miniatuur De jaren 1980-1989 (van de christelijke jaartelling) vormen het negende decennium in de 20e eeuw.
Meerjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen thumb|Gorbatsjov in 1986 bij de Berlijnse Muur
Economische crisis en conservatieve wending De oliecrisis van 1979 veroorzaakt een economische terugval in de wereld. Samen met de Islamitische Revolutie in Iran, de langdurige gijzeling van Amerikaans ambassadepersoneel in Teheran en de Russische inval in Afghanistan leidt dit tot grote spanningen in de wereld van 1980. In het Verenigd Koninkrijk (1979), de Verenigde Staten van Amerika (1981) en de Bondsrepubliek (1982) komen conservatieve regeringen aan de macht. De jaren 80 zijn het decennium van respectievelijk Margaret Thatcher, Ronald Reagan en Helmut Kohl. Toonaangevend op wetenschappelijk economisch gebied wordt de Chicago School onder leiding van Milton Friedman. Deze stroming wil de aanbodkant van de economie bepalend maken, en de staatsinvloed terugdringen. Ook de dictaturen in Zuid-Amerika, zoals die van Augusto Pinochet in Chili, hangen deze school aan. Premier Thatcher voert wetgeving door die de macht van de Britse vakbonden flink beperkt. Als ze een aantal verliesgevende kolenmijnen wil sluiten, komt ze in conflict met de machtige mijnwerkersbond van Arthur Scargill. Na een maandenlange staking moet ook deze het hoofd buigen.
thumb|Tijdelijke persvrijheid: Solidarność-krant uit juli 1981, met artikel over de Opstand van Warschau, die daarvoor altijd taboe was.
Hervorming in Oost-Europa In Polen breken grootschalige stakingen uit, en de regering ziet zich gedwongen de onafhankelijke vakbond Solidarność (Solidariteit) toe te staan. In december 1981 verandert de koers van de Poolse communistische partij echter, vooral omdat de Sovjet-Unie dreigt met militair ingrijpen als de Poolse communisten geen orde op zaken gaan stellen. De noodtoestand wordt uitgeroepen, Solidarność wordt weer verboden, en de politieke repressie wordt harder. De economie heeft zo geleden onder het conflict dat het westen met voedseltransporten de Polen de winter door moet helpen. Na de dood van Konstantin Tsjernenko in 1985 wordt Michail Gorbatsjov de nieuwe partijleider in de Sovjet-Unie. Hij ziet dat de Sovjet-Unie op een bankroet afstevent door de geweldige kosten die de wapenwedloop met de VS met zich meebrengt. Ook is het morele gezag van de communistische partij tot een dieptepunt gedaald. Gorbatsjov brengt vanaf 1985 radicale hervormingen in de Sovjetpolitiek, onder de namen glasnost (openheid) en perestrojka (herstructurering). Hij hoopt dat door de mensen meer politieke vrijheid te geven de problemen zich vanzelf zullen oplossen. Een van de besluiten van Gorbatsjov is dat de Sovjet-Unie en het Warschaupact niet zullen ingrijpen indien in de andere communistische landen in Europa politieke hervormingen zullen worden doorgevoerd. In Polen wordt bij een nieuwe crisis Solidarność weer toegestaan, en in 1989 worden er open verkiezingen gehouden voor een senaat. Na veel politieke perikelen komt er in augustus 1989 een regering geleid door Solidarność-lid Tadeusz Mazowiecki. In een kettingreactie vallen hierna de andere Oostblokregeringen, en aan het eind van het jaar zijn ook in Hongarije, Tsjecho-Slowakije, de DDR, Bulgarije en Roemenië de communistische regeringen gevallen, of hebben ze vrije verkiezingen toegestaan. Alleen in Roemenië gaat de val van dictator Nicolae Ceauşescu met geweld gepaard; in de andere landen is de machtsovername vrijwillig, of slechts onder druk van (vreedzame) protesten.
Europa Uit de conservatieve pas lopen Frankrijk en Spanje, die voor het eerst sinds decennia een socialistische regering krijgen onder leiding van respectievelijk François Mitterrand en Felipe Gonzalez. De Noord-Ierse burgeroorlog, met gevoel voor understatement de Troubles genoemd, leidt tot een segregatie van de bevolking. Tussen katholieke en protestantse buurten verrijzen hoge muren. De oorlog bereikt ook het Britse eiland, met een bomaanslag op het Londense warenhuis Harrods tijdens de kerstinkopen van 1983, en een op het hotel in Brighton waar de Conservatieve Partij van Margaret Thatcher in oktober 1984 een congres houdt.
Azië China slaat onder Deng Xiaoping een nieuwe koers in, samengevat met de leus "één land, twee systemen". Aan de oostkust worden enkele Speciale Economische zones opengesteld voor buitenlandse investeringen en handel. De zones kennen al snel een enorme economische groei. Door het succes besluit de regering in 1984 om nog 14 nieuwe zones op te richten, open steden. Dengs 'opendeurpolitiek' brengt ook culturele vrijheid. Voor het eerst mag de jeugd luisteren naar westerse popmuziek, en direct wordt Michael Jackson razend populair. Politiek gezien houdt de communistische partij echter de teugels strak in handen. Als in 1987 studentenonrust te lang duurt, moet partijleider Hu Yaobang, populair omdat hij de namen had gezuiverd van hen die waren vervolgd tijdens de culturele revolutie, plaatsmaken voor premier Zhao Ziyang. Als op 15 april 1989 Hu Yaobang sterft, ontstaat er druk vanuit het volk op de Communistische Partij om hem een staatsbegrafenis te geven. Volgens velen reageert de communistische partij niet snel genoeg. Deze onvrede mondt uit in het Tiananmenprotest, waarbij naar schatting een miljoen studenten en andere burgers naar het Plein van de Hemelse Vrede (ook bekend als Tiananmen-plein) trekken en zij de communistische partij oproepen voor vrijheid van meningsuiting en een einde aan het nepotisme in China. Op 4 juni bezet het Volksbevrijdingsleger het plein, en smoort het verzet in bloed.
Midden-Oosten De oorlog tussen Irak en Iran, waarbij de VS het regime van Saddam Hoessein steunen, kost aan beide zijden enorme aantallen doden en gewonden en eindigt in een ongemakkelijke "vrede" tussen de beide landen. De Libanese Burgeroorlog bereikt een nieuw dieptepunt in 1982, als de gekozen maar nog niet geïnstalleerde president Bashir Gemayel, die streeft naar vrede met Israël, wordt vermoord. Een strafexpeditie van Falangistische commando's ontaardt in de Bloedbaden in Sabra en Shatila, waarbij het Israëlische leger zich afzijdig houdt. De verantwoordelijke minister Ariël Sharon raakt de portefeuille van defensie kwijt, en gaat zich als minister zonder portefeuille bezig houden met het koloniseren van de Westelijke Jordaanoever. Eveneens in Libanon introduceert Hezbollah in 1983 voor het eerst sinds de Japanse kamikazepiloten in WOII zelfmoordaanslagen.
Koude Oorlog De Sovjet-Unie valt Afghanistan binnen (eind december 1979), om het communistische bewind daar te steunen, maar Het verzet leidt tot het ontstaan van een aantal fundamentalistisch-islamitische strijdgroepen, de Moedjahedien. Deze hebben vooral succes tegen de Russische luchtmacht met hun door de Amerikanen verstrekte Stinger luchtdoelraketten, die vanaf de schouder kunnen worden afgeschoten. Het Rode leger moet zich in 1989 gehavend en geblameerd terugtrekken. De Olympische Zomerspelen 1980 in Moskou worden door de VS geboycot wegens de Russische inval in Afghanistan. In 1984 komen de Sovjet-Unie en bondgenoten niet naar de Zomerspelen van 1984. In een poging het politiseren van de sport te doorbreken organiseert de mediamagnaat Ted Turner in 1986 de Goodwill Games in Moskou en in 1990 in Seattle.
Militair De plaatsing door het Warschaupact van de SS-20-middellangeafstandsraketten gericht op West-Europa leidt tot het NAVO-dubbelbesluit om deze te beantwoorden met de installatie van Pershing II-raketten, tenzij Moskou de SS20 ontmantelt De Amerikaanse president Reagan komt met het Strategic Defense Initiative, een futuristisch programma om met een ruimteschild het Westen te beschermen tegen een atoomaanval. Een nieuwe wapenwedloop lijkt het gevolg, maar in oktober 1986 vinden Reagan en de Russische partijleider Michail Gorbatsjov elkaar.
Amerika De Verenigde Staten beginnen onder het presidentschap van Ronald Reagan met het herwinnen van hun zelfvertrouwen, dat was geknakt door vernederingen in Vietnam en Iran. Een belangrijke rol speelt de Moral Majority, een fundamentalistische christelijke beweging. Deze strijdt voor familiewaarden, beschouwt de ziekte aids als een straf voor homoseksueel gedrag en voert campagne voor Bijbelse scholen. De Colombiaanse drugsbaron Pablo Escobar bouwt een reusachtig drugsimperium op: het Medellínkartel. Op het hoogtepunt van zijn macht heeft hij 80 procent van de wereldwijde drugstoevoer naar de Verenigde Staten in handen. Fortune en Forbes plaatsen hem op de lijst van tien rijkste mensen ter wereld. De Falklandoorlog tussen het Verenigd Koninkrijk en Argentinië. Nadat de inval in "los Malvinas Argentinas", zoals de Argentijnen de Falklandeilanden noemen, in 1982 door de Britten is afgeslagen, wordt de positie van de militaire dictatuur onhoudbaar. De vrije verkiezingen in 1983 worden gewonnen door de Radicale Partij, en Raúl Alfonsín wordt president. In 1985 wordt een monsterproces gevoerd tegen de junta en haar handlangers, maar dit leidt tot onrust in de legerplaatsen en enkele mislukte coups. Regering en parlement zien zich gedwongen om met een "punto final" (eufemisme voor een algemene amnestie) van verdere vervolgingen af te zien. Het land verandert in een financiële chaos doordat de peronisten iedere samenwerking weigeren en de economie kapotstaken. In El Salvador woedt van 1980 tot 1992 een burgeroorlog tussen de uiterst rechtse regering en een uiterst linkse guerillabeweging, waarbij 75.000 doden vallen. De Latijns-Amerikaanse schuldencrisis begint in 1982 in Mexico, en breidt zich als een olievlek uit over het continent.
België In 1980 worden drie taalgemeenschappen in het leven geroepen: de Nederlandse in het noorden, de Franse in het zuiden en de Duitse in het oosten. Bij roofovervallen door de Bende van Nijvel op Delhaize-winkels vallen zeventien doden. De daders werden nooit gepakt. De linkse actiegroep CCC (Cellules Communistes Combattantes) zaait terreur met tientallen bomaanslagen. Vlaams en Luiksgezinden vechten regelmatig veldslagen uit rond de gemeente Voeren. De problemen escaleren nog na de aanstelling van José Happart als burgemeester. België heeft gedurende de jaren 80 maar liefst 10 regeringen, 9 daarvan onder leiding van Wilfried Martens en een met Mark Eyskens als premier. Vlaanderen krijgt eind jaren 80 met VTM zijn eigen commerciële tv-omroep.
Nederland Onder 2 kabinetten van Ruud Lubbers (CDA-VVD) wordt vanaf begin november 1982 voor de rest van het decennium een strikte bezuinigingspolitiek gevoerd. Nederland gaat over op kabeltelevisie, eerst lokaal en vervolgens landelijk. De "harken" verdwijnen van de daken en buitenlandse zenders komen in de huiskamers. Op Nederland gerichte reclame is aanvankelijk verboden. Maar in 1989 doet met RTL-Veronique de commerciële televisie haar intrede. De massale werkloosheid, en met name de jeugdwerkloosheid, wordt bestreden door arbeidstijdverkorting en vervroegde uittreding, in ruil voor inlevering van loon door de werknemers. Zo herstelt het Nederlandse bedrijfsleven zijn internationale concurrentiepositie en komen banen vrij voor jonge werklozen. Het illegale roulettespel Golden Ten wordt razend populair. De regering bestrijdt de illegale gokhuizen onder meer door de opening tussen 1985 en 1989 van vijf nieuwe Holland Casino's. Binnen enkele jaren worden Toos van der Valk, Freddy Heineken, Gerrit Jan Heijn en het tienjarig dochtertje van Eric Albada Jelgersma ontvoerd, allen uit de top van het Nederlandse bedrijfsleven.
Suriname en de Nederlandse Antillen