De Ålandbeweging (Zweeds: ) was een politieke beweging die in 1917 ontstond met als doel Åland met Zweden te herenigen. Vooraanstaande vertegenwoordigers waren Carl Björkman, Johannes Eriksson en Julius Sundblom.
Achtergrond Tot aan de Vrede van Fredrikshamn op 17 september 1809, die de door Zweden verloren Finse Oorlog afsloot, behoorde Åland tot het Zweedse landsdeel Svealand. In de vredesregeling werd de archipel, samen met Finland, bezit van het Russische Keizerrijk. De Russen bouwden op Åland het fort Bomarsund, als vooruitgeschoven militaire post van hun rijk. De Russen hadden de slag om Bomarsund tijdens de Krimoorlog (1853–1856) verloren, en in de Vrede van Parijs werd geregeld dat de eilanden gedemilitariseerd zouden worden, maar desondanks bleven zij de heerschappij over de archipel behouden, omdat geen enkel ander land er aanspraak op wilde maken.
Na de Februarirevolutie in 1917 aan het eind van de Eerste Wereldoorlog verzwakte Russische greep op deze regio snel, en Finland maakte hiervan gebruik door op 6 december 1917 eenzijdig zijn onafhankelijkheid uit te roepen, daarbij de Åland-archipel inbegrepen. De Zweedstalige bevolking van Åland werd in Zweden echter nog steeds beschouwd als Zweeds, en in Åland groeide de wens voor hereniging met Zweden.
miniatuur|Gedenksteen bij de Volkshogeschool, ter gelegenheid van de oprichting van de Ålandbeweging. De opkomst van de Ålandbeweging Op 20 augustus 1917 kwamen vertegenwoordigers van de gemeenten van Åland op initiatief van Carl Björkman en Johannes Eriksson bijeen op de Volkshogeschool in Finström. Namens de hoofdstad Mariehamn was Julius Sundblom daar aanwezig. De vergadering besloot unaniem om hereniging met Zweden aan te vragen en een afvaardiging aan te stellen om dat besluit aan de Zweedse regering en koning voor te leggen. In het najaar van dat jaar werd een petitie gehouden die 7.097 handtekeningen verzamelde. De beweging beweerde dat dit overeenkwam met 96% van de Ålandse bevolking, maar later bleek dat niet helemaal te kloppen.
De slogan "Finland vrij en Åland Zweeds" Julius Sundblom, die behalve politicus ook uitgever was van de krant Tidningen Åland, lanceerde in december 1917 in die krant de slogan "Finland vrij en Åland Zweeds". Hij stond aanvankelijk terughoudend tegenover het plan van hereniging met Zweden, maar zou uiteindelijk de verbindende figuur van de beweging worden.
Finse Burgeroorlog en Zweedse invasie Toen in januari 1918 de Finse Burgeroorlog uitbrak, verbleven nog veel Russische en socialistische Finse soldaten (de 'Rode Garde') in Åland, terwijl de Ålanders vooral de Witte Garde steunden. Sundblom voelde zich tijdens die oorlog gedwongen om ondergronds te gaan en dook pas op 1 mei 1918 weer op. Leden van de Åland-beweging verspreidden informatie over misstanden – informatie die uiteindelijk overdreven bleek – om Zweden tot ingrijpen te bewegen. Het resultaat was de 'Åland-expeditie' in februari-maart 1918, waarbij zich op verzoek van de Witte Garde ook een bataljon van 1200 Duitsers aansloot. De gevechtshandelingen bleven beperkt, maar het resultaat was wel dat de 'rode' eenheden de eilanden verlieten, en dat Duitse troepen in maart de Zweden vervingen en tot september bleven.
Conflict met Finland Om Åland bij Finland te houden, stelde de Finse senaat op 13 juni 1918 de Finse provincie Åland in door de archipel te scheiden van de provincies Turku en Pori. William Isaksson werd benoemd tot de eerste gouverneur van deze provincie. Tegelijkertijd werd een gedeeltelijke autonomie van Åland binnen Finland geopperd als alternatief voor hereniging met Zweden.Ålandskommitténs verksamhet 1918–1922
miniatuur|Vrijlating van Sundblom (l) en Björkman (r) in 1920. Ondanks de vorming van de Finse provincie bleven de Ålandse eisen voor eenwording met Zweden bestaan. In Zweden pleitte onder anderen minister van Marinedefensie Erik Palmstierna voor een nieuwe militaire interventie. Sundblom initieerde een (voor Finland) illegale Åland provincieraad onder leiding van het triumviraat Björkman–Eriksson–Sundblom. In 1920 bood Finland uitgebreide autonomie aan via een Autonomiewet, maar de Ålanders wezen dit af door demonstratief de onderhandelingen te verlaten. De Finse autoriteiten reageerden door Björkman en Sundblom te arresteren wegens hoogverraad. (Eriksson ontsprong de dans doordat hij op dat moment in Zweden verbleef.) Na internationale protesten werd hen in oktober 1920 gratie verleend.
Besluit van de Volkenbond Op verzoek van de Britten werd de Ålandkwestie voorgelegd aan de Volkenbond (de voorloper van de Verenigde Naties). Een juridische commissie concludeerde dat de Volkenbond bevoegd was om over deze zaak te beslissen.
Op 24 mei 1921 besloot de Volkenbond dat de Åland-erfdienstbaarheid op grond van de Vrede van Parijs uit 1856 nog steeds geldig was, en besloot op grond daarvan: Finland krijgt soevereiniteit over de Åland-eilanden; Finland draagt zorg voor blijvende demilitarisering van de eilanden; Åland krijgt een verregaande autonomie, waaronder een eigen parlement; De Zweedse taal wordt de enige en officiële voertaal in Åland; Finland draagt zorg voor behoud van de Ålandse cultuur. Zweden legde zich onder protest neer bij het besluit; Åland accepteerde het.
Het begin van autonomie en het einde van de beweging Op 9 juni 1922 kwam het Parlement van Åland voor het eerst bijeen, onder leiding van Sundblom (premier), Eriksson (vice-premier) en Björkman (lantråd: parlementsvoorzitter). Die datum wordt nu gevierd als de nationale feestdag van Åland. Het besluit van de Volkenbond betekende het einde van de Ålandbeweging.
Categorie:Geschiedenis van Åland