miniatuur|Aantal dagen doorgebracht in Cuba door buitenlandse toeristen per gemeente in 2010 miniatuur|Het strand in de badplaats Varadero Het toerisme op Cuba is met ruim 4,7 miljoen toeristen in 2018 Anuario estadístico de Cuba 2018: Turismo (pdf), p. 9 een van de belangrijkste inkomstenbronnen van het eiland. Met zijn gunstige klimaat, stranden, koloniale architectuur en unieke culturele geschiedenis is Cuba al lange tijd een aantrekkelijke bestemming voor toeristen. Cuba telt 253 beschermde gebieden, 257 nationale monumenten, 7 UNESCO-werelderfgoedlocaties, 7 natuurlijke biosfeerreservaten en 13 faunareservaten naast nog andere niet-toeristische zones.
Cuba was een kolonie van Spanje tot 1898 en bleef zich in de eerste helft van de 20e eeuw ontwikkelen door grote investeringen, de oprichting van verschillende industrieën en het groeiend toerisme, wat voornamelijk de belangen van de Verenigde Staten en Amerikaanse bedrijven ondersteunde. De nabijheid van de Verenigde Staten en de nauwe verbondenheid daarmee droegen mede bij aan de bloei van de Cubaanse markteconomie. Toen de betrekkingen tussen Cuba en de Verenigde Staten na de Cubaanse Revolutie van 1959 (en de daaruit voortvloeiende onteigening en nationalisatie van bedrijven) snel verslechterden, werd het eiland afgesloten van zijn traditionele markt door een doorlopend embargo en werd een reisverbod opgelegd aan Amerikaanse burgers die Cuba wilden bezoeken. Binnen twee jaar na de machtsovername van Castro zakte de toeristenindustrie in tot een historisch laag niveau.
In tegenstelling tot de VS heeft Canada normale betrekkingen met Cuba onderhouden, en bezoeken steeds meer Canadezen Cuba voor vakanties. Ongeveer een derde van de bezoekers van Cuba in 2014 waren Canadezen. De Cubaanse regering heeft sinds 1980 haar beleid inzake staatsbezit versoepeld en staat lokale en kleine particuliere ondernemingen toe. Tevens worden revitaliseringsprogramma’s uitgevoerd die gericht zijn op het stimuleren van het toerisme. De Verenigde Staten herstelden in 2015 de diplomatieke betrekkingen met Cuba, in een periode die bekendstaat als de Cuban Thaw. De toeristenindustrie heeft echter minder geprofiteerd dan voorspeld, doordat de regering-Trump een aantal van de restricties die golden vóór de Cuban Thaw weer heeft ingevoerd en daarnaast nieuwe beperkingen heeft opgelegd.
Overzicht Tot 1997 waren contacten tussen toeristen en Cubanen feitelijk verboden door het communistische regime. Na de ineenstorting van Cuba’s voornaamste handelspartner, de Sovjet-Unie, en de daaropvolgende economische crisis die bekendstaat als de Speciale Periode, startte de Cubaanse regering een grootschalig programma om oude hotels te restaureren, de nog overgebleven pre-communistische Amerikaanse auto's op te knappen en verschillende straten in Havana in hun vroegere glorie te herstellen. Daarnaast werden er strandresorts gebouwd om de toeristenindustrie te stimuleren en broodnodige financiële middelen naar het eiland te brengen.
Om de isolatie van het internationale toerisme van de door de staat geïsoleerde Cubaanse samenleving te waarborgen, werd dit gestimuleerd in enclaveresorts waar toeristen, zoveel mogelijk, gescheiden zouden worden van de lokale bevolking. Dit fenomeen staat bekend als “enclave tourism” en “tourism apartheid”.
Tegen het einde van de jaren negentig overtrof het toerisme de traditionele exportindustrie van Cuba, namelijk suiker, als de belangrijkste inkomstenbron van de natie. Bezoekers komen voornamelijk uit Canada en West-Europa, en de toeristische gebieden zijn sterk geconcentreerd rond Varadero, Cayo Coco, de strandgebieden ten noorden van Holguin en Havana.
De impact op de socialistische samenleving en economie van Cuba is aanzienlijk geweest. Echter, in de afgelopen jaren is het toerisme in Cuba afgenomen als gevolg van de economische recessie, escalerende conflicten en angsten rond buitenlandse investeringen en interne economische beperkingen. Sinds de heropening voor toerisme in het midden van de jaren negentig heeft Cuba niet de voorspelde groei doorgemaakt, is er relatief weinig restauratie geweest en verloopt de groei traag. Bovendien heeft een gebrek aan buitenlandse investeringen een negatief effect gehad. Sindsdien heeft de Dominicaanse Republiek Cuba ingehaald op het gebied van toerisme, nieuwe ontwikkelingen en investeringen.
Geschiedenis rechts|miniatuur|370x370px| Bezoekers in Cuba, 1985-2011
Vroeg toerisme Cuba is al lange tijd een populaire bestemming voor toeristen. Tussen 1915 en 1930 verwelkomde Havana meer toeristen dan welke andere locatie in het Caribisch gebied dan ook. Deze toestroom was voor een groot deel te danken aan de nabijheid van Cuba tot de Verenigde Staten, waar de restrictieve drooglegging van alcohol en andere vrijetijdsbestedingen in scherp contrast stond met de traditioneel ontspannen houding van het eiland ten aanzien van drinken en andere activiteiten. Dit wordt geïllustreerd door het foxtrotnummer uit 1919 "I'll See You in C-U-B-A" van Irving Berlin, waarin het drinken in speakeasy's wordt bespot en Cuba wordt gepromoot als een reisbestemming "waar de wijn rijkelijk vloeit." Toerisme groeide uit tot de derde grootste bron van vreemde valuta voor Cuba, na de dominante industrieën suiker en tabak. Daarnaast werden Cubaanse dranken zoals de daiquiri en mojito in deze periode in de Verenigde Staten populair, nadat de drooglegging was opgeheven.
Een combinatie van de Grote Depressie van de jaren dertig, het einde van de drooglegging en de Tweede Wereldoorlog verzwakte de Cubaanse toeristenindustrie aanzienlijk, en pas in de jaren vijftig begon het aantal bezoekers weer significant toe te nemen. In deze periode kwam de georganiseerde Amerikaanse misdaad de vrijetijds- en toeristenindustrie domineren, zoals uiteengezet op de beruchte Havana Conference van 1946. Tegen het midden van de jaren vijftig was Havana uitgegroeid tot een van de belangrijkste markten en de favoriete route voor de drugshandel naar de Verenigde Staten. Desondanks groeide het aantal toeristen gestaag met 8% per jaar en werd Havana bekend als "het Latijnse Las Vegas". links|miniatuur|270x270px| Hotel Nacional in Havana. Tot de gastenlijst van het hotel behoren onder meer Frank Sinatra, Winston Churchill en Ernest Hemingway, en het was ook gastheer van de beruchte Havana-conferentie in 1946.
Achteruitgang na de Cubaanse Revolutie Meteen zijn aantreden als president van Cuba na de Cubaanse Revolutie van 1959 beval Manuel Urrutia de sluiting van vele bars en gokhallen die geassocieerd werden met prostitutie en de drugshandel, waardoor het imago van Cuba als een hedonistische ontsnapping effectief werd beëindigd. Een nieuw overheidsorgaan, het Nationaal Instituut voor de Toeristenindustrie (INTUR), werd opgericht om meer toerisme te bevorderen; dit nam hotels, clubs en stranden over en maakte ze beschikbaar voor het algemene publiek tegen lage prijzen. Het hoofd van het toerismebureau, Carlos Almonia, kondigde een programma aan voor enorme investeringen in hotels en de oprichting van een nieuwe luchthaven. Maar de zorgen over de post-revolutionaire status van Cuba onder Amerikanen, die 8 van de 10 bezoekers uitmaakten, leidden tot een snelle daling van het toerisme naar het eiland.
In januari 1961 verslechterden de betrekkingen tussen de landen sterk als gevolg van bank- en bedrijfsonteigeningen, massale emigratie, uitvoeringen zonder proces en de verklaring dat privébezit illegaal was door een nu openlijk communistisch regime dat werd gesteund door de USSR. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken verklaarde al snel dat toerisme naar Cuba in strijd was met het Amerikaanse buitenlands beleid en de nationale belangen. Het toerisme daalde dat jaar tot een recordlaagte van slechts 4180, wat leidde tot een dramatische verkleining van de toeristische plannen van Cuba. Bezoekers aan Cuba in de jaren 60, 70 en 80 waren relatief zeldzaam. Het aantal toeristen naar het eiland nam langzaam toe, maar pas in 1989 bereikte het de aantallen van vóór de Revolutie.
De ineenstorting van de communistische regimes in Oost-Europa in 1989 en de val van de Sovjet-Unie in 1991 veroorzaakten een crisis in de Cubaanse economie. De Sovjets waren de belangrijkste handelspartner van Cuba en hadden de Cubaanse suikerindustrie effectief beschermd met grote subsidies gedurende 30 jaar. Het gebrek aan economische diversificatie in deze periode, en het plotselinge verlies van belangrijke markten zoals het Oostblok, bracht het land in een diepe economische depressie, die in Cuba bekendstaat als de speciale periode. De crisis dwong de regering om nieuwe inkomstenbronnen te zoeken.
Er werden beleidsmaatregelen opgesteld om de groeiende toeristenmarkten van Canada en Europa aan te trekken, zodat Cuba zijn afhankelijkheid van de suikerindustrie kon vervangen en snel broodnodige buitenlandse valuta kon verwerven. In 1994 werd het Ministerie van Toerisme opgericht en de Cubaanse staat investeerde zwaar in toeristische faciliteiten. Tussen 1990 en 2000 werd meer dan $3,5 miljard geïnvesteerd in de toeristenindustrie. Het aantal kamers dat beschikbaar was voor internationale toeristen groeide van 12.000 naar 35.000, en het land ontving in die periode in totaal 10 miljoen bezoekers. In 1995 had toerisme de suikerindustrie al overtroffen als de belangrijkste bron van inkomen voor Cuba.
Tegenwoordig bezoeken reizigers van over de hele wereld Cuba, met vluchten van zowel geplande als chartermaatschappijen naar een van de tien internationale luchthavens van Cuba. De grootste groep komt uit Canada, waar het aantal aankomsten sinds 2007 met bijna 10% per jaar is gestegen. Europeanen volgen, voornamelijk uit Groot-Brittannië, Spanje, Italië, Frankrijk en Duitsland. Volgens de officiële overheidsinstantie is het niet precies bekend hoeveel Amerikanen elk jaar als toerist naar Cuba reisden, in strijd met het Amerikaanse handelsbeleid. Volgens sommige statistieken reisden jaarlijks tussen de 20.000 en 30.000 Amerikanen illegaal naar Cuba, terwijl de Cubaanse regering het aantal hoger inschatte op meer dan 60.000. Amerikanen konden via directe chartervluchten reizen of Cuba bereiken via vluchten vanuit Canada of Mexico. In juni 2016 autoriseerde de Amerikaanse overheid zes luchtvaartmaatschappijen om directe geplande vluchten naar Cuba te starten. In januari 2015 wijzigde de Amerikaanse regering de wetgeving om reizen van de VS naar Cuba gemakkelijker te maken, wat verder werd aangepast in maart 2016.
Hoewel delen van deze versoepelingen later in 2017 werden ingetrokken door president Trump, blijft reizen naar Cuba legaal voor Amerikaanse burgers die aan bepaalde vereisten voldoen. Sinds 2019 mogen Amerikanen legaal naar Cuba reizen met een zelfrapportage van de OFAC Algemene Licentie als ze voldoen aan de vereisten van een van de 12 categorieën van legaal reizen (zoals familiebezoeken, religieuze doeleinden, journalistiek werk, enz.). Onafhankelijke reizigers naar Cuba kunnen in aanmerking komen voor de categorie "Support for the Cuban People" door een voltijds activiteitenrooster te onderhouden dat aan deze eis voldoet.
Tot 2015 betaalden alle bezoekers een vertrekbelasting van $25 op de luchthaven voordat ze vertrokken, maar deze kosten zijn nu inbegrepen in de prijs van de vlucht.
Bezoekers +Toeristische aankomsten in Cuba per land(>50,000 bezoekers in 2018)Land20102015201620172018Canada945,2481,300,4051,205,8091,133,8241,109,339US63,046162,972284,552618,346637,907Cubanen uit het buitenland390,111427,747517,561600,306Italië112,298137,970191,585227,829208,257Duitsland93,136175,507242,355243,172197,122Rusland56,24544,20865,386105,258189,813Frankrijk80,470138,972187,468209,239177,652Mexico66,650105,767131,353141,540171,555Verenigd Koninkrijk174,343156,052194,815205,562167,370Spanje104,948107,903153,340168,949136,613Argentinië58,61285,36794,72799,43597,358Filippijnen11,23618,22747,86673,864
Buitenlandse investeringen