Het kruistriptiek van Stavelot, ook staurotheek van Stavelot of Stavelot-triptiek (Frans: triptyque de Stavelot; Engels: Stavelot Triptych), is een middeleeuws retabel in de vorm van een triptiek, vervaardigd van goud, verguld koper en email. Het kunstvoorwerp is behalve een altaarretabel een staurotheek, omdat het twee kleinere reliekhouders bevat met relikwieën van het Heilig Kruis. Het drieluik werd omstreeks het midden van de twaalfde eeuw vervaardigd in een Maaslands atelier, werd daarna eeuwenlang bewaard in de schatkamer van de Abdij van Stavelot en bevindt zich tegenwoordig in de Morgan Library & Museum in New York. Het wordt beschouwd als een meesterwerk van middeleeuwse edelsmeed- en emailkunst en is tevens een van de oudste kunstwerken met een cyclus van afbeeldingen ontleend aan de legende van de Heilig Kruisvinding.
Geschiedenis Het kruistriptiek van Stavelot wordt door sommige kunsthistorici gedateerd op 1156-1158, door anderen op ongeveer 1150, of iets daarvoor. Stilistische overeenkomsten en het gebruik van bepaalde gereedschappen suggereren dat het afkomstig is uit dezelfde Maaslandse werkplaats als de reliekhouder van paus Alexander, die eveneens in bezit van de abdij van Stavelot was. De twee in het middenpaneel van het triptiek opgenomen miniatuurtriptiekjes zijn enkele decennia ouder en stammen uit de Midden-Byzantijnse periode (omstreeks 1100).
Het drieluik kan in verband worden gebracht met Wibald van Stavelot (1098-1158), de ondernemende en kunstlievende abt van de abdij van Stavelot. De prins-abt van deze benedictijner abdij heerste over het abdijvorstendom Stavelot-Malmedy, een ministaatje binnen het Heilige Roomse Rijk. Het klooster beheerde ook een scriptorium dat enkele belangrijke verluchte manuscripten produceerde, met name de Stavelotbijbel uit 1093-1097. Wibald was in de jaren 1140-1158 opdrachtgever van een aantal prestigieuze religieuze werken. Bekend is dat de prins-abt Wibald in 1154 door keizer Frederik Barbarossa op een diplomatieke missie naar Constantinopel werd gestuurd. Verondersteld wordt dat Wibald de twee kleine reliekhouders, die thans onderdeel zijn van het triptiek, als diplomatiek geschenk ontving van de Byzantijnse keizer Manuel I Komnenos. Wellicht gaf Wibald na zijn terugkeer Maaslandse kunstenaars de opdracht om het grotere drieluik te maken. Over de kunstenaar(s) is niets met zekerheid bekend. Sommige kunsthistorici hebben gesuggereerd dat andere edelsmeedwerken mogelijk uit hetzelfde atelier afkomstig zijn, waarbij de naam Godfried van Hoei genoemd is. Voor dat laatste is geen sluitend bewijs voorhanden.
Het drieluik bleef in de abdij van Stavelot tot kort na de Franse Revolutie. De laatste abt, Célestin Thys, nam het mee naar Hanau in Duitsland toen hij in 1792 vluchtte voor de Franse revolutionaire troepen. In 1910 werd het door John Pierpont Morgan verworven van de Londense kunsthandel Durlacher Brothers. Het kostbare voorwerp maakt sedertdien deel uit van de collectie van de Morgan Library & Museum in New York (inventarisnummer AZ 001). 'Stavelot Triptych [object'] op corsair.themorgan.org, geraadpleegd 15 februari 2026.
Beschrijving thumb|Het triptiek in 2007, vóór de verwijdering van het zwarte fluweel Het kruistriptiek van Stavelot is een driedelig retabel met een middenpaneel en twee vleugels. Het triptiek is 48 cm hoog en met de vleugels geopend 66 cm breed. In gesloten toestand beschermen de zijvleugels het middenpaneel, dat twee kleinere triptieken bevat, elk met stukjes van het vermeende kruis van Jezus. De zwarte fluwelen achtergrond die men op sommige foto's ziet, was niet oorspronkelijk en is vermoedelijk omstreeks 2010 vervangen door het egaal gouden veld, zoals die vermoedelijk in het verleden bestaan had. De buitenste rand van het middenpaneel is ingelegd met halfedelstenen, enigszins te vergelijken met het Lothariuskruis. De twee kleine triptiekjes zijn uitgevoerd in email cloisonné, typerend voor Byzantijns werk. De zes medaillons (drie op elke zijvleugel) zijn uitgevoerd in champlevé-techniek, die in de twaalfde eeuw in het Westen de cloisonné-techniek grotendeels had vervangen en waarin de Maaslandse edelsmeden meesters waren. De rest van het triptiek is van Maaslandse oorsprong en werd speciaal vervaardigd om de twee Byzantijnse triptiekjes te huisvesten.
Het Stavelot-triptiek toont de uiteenlopende oosterse en westerse christelijke kunsttradities in de elfde en twaalfde eeuw. Niet alleen verschillen de emailleertechnieken tussen het Maaslandse triptiek en de kleinere Byzantijnse triptiekjes, maar ook de manier waarop ideeën worden uitgedrukt is zeer verschillend. Oosters-Byzantijnse kunstenaars hielden vast aan statische, hiërarchische figuren, die Christus en het kruis in stilte aanbidden. Westerse kunstenaars daarentegen gebruikten verhalende technieken met geanimeerde figuren die dramatische visioenen, veldslagen en wonderen uitbeelden.
Byzantijnse triptiekjes thumb|Het grotere Byzantijnse kruistriptiekje De twee minitriptiekjes zijn grotendeels van goud en emaille gemaakt. Het bovenste, kleinere drieluikje bevat relikwieën van het Ware Kruis, het Heilig Graf en de mantel van Maria. Het centrale paneel toont een kruisiging met Maria en de apostel Johannes naast het kruis, met de zon en de maan boven het kruis. De binnenkanten van de zijpanelen zijn versierd met geometrische patronen, terwijl op de buitenzijden de Annunciatie is afgebeeld.
Het onderste drieluikje, dat iets groter is, bevat twee splinters van het Ware Kruis, die zo zijn bevestigd dat ze samen een kruis vormen. Een X-vormig element, met parels aan elk van de vier uiteinden, houdt het kruis bijeen. In de vier vakken die door het kruis gevormd worden, staan de geëmailleerde figuren van Constantijn de Grote (linksonder) en Helena van Constantinopel, de moeder van Constantijn en tevens degene die het Ware Kruis zou hebben gevonden (rechtsonder). Linksboven en rechtsboven zijn bustes van de aartsengelen Gabriël en Michaël afgebeeld. Aan de binnenkant van de zijvleugels bevinden zich vier soldatenheiligen: Joris van Cappadocië en Procopius van Scythopolis aan de linkerkant, Theodorus van Amasea en Demetrius van Thessaloniki aan de rechterkant. Aan de buitenkant van de zijvleugels zijn figuren van de vier evangelisten afgebeeld.
Maaslands triptiek De buitenste vleugels van het hoofdtriptiek bevatten geëmailleerde medaillons met verhalende scènes uit de legende van de Heilig Kruisvinding, verhalen die in de middeleeuwen algemeen bekend waren. Boven de bovenste medaillons staan links en rechts Latijnse inscripties, vertaald: "Zie het Kruis des Heren; vlucht, vijandige machten" "De leeuw van de stam van Juda, de wortel van David heeft overwonnen"
De drie medaillons op de linkervleugel vertellen het verhaal van Constantijns bekering tot het christendom. Het onderste medaillon toont Constantijn, die in de nacht voor de Slag bij de Milvische Brug droomt, waarbij een engel verschijnt, naar het kruis wijst en hem vertelt dat hij onder dat teken zal overwinnen. Het middelste medaillon toont Constantijn met een kruisvaandel bij de Milvische Brug, waar hij de overwinning behaalt. Het bovenste medaillon toont hoe Constantijn vlak voor zijn dood wordt gedoopt door paus Sylvester I, onder de goedkeurende hand van God.
De drie medaillons op de rechtervleugel vertellen het verhaal van de ontdekking van het Ware Kruis door Sint-Helena, de moeder van Constantijn. Beginnend met het onderste medaillon op de rechtervleugel, ondervraagt Helena Joodse leiders (te herkennen aan hun Joodse hoofddeksels) over de locatie van het kruis. In het middelste medaillon ziet Helena toe hoe dienaren het kruis opgraven op de berg Golgotha, onder de wijzende hand van God; de twee kruisen van de dieven die samen met Jezus gekruisigd waren, zijn al opgegraven. In het bovenste medaillon test Helena de drie kruisen op een zieke man, om zo het Ware Kruis te vinden, dat immers genezende krachten bezit.
Zie ook Pinksterretabel Remaclusretabel Draagaltaar van Stavelot Reliekhouder van paus Alexander Kruistriptiek van Sainte-Croix
Categorie:Altaar (religie) Categorie:Christelijke kunst Categorie:Edelsmeedkunst Categorie:Byzantijnse kunst Categorie:Maaslandse kunst Categorie:12e-eeuwse beeldende kunst Categorie:Stavelot Categorie:Kunst in New York (stad)