Le voyage dans la lune (Nederlands: De reis naar de maan) is een grootse en komische sprookjesopera (opéra-féerie) / operette uit 1875, die oorspronkelijk in het Théâtre de la Gaîté te Parijs werd uitgevoerd. Het stuk bestaat uit vier akten en drieëntwintig scènes en wordt begeleid door muziek van Jacques Offenbach. Het Franstalige libretto is van Albert Vanloo, Eugene Leterrier en Arnold Mortier.

Het stuk is een vrolijke en absurdistische parodie op Jules Verne's romans De la Terre à la Lune uit 1865 en Voyage au centre de la terre uit 1864. Het is tevens een parodie op de wereld in die tijd. Terwijl sommige onderwerpen nog steeds actueel zijn, werd de satire in de loop van de tijd aangepast aan de actualiteit.Olyrix, 2021

Geschiedenis Voorgeschiedenis De maan, het reizen naar de maan en maanbewoners houden de mensheid al lang bezig. Plutarchus (46-120 AD) veronderstelde in zijn De facie in orbe Lunae dat de maan mogelijk bewoond werd door wezens waarvoor de atmosfeer geschikt zou zijn. Andere scenario’s die in zijn boek geopperd worden zijn dat geesten van gestorven aardlingen zich op de maan vestigden, en dat geesten in afwachting van vereniging met nieuwgeboren aardlingen op de maan wachten.

De Griekstalige Romeinse schrijver Lucianus van Samosata (125 – 180 AD) was mogelijk de eerste die science fiction schreef. In zijn satirische werk Ware verhalen beschrijft hij een oorlog tussen maankoning Endymion en zonnekoning Phaethon, waarbij de legers van beide koningen vreemde hybride wezens bevatten. In dat verhaal beschrijft Lucianus bovendien het leven op de maan en hoe deze afwijkt van die op aarde.

Francis Godwin beschreef in 1638 een utopie in de ruimte middels zijn The Man in the Moone. Cyrano de Bergeracs Histoire comique des États et Empires de la Lune (ca 1650) had een verhaallijn dat hieraan parallel liep: De hoofdpersoon, vergelijkbaar als die in het voorgaande werk, vindt een machine uit waarmee hij naar de maan reist, alwaar hij een andere samenleving van mensen en dieren ontdekt. Hij draait de zaken al om, zoals Offenbach dat later ook zou doen: de maanbewoners zien onze Aarde als de maan. (2016), "Space Utopia in the 1970s of the Twentieth Century on the Basis of the Kobaïan World", essay in More After More. Essays Commemorating the Five Hundredth Anniversary of Thomas More's Utopia.

Van Christiaan Huygens werd postuum Cosmosthereos gepubliceerd, een verhandeling waarin hij over het bestaan van buitenaards leven speculeerde. In een tijd dat dergelijke gedachten gevaarlijk waren omdat ze potentieel in strijd met de leer van de kerk waren, kan Huygens hiermee als de eerste (wetenschappelijke) ambassadeur van buitenaards leven beschouwd worden. Met de ontwikkeling van wetenschap en technologie kwam sowieso een beter begrip van het heelal en leidde het tot de ontplooiing van nieuwe esthetische muzikale uitingen.

Bergeracs tekst werd ruim een eeuw later door Joseph Haydn gebruikt in de opera Il mondo della luna (1777). Deze opera zou een voorloper zijn van de fascinatie voor ruimtevaartreizen die weer een kleine eeuw later uitbrak: in de jaren rond 1860 kwam de ruimtevaart in de belangstelling en werd hierover door verschillende schrijvers gepubliceerd.Van den Brandhof, 2010

De beroemde baron von Munchhausen claimde twee keer een maanreis gemaakt te hebben.

Le voyage dans la lune Op 12 juni 1872 kondigt de krant Le Figaro een fantastisch toneelstuk in twaalf bedrijven aan voor het einde van dat jaar. Het project faalt echter. Een gelijknamig stuk werd wel aangeboden aan Jaques Offenbach, die toen directeur was van Théâtre de la Gaîté. Wegens de hoge kosten gaat hij er niet mee verder. Als later Albert Vizentini de directeur is, gaat die er wel mee verder. Jaques Offenbach is er dan alleen nog als componist bij betrokken. Wellicht geïnspireerd door de aandacht die in die tijd aan ruimtevaartreizen werd besteed, componeerde Offenbach van het verhaal een opera(-féerie): het is geïnspireerd op het verhaal van Verne, De la Terra á la lune. Hoewel het verhaal van Verne fictief is, diende zowel deze en Offenbachs opera destijds ter reflectie van en inspiratie voor echte ruimtereizen.miniatuur|Christian Perrin als Koning Vlan en Zulma Bouffar als Prins Caprice. Hier als charlatans in de scene op de vrouwenmarkt.De première vindt plaats op 26 oktober 1875 in het Théâtre de la Gaîté te Parijs. De gevel van het theater was voorzien van een enorm model van de maan. De directeur was trots op de volgens hem accurate reproductie, compleet met kraters. (1980) , Offenbach, his life and times, .

Niets werd gespaard voor de enscenering. Voor deze megaproductie werden 24 majestueuze decors gebouwd door de heren Cornil, Fromont en Cheret. Het zijn replica's van het observatorium te Parijs, een hoogoven, een maanlandschap, een vulkaan, en originele architecturen zoals een glazen paleis en parelmoer galerijen. De 673 kostuums zijn ontworpen door Alfred Grévin. Er werd zelfs een dromedaris geleend uit een pretpark in Parijs. Er werd verder gebruikgemaakt van valluiken, speciale effecten en zelfs vuurwerk. De twee balletten zijn gearrangeerd door Justament. De hoofdrollen worden vertolkt door Zulma Bouffar (Prins Caprice, travestierol) en Christian (Vlan). De originele opvoering duurde minstens drie uur.Het was niet de enige megaproductie van Jacques Offenbach. Le Roi Carotte (Koning Wortel) bijvoorbeeld duurt in de originele versie wel zes uur.

Le voyage dans la lune werd in de periode van 1875 tot 1876 zo'n 185 keer opgevoerd in Parijs. De Parijse kranten waren lovend, wat leidde tot nog meer bezoekers: het stuk werd van 31 maart 1877 tot de laatste voorstelling op 31 mei 1877 in Théâtre du Châtelet uitgevoerd. Na Parijs werd het stuk ook nog opgevoerd in Londen en Wenen. In Nederland was de première op 9 september 1876 in het nog steeds bestaande theater Frascati te Amsterdam; ook hier met "decoratiën", "kunstmatige verlichting", "machinerieën" en kostuums naar het Parijse voorbeeld.

Latere uitvoeringen en bewerkingen Vanwege de enorme organisatie en hoge kosten hebben er na 1877 maar weinig uitvoeringen plaatsgevonden. Als het werk al uitgevoerd werd, was het vooral in Frankrijk, al dan niet in (sterk) gewijzigde (goedkopere) vorm.

Georges Méliès, de bekendste pionier op filmgebied, liet zich inspireren door deze opera voor zijn beroemdste film, Le voyage dans la lune uit 1902: er zijn veel overeenkomsten tussen de film en de opera: zo zijn in de film ook het observatorium, de astronomen, de "raket", het lange kanon, en maanbewoners (seleniten, naar Selene de maangodin) te zien en is ook de film een parodie.

Eind 2022 ging er een Leeuwarden een Nederlandstalige productie met zes operazangers, zes instrumentalisten en drie acrobaten van BarokOpera in première, die tot begin 2024 door Nederland toerde.

In 2023 bracht de Opéra-Comique een productie van Le voyage dans la lune onder regie van Laurent Pelly. Ook hier werd de satire aangepast aan de actualiteit, en zelfs aan de plaats van uitvoering en het publiek. De productie, waarin een hoofdrol was weggelegd voor de kinderkoren, was later dat jaar in een uitvoering van de Nationale Opera van Griekenland en, in een Duitse vertaling, in de Volksoper in Wenen te zien. Een jaar later toerde er een productie van regisseur Olivier Fredj langs verschillende Franse operahuizen.

Verhaallijn

Het volledige verhaal is in detail op diverse sites te lezen.Vanloo et al, 1877Le Voyage dans la Lune (PDF) op Offenbach Edition Keck (OEK)

Hieronder volgt een synopsis, verdeeld in aktes en scenes. Deze worden voorafgegaan door een ouverture waarin door koperblazers een motief wordt gespeeld dat een ruimte-effect suggereert. Hierop volgen o.a. liederen, balletmuziek, dansen met vaak stimulerende ritmes, een fanfare, een madrigaal, en een aantal melodrama's.

Eerste akte Eerste scène: Prins Caprice miniatuur|Prins Caprice Prins Caprice heeft de wereld rondgereisd om zijn opleiding te voltooien, en wordt feestelijk onthaald bij het koninklijk paleis. Hij moest van zijn vader mannen leren kennen, maar hij geeft toe dat hij vooral vrouwen heeft ontmoet. Hij geniet van zijn vrijheid. Hij wil daarom niet trouwen, noch zijn vader, Koning Vlan, als koning opvolgen. Vlan is verbijsterd door de weigering. Op dat moment verschijnt de maan en de prins besluit dat hij naar de maan wil omdat hij de wereld al kent. Koning Vlan vindt het onzin. Maar als de prins voet bij stuk houdt, vraagt hij de beste wetenschapper van het land, Microscoop, om raad. Deze neemt ze mee naar het observatorium.

Tweede scène: Het observatorium

Na veel bureaucratische rompslomp worden ze binnengelaten. De stokoude astronomen bij de enorme telescoop dralen met hun advies, en willen een commissie instellen. Dat duurt de prins allemaal veel te lang, en hij beveelt dat er op straffe van het ontslag van de astronomen en Microscoop binnen acht dagen een oplossing gefabriceerd moet zijn. Derde scène: De smederij miniatuur|De smederij Acht dagen later komen de koning, de prins en de professor de oplossing bekijken in de smederij. Het is een capsule, die afgevuurd gaat worden door het grootste kanon aller tijden. Het kanon is 20 lieues lang, gaat over steden en dorpen, en het uiteinde rust op een berg.De lieue is oude lengtemaat, waarvan verschillende maten voor bestonden. Hier gaat het vermoedelijk om een maat van tussen de 3,898 km (la (nouvelle) lieue de Paris) en 4 km: dat komt overeen met de draadlengte van 96.000 lieues om de zogenaamde veldtelefoon op de maan met de aarde te verbinden, een afstand die dichtbij de gemiddelde afstand van 385.000 km tussen de maan en aarde komt. Op basis van dezelfde aanname was het kanon dus ca 80 km lang. Microscoop wordt gedwongen mee te gaan omdat hij de uitvinder is. Op verzoek van prins Caprice gaat ook de koning mee.

Vierde scène: Het vertrek miniatuur|Het kanon Ze begeven zich naar het kanon. Ze gaan de capsule in met veel proviand, met name een kist met appels. Met een gigantische knal wordt de capsule gelanceerd. De talrijke omstanders worden omver geblazen.

Tweede akte Vijfde scène: De maan.

De maan verschijnt geleidelijk met mysterieuze stemmen en vreemde bouwwerken.

Zesde scène. De aankomst

miniatuur|De Seleniten De maan blijkt bewoond te worden door diverse vreemde wezens. De maanbewoners (selenieten) kijken bezorgd naar het onbekende voorwerp, dat zij al vier dagen zien naderen. Ze vrezen dat dit het einde van de maan betekent, en dat de aardbewoners komen om hen uit te roeien. Cosmos, de koning van de maan, en zijn adviseur Cactus komen er bij. Cosmos stelt de bevolking gerust, want zijn beste wetenschappers hebben toch vastgesteld dat de aarde onbewoond en onleefbaar is. Prompt klinkt er een fluitend geluid, gevolgd door een enorme knal. In paniek slaan de maanbewoners op de vlucht. miniatuur|Cosmos op dromedarisDie knal was van de landende capsule. Als de rook is opgetrokken opent Vlan het luik en komt hij naar buiten, gevolgd door de anderen. Ze bekijken de omgeving. Omdat de maanbewoners zich nog schuilhouden en het donker is, zijn de aardlingen er nog steeds van overtuigd dat de maan onbewoond is. De aardse wetenschappers hadden immers vastgesteld dat de maan onleefbaar is. Maar dan ziet de prins de contouren van een stad. Ondertussen durven de maanbewoners tevoorschijn te komen, en zoeken voorzichtig contact. Koning Cosmos vraagt waar de bezoekers vandaan komen. Het antwoord bevalt hem niet, maar uiteindelijk kunnen ze hem overtuigen. Hij vindt de bezoekers echter brutaal en laat ze boeien.

Hierop verschijnen zijn vrouw Popotte en zijn dochter Fantasia. Spoedig krijgt Fantasia medelijden met de geboeide bezoekers en vraagt haar vader hun vrijlating. Omdat ze jarig is stemt hij in en ze mogen mee naar het paleis.

Zevende scène: Het glazen paleis