De Belgische provincieraads-, gemeenteraads- en districtsraadsverkiezingen van 2024 vonden plaats op zondag 13 oktober 2024, zes jaar na de lokale verkiezingen van 2018 en vier maanden na de federale verkiezingen van 9 juni 2024.
Te verkiezen mandaten De Belgische kiezer kon zijn stem uitbrengen: in Vlaanderen en Wallonië: voor de 10 provincieraden (in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bestaat de provincie als bestuursniveau niet); in heel België: voor de 565 gemeenteraden; in de stad Antwerpen: ook voor de 10 districtsraden; en in de zes Vlaamse randgemeenten met taalfaciliteiten rond Brussel en in de faciliteitengemeenten Komen-Waasten en Voeren: voor de schepenen, de OCMW-raden en het vast bureau van die OCMW-raden.
Het aantal gemeenten daalt van 300 naar 285 in Vlaanderen (waarvan er eentje het tiende district van Antwerpen wordt) en van 262 naar 261 in Wallonië.
Er waren in totaal 13.356 gemeenteraadsleden, 404 provincieraadsleden en 238 districtsraadsleden te verkiezen.
Regelgeving en organisatie Sinds de bijzondere wet van 13 juli 2001 zijn de drie gewesten (zijnde het Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest) bevoegd voor de organisatie van de lokale verkiezingen. Het Waals Gewest heeft op zijn beurt de Duitstalige Gemeenschap bevoegd gemaakt voor de gemeenteraadsverkiezingen van de Duitstalige gemeenten.
Stemrecht en coalitievorming Het Vlaams Parlement heeft met het decreet ‘Versterking lokale democratie’ van 16 juli 2021 enkele hervormingen goedgekeurd die vanaf de verkiezingen van 2024 geldig zijn. Zo is er, in tegenstelling tot de Europese, federale en regionale verkiezingen die op zondag 9 juni 2024 plaatsvonden, in Vlaanderen geen opkomstplicht meer voor de lokale verkiezingen. De lijststem verdween; alleen het aantal voorkeurstemmen bepaalt wie verkozen wordt. De kandidaat met de meeste voorkeurstemmen van de grootste lijst heeft twee weken het exclusief recht om een coalitie te vormen. De kandidaat met de meeste voorkeurstemmen van de grootste partij binnen de meerderheidscoalitie wordt burgemeester. Het kan dus niet meer dat de kleinste coalitiepartner de burgemeester levert.Vlaams Parlement schaft opkomstplicht lokale verkiezingen af, VRT NWS, 14 juli 2021. Gearchiveerd op 21 maart 2023.
Gemeentefusies Daarnaast had de Vlaamse regering de ambitie om meer gemeenten te laten fuseren dan er tijdens de voorgaande legislatuur doorgevoerd zijn.Somers wil met nieuw plan gemeentefusies zien verdubbelen, De Standaard, 12 juli 2020. Gearchiveerd op 15 september 2021. Bij fusies die voor een decretale deadline goedgekeurd werden, werd bij deze verkiezingen de gemeenteraad voor de nieuwe fusiegemeente verkozen. Er waren een aantal fusies in voorbereiding tegen de verkiezingen van 2024. 28 gemeenten hebben een principiële beslissing genomen om te fuseren tot 13 nieuwe fusiegemeenten. Allen namen uiterlijk 31 december 2023 een definitieve beslissing."Lopende fusietrajecten 2019-2024", Vlaanderen, 2023, online geraadpleegd op 11 augustus 2023. Bij deze fusies fuseerde één gemeente, Borsbeek, met de stad Antwerpen en werd een nieuw district van Antwerpen.
Aan Waalse kant fuseerden Bastenaken en Bertogne: de verkiezingen vonden hier plaats voor een eengemaakte gemeenteraad voor de nieuwe fusiegemeente.
Kiesgerechtigden Stemgerechtigden zijn Belgen vanaf 18 jaar die in België wonen en op 1 augustus ingeschreven werden in de kiezerslijsten. Voor de gemeenteraadsverkiezingen konden ook inwoners met een andere nationaliteit die zich in hun gemeente als kiezer hebben laten registreren, stemmen.
Hieronder zijn de aantallen kiezers te vinden, zoals vastgesteld op 1 augustus 2024:
Belgen EU-burgers Niet-EU-burgers Totaal Ingeschreven % van het potentieel Ingeschreven % van het potentieel Brussel-Hoofdstad 599.132 41.251 17,09% van 241.417 9.192 13,25% van 69.383 649.575 Vlaanderen 4.927.307 36.592 10,40% van 351.825 8.221 7,67% van 107.180 4.972.120 Wallonië (zonder DG) 2.561.360 55.349 24,60% van 224.986 10.336 18,62% van 55.515 2.627.045 Duitstalige Gemeenschap 49.706 1.845 15,53% van 11.879 31 2,62% van 1.183 51.582 Totaal voor België 8.137.505 135.037 16,27% van 830.107 27.780 11,91% van 233.261 8.300.322
Stemming Er werd deels met potlood en papier gestemd en deels elektronisch. In Vlaanderen stemden 141 gemeenten met papier en 159 elektronisch. Brussel en de Duitstalige Gemeenschap stemden volledig elektronisch. Wallonië (zonder de Duitstalige Gemeenschap) stemde volledig met potlood en papier. Dit is dezelfde situatie als op 9 juni 2024, toen Sint-Genesius-Rode en Sint-Pieters-Leeuw voor het eerst elektronisch stemden. Buiten deze twee gemeenten, was de situatie dezelfde als in 2019.
De stembureaus waar met papier gestemd werd, waren open van 8 tot 13 uur. De stembureaus waar met een stemcomputer gestemd werd, zijn open van 8 tot 16 uur in Brussel en Wallonië en van 8 tot 15 uur in Vlaanderen.
Na de verkiezingen De uittredende raden en besturen bleven na de verkiezingen nog even in functie. Een meerderheid van de nieuw verkozen raadsleden ondertekende voordrachtsakten voor een deputatie (voor provincies) en de aanstelling van burgemeesters en schepenen (voor gemeenten en districten). In Vlaanderen worden de burgemeesters officieel benoemd door de Vlaamse Regering en leggen ze de eed af in handen van de provinciegouverneur, in Brussel bij de minister-president en in Wallonië bij de gemeenteraadsvoorzitter.
De installatie van de verkozen raden gebeurt op de volgende momenten: Vlaamse provincieraden: op een van de eerste vijf werkdagen van december (Art. 7 Provinciedecreet) Vlaamse gemeenteraden: op een van de eerste vijf werkdagen van december (Art. 6 Decreet Lokaal Bestuur); voordien was dit pas in januari Brusselse gemeenteraden: op een van de eerste vijf werkdagen van december Waalse provincieraden: eind oktober (Art. L6111-1 CDLD) Waalse gemeenteraden: begin december (Art. L1122-3 CDLD)
Politieke context
Na de Europese, federale en regionale verkiezingen van juni 2024 gingen de verschillende regeringsonderhandelingen van start. Al snel werd een Duitstalige, Franstalige en Waalse regering gevormd. De onderhandelingen voor een federale, Vlaamse en Brusselse regering raakten echter niet tijdig rond voor de start van de campagne voor de lokale verkiezingen. Partijen vrezen toegevingen te moeten doen, zo dicht bij verkiezingen.Welke deadline is nog haalbaar voor Vlaamse en federale formatie? "Partijen vrezen toegevingen te moeten doen, zo dicht bij verkiezingen", VRT NWS, 6 september 2024
Federaal dienen partijen wetsvoorstellen in het parlement in, maar er is afgesproken dat ze niet mogen worden goedgekeurd.Wetsvoorstellen Arizonapartijen hebben hoog showgehalte: partners mogen elkaar irriteren, maar geen pijn doen, De Standaard, 9 september 2024 De wetsvoorstellen laten politici toe om zich te profileren in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen.
In Brussel hebben de Franstalige partijen een voorstel ingediend in het Brussels Parlement over het uitstel van de lage-emissiezone, wat niet in goede aarde viel bij Vlaams-Brussels formateur Elke Van den Brandt (Groen).Brusselse formateur Van den Brandt eist dat Franstaligen plan over uitstel lage-emissiezone intrekken: "Noodzaak om te kunnen onderhandelen", VRT NWS, 12 september 2024
De campagne voor de lokale verkiezingen vond dus plaats met de achtergrond van de recente parlementsverkiezingen.
Brussels Hoofdstedelijk Gewest De gemeenteraden van de 19 Brusselse gemeenten werden verkozen. In totaal werden er 703 raadsleden verkozen, 8 meer dan 6 jaar geleden. 4 gemeenten kregen 2 raadsleden bij door bevolkingsaangroei.
De volgorde van de lijstnummers van de politieke partijen was als volgt toegewezen:
Vooruit DéFI CD&V Groen PS MR Ecolo Les Engagés N-VA Vlaams Belang Team Fouad Ahidar Open Vld PTB-PVDA
In veel gemeenten was mobiliteit een belangrijk thema, na de uitrol van Good Move-circulatieplannen en de tegenstand ertegen.
Gemeenten Gemeente aantalraadsledenAnderlecht 47Brussel 49Elsene 43Etterbeek 35Evere 35Ganshoren 29 (+2)Jette 37Koekelberg 27Oudergem 33 (+2)Schaarbeek 47Sint-Agatha-Berchem 29 (+2)Sint-Gillis 35Sint-Jans-Molenbeek 45Sint-Joost-ten-Node 29Sint-Lambrechts-Woluwe 39 (+2)Sint-Pieters-Woluwe 35Ukkel 43Vorst 37Watermaal-Bosvoorde 29 TOTAAL 703
In zes gemeenten haalde één lijst een absolute meerderheid van de zetels: in Evere (PS met lijsttrekker Ridouane Chahid), Sint-Lambrechts-Woluwe (LB met lijsttrekker Olivier Maingain), Oudergem (Défi met lijsttrekker Sophie de Vos), Koekelberg (PS met lijsttrekker Ahmed Laaouej), Sint-Joost-ten-Noode (LB met lijsttrekker Emir Kir) en Sint-Pieters-Woluwe (Les Engagés met lijsttrekker Benoît Cerexhe).
Het Rechtscollege van het Brussels Parlement heeft de verkiezingen in Sint-Joost-ten-Node ongeldig verklaard.
Vlaanderen Vanaf 1 januari 2025 telt Vlaanderen 221 lokale mandatarissen minder tellen dan ervoor:Steden en gemeenten doen het vanaf 2025 met 221 politici minder, 26 april 2024, De Tijd In totaal verdwenen bij de nieuwe fusiegemeenten 351 mandatarissen: 16 schepenen, 247 gemeenteraadsleden en 88 leden van het bijzonder comité voor de sociale dienst. In Antwerpen zijn er 30 mandatarissen verdwenen, in Limburg 96, in Oost-Vlaanderen 151, in Vlaams-Brabant 40 en in West-Vlaanderen 41. In 50 gemeenten kwamen er 120 mandatarissen bij ten gevolge van de bevolkingsgroei, waarvan 14 schepenen, 88 gemeenteraadsleden en 18 extra leden voor het bijzonder comité voor de sociale dienst. Netto zijn er dus 2 schepenen, 159 gemeenteraadsleden en 70 BCSD-leden minder. In de provincie Antwerpen steeg het netto aantal mandatarissen; in de andere provincies daalde dit aantal. In de Antwerpse districten kwamen 17 raadsleden bij (15 voor het nieuwe district Borsbeek en 2 voor Hoboken).
Op 3 september 2024 werden in Vlaanderen de gemeenschappelijke lijstnummers geloot: Vooruit PVDA cd&v Vlaams Belang N-VA Open Vld Groen Daarnaast waren er heel wat lokale partijen, die een nummer toegewezen krijgen vanaf 8.
Na het aanzienlijke verlies van Open Vld bij de verkiezingen van juni 2024, stapten slechts weinig afdelingen van Open Vld ook als Open Vld naar de kiezer voor de gemeenteraadsverkiezingen. Veel andere lokale afdelingen kozen een lokale naam.Slechts 1 liberale burgemeester behoudt de naam Open VLD in Antwerpen: Dirk Van Mechelen (Kapellen) gelooft in "sterk merk", VRT NWS, 1 oktober 2024In 2018 nog in 161 gemeenten, nu maar in 30: Open VLD amper zichtbaar op stemformulier gemeenteraadsverkiezingen, VRT NWS, 17 september 2024
In Vlaanderen waren er 33.190 kandidaten voor de gemeenteraden. De leeftijd ging van 18 tot 96 jaar, met een gemiddelde van 50 jaar.
In de gemeenten Lo-Reninge en Herstappe werd maar één lijst ingediend. De lijsttrekker werd automatisch de burgemeester. Hier vond dus geen gemeenteraadsverkiezing plaats, maar wel een provincieraadsverkiezing.
In 118 gemeenten haalde één lijst een absolute meerderheid van de zetels, vaak cd&v. In Mesen, Spiere-Helkijn en Zuienkerke (alle drie West-Vlaanderen) behaalde de grootste lijst zelfs alle zetels.In bijna de helft van Vlaamse gemeenten kan absolute meerderheid besturen: ontdek hier waar, HLN, 16 oktober 2024
De opkomst lag rond de 64% in Vlaanderen. De laagste opkomst was in Eeklo met 53,7% en de hoogste in Mesen met 81,7%. Tijdens de marathonuitzending van VRT NWS kreeg die zondag van de kijkers de benaming 'Zijlijnzondag', verwijzend naar de vele burgers die op de zijlijn eerder toekeken naar de gebeurtenissen van die dag maar niet gingen stemmen.
Antwerpen Provincieraad Voor de verkiezingen voor de provincieraad (36 zetels in totaal) werd de provincie Antwerpen ingedeeld in drie kieskringen, die overeenkomen met de drie arrondissementen Antwerpen (20 zetels), Mechelen (7 zetels) en Turnhout (9 zetels).
Antwerpen (stad)