Zelfportret met een distel (Frans: ) is een schilderij van Albrecht Dürer uit 1493. Het is het vroegste geschilderde zelfportret van de kunstenaar en het vroegst bekende zelfportret in de Europese kunst dat als een onafhankelijk werk is gemaakt. Het werk maakt sinds 1922 deel uit van de collectie van het Louvre in Parijs.
Voorstelling In 1493 was Dürer 22 jaar oud en werkte hij in Straatsburg. Hij had zijn leertijd bij Michael Wolgemut voltooid en was daarna vier jaar op reis gegaan (Wanderjahre) om meer ervaring op te doen. In Neurenberg had zijn vader inmiddels een geschikte huwelijkspartner voor hem gevonden, waardoor hij niet veel later naar zijn geboortestad zou terugkeren om op 7 juli 1494 met Agnes Frey in het huwelijk te treden.
Het portret toont de jeugdige kunstenaar met lang, rossig haar en een rode kwastmuts. Hij draagt een grijze, roodgerande mantel over een elegant geplooid hemd met roze linten. Zijn sterke neus, hartvormige bovenlip en lange nek worden geaccentueerd. Opvallend is de 'scheve' blik, een kenmerk van bijna al Dürers zelfportretten. De rechterpupil bevindt zich in de buitenste ooghoek, terwijl de linkerpupil recht vooruit kijkt. Deze blik is te verklaren doordat Dürer zichzelf van opzij in de spiegel bekeek.
In 1805 zag Goethe een kopie van het portret en beschreef het als van ‘onschatbare waarde’.Vgl. Von Einem. De schrijver, die ook over grote botanische kennis beschikte, identificeerde de bloeiende tak in Dürers hand als Eryngium amethystinum.Deze plant staat in het Nederlands soms bekend als zeedistel. Omdat deze schermbloemige plant in het Duits bekend staat als Mannestreue en werd beschouwd als een afrodisiacum, wordt het schilderij vaak gezien als een verlovingsportret (Brautporträt). In Dürers tijd stond de plant echter onder een andere naam bekend, Sternkraut.Vgl. Brisman. De distel, waarmee deze plant verwant is, verwees daarnaast naar de doornenkroon van Christus.De plant is in omtrekvorm afgebeeld in de gouden achtergrond van Dürers schilderij Christus als Man van Smarten (1493–94). De regels naast de datum wijzen ook op een astrologische en christelijke interpretatie van het werk: My sach die gat / als es oben schtat, wat zoveel betekent als Mijn zaken worden in den hoge beslist. Dürer bestudeerde vaak zijn eigen gezicht in getekende of geschilderde portretten, soms idealiserend, soms niet. Ook dit portret zou voor eigen gebruik gemaakt kunnen zijn.
Volgens Lawrence Gowing, die dit "het meest Franse van al zijn schilderijen" noemt, is het Zelfportret met een distel uniek onder Dürers schilderijen, omdat "de toets vrijer is en de kleur iriserender dan in enig ander schilderij dat men zich herinnert"."the most French of all his pictures", "the touch is freer and color more iridescent than in any other picture one remembers".
Herkomst Het schilderij was in bezit van verzamelaars in Neurenberg, Wenen en Leipzig. Het werd meermaals te koop aangeboden aan de Berlijnse musea, maar die leidde niet tot een overeenkomst. Directeur Wilhelm von Bode noemde het schilderij zelfs een ruïne, omdat het in slechte toestand verkeerde.Vgl. website Louvre. Via de Londense kunsthandelaar Morland Agnew kwam het schilderij bij de bankier en verzamelaar Léopold Goldschmidt in Parijs terecht. Zijn kleinzoon Nicolas de Villeroy moest het werk na de Eerste Wereldoorlog afstaan, omdat hij had gekozen voor de Duitse nationaliteit.
Afbeelding
Literatuur (1947). Goethe und Dürer – Goethes Kunstphilosophie. Hamburg: Von Schröder. (1987). Paintings in the Louvre. New York: Stewart, Tabori & Chang. p. 164 (2010). Albrecht Dürer. Prestel. (2012). 'Sternkraut': 'The Word that Unlocks' Dürer's Self-Portrait of 1493
Externe links
Categorie:Werk van Dürer Categorie:Schilderij in het Louvre