Een burgemeester is een bestuursfunctionaris op gemeentelijk niveau. Internationaal is er een verscheidenheid aan functies en macht die een burgemeester heeft.
Etymologie Het Nederlandse woord burgemeester komt van borghmeester, burchmeester of borgermeyster, dat wil zeggen hoofd van borg of burg (stad, wijk).Burgemeester / burgermeester. Onze Taal.
België thumb|150px|Emmily Talpe, als burgemeester van Ieper met de traditionele sjerp
Benoeming De burgemeester is in België het hoofd van het gemeentebestuur en wordt door de gewestregering benoemd uit de leden van de gemeenteraad voor een periode van zes jaar. De gemeenteraadsleden kunnen daarvoor kandidaten voordragen bij de provinciegouverneur. Een kandidaat-burgemeester heeft de steun nodig van de meerderheid van zijn eigen fractie. De steun van de meerderheid in de hele gemeenteraad is formeel niet nodig, maar is bijna altijd het geval. In uitzonderlijke gevallen kan de burgemeester ook worden benoemd buiten de verkozenen voor de gemeenteraad.
De burgemeester staat aan het hoofd van de gemeentelijke administratie en is meestal voorzitter van de gemeenteraad (sinds 2007 kan in Vlaanderen een gemeenteraad zijn eigen voorzitter kiezen) en het college van burgemeester en schepenen. Daarnaast staat hij ook aan het hoofd van de lokale politie op bestuurlijk vlak of zetelt hij in de politieraad indien het lokale politiekorps verschillende gemeenten bedient. Hij moet ervoor zorgen dat de wetten en de besluiten van hogere overheden uitgevoerd worden.
Belgische burgemeesters dragen bij officiële gelegenheden een sjerp in de kleuren van de Belgische vlag. Franstalige burgemeesters heten in België "bourgmestre".
Bij de staatshervorming van 2001 (Lambermontakkoord) werd de bevoegdheid inzake de organisatie van de lokale besturen overgedragen aan de drie Gewesten, zodat er geleidelijk aan verschillende regelingen ontstaan voor het Vlaams Gewest, het Waals Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Het Vlaams Parlement keurde op 6 juli 2005 een nieuw gemeentedecreet goed waarin de rol en bevoegdheden van alle actoren in de lokale besturen grondig werden geherdefinieerd.
In Wallonië wordt sinds 2006 de burgemeester zo goed als rechtstreeks verkozen: de verkozene met de meeste voorkeurstemmen op de lijst met de meeste stemmen binnen de gevormde meerderheidscoalitie wordt automatisch voorgedragen als burgemeester. Sinds de verkiezingen van 2024 heeft de Vlaamse regering dit ook in Vlaanderen ingevoerd, samen met enkele andere nieuwe regels.
In Brussel en Wallonië luidt de eed die burgemeesters moeten afleggen nog steeds: "Je jure fidélité au Roi, obéissance à la Constitution et aux lois du peuple belge." terwijl dit in Vlaanderen slechts "Ik zweer de verplichtingen van mijn mandaat trouw na te komen." is.
Pas bij wet van 27 augustus 1921 mogen vrouwen toegelaten worden tot het burgemeesterschap van België.Bosschaert, A.A. (1958) De burgemeester in België en Nederland, p. 70
Praktijk Een burgemeester wordt in de praktijk voorgedragen door de meerderheid van de gemeenteraad, maar formeel is dat niet noodzakelijk. Meestal is hij ook gemeenteraadslid, maar in uitzonderlijke omstandigheden kan dit ook iemand van buiten de raad zijn.
Enkele burgemeesters benoemd buiten de raad zijn 'erfopvolgingen' tijdens een legislatuur waarbij de nieuwe burgemeester een familielid opvolgt en nog geen raadslid kon zijn, omdat twee zulke dichte familieleden niet samen in de gemeenteraad mogen zetelen: Hulshout, 1981: Mark Verhaegen (CVP) volgde zijn vader Joris op; Ichtegem, 1968-71: Pharaïlde Stael (CVP) volgde haar man Alberic Verscheure op; Nieuwkerke (Heuvelland), 1962: José Lemaire (CVP) volgde zijn vader Leon op; Booischot (Heist-op-den-Berg), 1959: Carl Demolder (CVP) volgt zijn vader Germain op; Zwevegem, 1962: Antoine Bekaert (CVP) volgt zijn vader Leon op.
Andere voorbeelden van burgemeesters benoemd buiten de raad: Ravels, 2010: Walter Luyten (CD&V); was daarvoor OCMW-voorzitter; Koksijde, 1990: Jos Leye;overleden 24.09.1991, zie Gazet van Antwerpen 25.09.1991 Bredene, 1983: Roger Eerebout (CVP); was daarvoor gedeputeerde. Lochristi, 1959: Jean De Schrijver; was niet verkiesbaar ten tijde van de gemeenteraadsverkiezingen.zie de arresten van de Raad van State van 28.04.1959 nr. 7.037 (over de gemeenteraadsverkiezing) en van 17.05.1960 nr. 7.851 (over zijn burgemeestersbenoeming), Verzameling Arresten van de Raad van State, 1959, p. 345 en 1960, p. 474
De benoeming van Jos Leye tot burgemeester van Koksijde in 1990 is een zeldzaam voorbeeld waarbij men op zoek ging naar een neutraal persoon buiten de lokale politiek om burgemeester te worden. De reden voor deze demarche van de gouverneur was dat er door verschillende overlopingen geen stabiele meerderheid was; er waren al drie verschillende kandidaat-burgemeesters door verschillende meerderheden na elkaar voorgedragen.Dries DAWYNDT, Studie van het machtsverwervingsproces op lokaal vlak in Koksijde tussen 1988 en 2012 (Masterproef politieke wetenschappen Universiteit Gent 2011-2012) (pdf), p. 34-35
Een burgemeester die niet gesteund wordt door een meerderheid in de gemeenteraad is zo mogelijk nog zeldzamer. Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Liesbeth Homans (N-VA) heeft in 2015 gemeenteraadslid Eric De Bruycker van de oppositiepartij ProLink (2 zetels) benoemd tot burgemeester van Linkebeek, dit tegen de meerderheidspartij LB in, die Damien Thiéry (MR) bleef steunen. Een randgeval is Diepenbeek in 2006: Etienne Steegmans (VDD) was oorspronkelijk voorgedragen door een meerderheid (CD&V-VDD + VLD) en tot burgemeester benoemd, maar bij de installatievergadering van de gemeenteraad kwam er een andere meerderheid tot stand voor de verkiezing van het schepencollege (sp.a + VLD + Groen + één onafhankelijk raadslid afkomstig van CD&V-VDD).Op de valreep nieuwe coalitie in diepenbeek; Gazet van Antwerpen, 26 december 2006 Charles-Ferdinand Nothomb (PSC) dacht in een neutrale burgemeester buiten de raad de oplossing gevonden te hebben voor het probleem-Happart in Voeren. Hij liet de koning op 17 oktober 1986 de benoeming ondertekenen van Roger Wynants, een toen 43-jarige Franstalige leraar Nederlands in Visé, afkomstig uit Sint-Martens-Voeren, waar zijn vader burgemeester was voor de fusie. Maar de Happart-groep zette Wynants zodanig onder druk dat die de benoeming niet durfde aanvaarden; hij wilde de eed niet afleggen. Nothomb nam de dag daarop ontslag als minister van Binnenlandse Zaken om zijn verantwoordelijkheid te nemen voor het mislukken van 'zijn' oplossing.
In België wordt het burgemeesterschap soms (in het verleden dikwijls) gekenmerkt door lange bestuursperiodes door een en dezelfde persoon of familie. Alfred Amelot was 68 jaar burgemeester in de gemeente Zingem (1896-1964); zijn grootvader Jacques-Chrétien Amelot was het 46 jaar (1804-1850). Joseph Matthys stond 60 jaar aan het hoofd van de gemeente Herzele (1896-1956). Joannes Dirix, 56 jaar burgemeester van Kemzeke (1832-1888). Zijn opvolger Napoleon Bohyn was het 45 jaar (1888-1933). Jules Storme, 56 jaar burgemeester van Waregem (1848-1904). Hij was een zoon van burgemeester Ferdinand Storme (1819-1830) en een kleinzoon van burgemeester Godefroid Boulez (1804-1819). Jozef Browaeys, 54 jaar burgemeester van Horebeke (1965-2018). Jules Maenhaut van Lemberge, 52 jaar burgemeester van Lemberge (1888-1940). Gaëtan baron della Faille d'Huysse, 52 jaar burgemeester van Huise (~1874-1926). Zijn dochter Agnès volgde hem op en was de volgende 43 jaar (1927-1970) burgemeester. Carlos van Crombrugghe werd in 1956 gevierd voor 50 jaar burgemeesterschap; 7 leden van zijn familie bestuurden er de voormalige gemeente Sint-Martens-Leerne, samen goed voor 146 jaar bestuur. Amedée graaf Visart de Bocarmé stond 48 jaar aan het hoofd van de stad Brugge (1876-1924). Pieter Frans Drubbel was de eerste burgemeester van Oostakker, waar hij 46 jaar diende (1800-1845), plus 3 jaar als agent municipal voordat de positie van burgemeester gecreëerd was (1797-1799). Hij was ook 25 jaar burgemeester van Desteldonk (1806-1831). Zijn zoon Jozef Drubbel werd ook burgemeester van Oostakker in 1867, maar kwam 2 jaar later te overlijden. Auguste Lippens was 45 jaar burgemeester van Moerbeke (1847-1892) en ook de volgende 75 jaar werd de sjerp door iemand van de familie Lippens gedragen. Néchin kreeg vijf burgemeesters van het notabele geslacht Ducatillon tijdens de negentiende eeuw, voor een totaal van 71 jaar (1808-1813, 1813-1818 en 1830-1843, 1848-1852, 1852-1870, 1870-1894).
De burgemeesters kwamen vroeger exclusief uit de families van regenten, adel, grootgrondbezitters, herenboeren, industriëlen of rijke kooplieden. Die namen dan zelf de taak op of lieten het over aan anderen. In België waren de burgemeesters vroeger vaak bierbrouwers, zoals in de gemeenten Berchem, Drongen, Merchtem, Laarne, Opwijk, Steenhuffel, Wieze, Landegem en Ulbeek. De meer landelijke, agrarische gebieden kenden veel herenboeren-burgemeesters.
Pas na de Tweede Wereldoorlog kwam er een democratisering van het ambt.
België kent het fenomeen van de "verhinderd burgemeester": ambtsdragers die de uitvoering van hun bevoegdheden overlaten aan een waarnemer, omdat zij een conflicterende dubbelfunctie hebben aanvaard, bijvoorbeeld die van minister of eurocommissaris. Zo bleef federaal premier Elio Di Rupo burgemeester van Bergen tijdens zijn periode aan het hoofd van de regering en bleef eurocommissaris Karel De Gucht burgemeester van Berlare. Ook de premiers Camille Huysmans en Bart De Wever waren en zijn als Antwerps burgemeester in dit geval. Er wordt in deze gevallen ook wel gesproken van "titelvoerend burgemeester".
Districtsburgemeester Sinds de decentralisatie in 2001 hebben de Antwerpse districten een uitvoerend districtscollege met "districtsschepenen" en een "districtsvoorzitter" die sinds 1 januari 2019 officieel "districtsburgemeester" wordt genoemd.
Nederland Benoeming Een burgemeester wordt in Nederland door de Kroon benoemd.Benoeming burgemeester mogelijk uit de Grondwet rijksoverheid.nl, 19 juni 2015 Een commissie uit de gemeenteraad voert met meerdere kandidaten sollicitatiegesprekken en draagt de beste kandidaat voor aan de gemeenteraad. De voltallige gemeenteraad beslist uiteindelijk wie als nieuwe burgemeester wordt voorgedragen aan de minister van Binnenlandse Zaken. De minister spreekt met de kandidaat en draagt de kandidaat daarna voor benoeming voor bij de Koning. De Koning benoemt de burgemeester bij koninklijk besluit. De Kroon volgt in beginsel altijd de aanbeveling van de gemeenteraad, tenzij een burgemeester niet door de screening (naslag AIVD en Belastingdienst) komt. Bij benoemingen voor gemeenten met 50.000 inwoners of meer en bij hoofdsteden van provincies wordt de voordracht van de minister van Binnenlandse Zaken eerst besproken in de ministerraad.Kroonbenoeming burgemeester, politiekeambtsdragers.nl
In enkele gemeenten (Delfzijl, Best, Vlaardingen, Boxmeer, Leiden, Zoetermeer, Utrecht en Eindhoven) is in het begin van de 21ste eeuw een burgemeestersreferendum gehouden, waarin de bevolking kon kiezen tussen twee kandidaten. Dit referendum was niet bindend. Aangezien de ervaringen niet positief waren (lage opkomst en te beperkte keuze), wordt het burgemeestersreferendum niet meer toegepast. thumb|Frank Koen als burgemeester van Capelle aan den IJssel met ambtsketen Nederlandse burgemeesters dragen bij officiële gelegenheden een ambtsketen en worden benoemd voor een ambtsperiode van zes jaar. Na afloop van die termijn zijn zij telkens weer voor zes jaar herbenoembaar. miniatuur|300x300px|Burgemeesters in Nederland naar politieke partij. Grafiek gebaseerd op gegevens van het ministerie van Binnenlandse Zaken (9 april 2024). miniatuur|366x366px|Overzicht van de politieke achtergrond van Nederlandse burgemeesters (6 september 2021).