent een drietal loges in Nalinnes en een in Brussel.Directoire National Rectifië de Franceliberaal2 logesEveneens een van oorsprong Franse obediëntie die werkt volgens de Gerectificeerde Schotse Ritus. Zij kent een loge in Brugge en een in Namen.Prince Hall Grand Lodge of Georgiaregulier1 logeDeze Amerikaanse Prince Hall grootloge heeft een militaire loge in het SHAPE-hoofdkwartier in Bergen, lodge nr. 590 George L. Mason.
Vervolgpaden De Aloude en Aangenomen Schotse Ritus is veruit het populairste hogere gradensysteem in België.
Daarnaast zijn er - overwegend in de reguliere vrijmetselarij - nog enkele andere systemen in zwang, die uit de Angelsaksische vrijmetselarij stammen. Bij al deze vervolgpaden gebruikt men vaak verschillende benamingen voor de loges die onder een obediëntie vallen, bijvoorbeeld kapittels of conclaven. Binnen obediënties die de hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse ritus verlenen wordt een loge ook wel een korps genoemd, de obediëntie zelf wordt dan als jurisdictie aangeduid. Ook hier kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Belgische obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in België. Belgische obediënties