De Beschrijving van Oekraïne, in de oorspronkelijke klassiek Franse titel Description d'Ukranie (Oekraïens: Опис України, Opys Ukrajiny), is een boek geschreven door de Franse ingenieur en militaire cartograaf Guillaume Le Vasseur de Beauplan, die van 1630 tot 1648 in dienst stond van de Poolse koning Wladislaus Wasa.
De oorspronkelijke uitgave van het boek uit 1651 behandelde de stad Kyiv (Kiow), de Kozakken (in twee hoofdstukken), de szlachta (adel) en de boeren van Oekraïne, andere steden en de omgeving van de regio, het schiereiland de Krim en de Krim-Tataren. Ook werden de lokale gebruiken, de geneeskunde en de fauna afgebeeld. De herziene en uitgebreide tweede editie uit 1660 behandelde bovendien het klimaat van Oekraïne en de Paasvieringen in de regio. Ook was er een uitgebreide beschrijving van Polen opgenomen, met de nadruk op de Poolse adel en de Poolse militaire uitrusting. De herziene uitgave was opgedragen aan Jan II Casimir van Polen. Tussen 1651 en 1981 verschenen er minstens 26 edities van het boek in minstens negen verschillende talen.
Het belang van dit werk ligt in de ontdekking van de Oekraïense gebieden, hun identiteit en geschiedenis voor de wetenschap en het grote publiek in Europa. Guillaume de Beauplan beschreef voor het eerst het Oekraïense leven (inclusief in het Kozakken-Hetmanaat en de Zaporozka Sitsj), evenals het leven van de gewone bevolking van de Pools-Litouwse Gemenebest. Beauplan presenteerde de Kozakken als een fenomeen van de heropleving van de ridderlijkheid in de Oekraïense gebieden, in tegenstelling tot de Poolse propaganda van die tijd. Polen was namelijk in oorlog met de Kozakken tijdens de Chmelnytsky-opstand (sinds 1648) en Pools-Russische Oorlog (1654-1667).
Samenstelling en publicatiegeschiedenis Achtergrond van Beauplan thumb|300px|Afbeelding van Kozakken. Detail van de Algemene Kaart van Oekraïne (1648), Beauplans eerdere werk. Beauplan werd rond 1600 in Normandië geboren in een Franse adellijke hugenotenfamilie. Hij begon in militaire dienst, werd bevorderd tot luitenant toen hij 16 jaar oud was, specialiseerde zich in militaire bouwwerken en deed ervaring op met artillerie en cartografie. Toen de Franse koninklijk-katholieke troepen de Hugenotenopstanden in 1629 neersloegen en de hugenoten vervolgd werden, vluchtte Beauplan naar Polen. Daar begon hij in 1630 zijn loopbaan in het leger van de Poolse Kroon als militair ingenieur. Hij hield zich bezig met de bouw en het herstel van vestingwerken en de stichting van nieuwe steden in het zuidoosten van Polen en bracht de omliggende gebieden voortdurend in kaart. Door zijn succesvolle start en een aantal verdiensten in dienst van de Poolse koning werden zijn inspanningen opgemerkt aan het hof in Kraków. Op 8 maart 1637 werd Beauplan hofheer van koning Wladislaus Wasa. Op 10 maart 1645 kreeg hij het koninklijk privilege om zijn kaarten uit te geven en daarvoor was hij bevorderd tot kapitein van de artillerie.Дашкевич Я. Р. Територія України на картах XIII-XVIII ст.// Історичні дослідження. Вітчизняна історія. — К., 1981. — Вип. 7. — С. 90-91. Om onbekende redenen werd Beauplan op 29 maart 1647 ontslagen door Mikołaj Potocki, hetman van de Poolse kroon. Hij keerde terug naar Frankrijk, waarbij hij een tussenstop maakte in Gdańsk, waar in 1648 zijn Algemene Kaart van Oekraïne publiceerde. In 1650 bezocht hij Hondius in Gdańsk opnieuw. In 1650–1651 woonde Beauplan in het Normandische Dieppe en vanaf 1652 in Rouen, waar in 1651 de eerste editie van zijn Beschrijving van Oekraïne werd uitgegeven.
Samenstelling originele editie 1651
Na zijn terugkeer in Frankrijk publiceerde Guillaume Le Vasseur de Beauplan, gezien de algemene belangstelling voor het onderwerp van de Kozakkenoorlogen, in een oplage van honderd exemplaren een klein werk met de titel Description des contrées du royaume de Pologne, contenues depuis les confins de la Moscovie, jusques aux limites de la Transylvanie ("Beschrijving van de contreien van het Koninkrijk Polen, die zich uitstrekken van de grenzen van Moskovië tot de grenzen van Transsylvanië"; Rouen 1651). Ondanks de geringe oplage was het boek een succes, vooral omdat het kort na de beroemde (28 juni – 10 juli 1651) verscheen, waarin Poolse troepen hun Kozakse en Tataarse tegenstanders versloegen.
Essar & Pernal (1990) stelden vast dat de originele editie uit 1651 uit twee delen bestond: inleidend materiaal en Oekraïne. Deel 2 over Oekraïne behandelde de volgende onderwerpen: Kyiv (gespeld als Kiow), de Kozakken (in twee hoofdstukken), edelen, boeren, andere steden en omgeving, de Krim en de Krim-Tataren, gebruiken, geneeskunde, fauna en een conclusie. De Nederlandse vertaling van Blaeu uit 1664 is gebaseerd op deze kortere eerste Franstalige editie uit 1651.
Herziene editie 1660 thumb|400px|Introductie over Kyiv (Kiow) in vier edities: Frans (Rouen 1660), Nederlands (Amsterdam 1664), Engels (Londen 1704) en Duits (Wrocław 1780). Het succes van de eerste editie van de Description en de aanhoudende onrust in de Oekraïense gebieden zetten Beauplan en zijn uitgever Jacques Caillou ertoe aan om in 1660 een nieuwe, herziene tweede editie van het werk uit te geven met een uitgebreide tekst. Er werd ook een nieuwe titel aan gegeven: Description d’Ukranie, qui sont plusieurs provinces du royaume de Pologne, contenues depuis les confins de la Moscovie, jusques aux limites de la Transylvanie. Ensemble leurs moeurs, facons de viures, et de faire la Guerre ("Beschrijving van Oekraïne, dat bestaat uit verschillende provincies van het Koninkrijk Polen, gelegen tussen de grenzen van Moskovië en die van Transsylvanië. Een overzicht van hun denkwijzen, levenswijze en oorlogsvoering". Rouen 1660).
De herziene en uitgebreide editie van 1660 bestond uit drie delen: Deel 1 bevatte iets ander inleidend materiaal (8 pagina’s); Deel 2 ging over Oekraïne (88,5 pagina’s), met extra hoofdstukken over het klimaat en de Paasvieringen; en Deel 3 werd nieuw toegevoegd en ging over Polen (24,5 pagina’s), over koninklijke instellingen, de Poolse adel, militaire uitrusting, banketten en een conclusie.
Deze uitgave bevat de volledige tekst van de editie uit 1651, aangevuld met een beschrijving van Polen zelf, een toewijding aan koning Jan II Casimir Wasa en een 'Woord aan de lezer'. De tekst van de editie uit 1660 werd overgenomen in de versie die in 1661 in Rouen verscheen. Het boek groeide uit tot de bekendste en meest herdrukte en vertaalde bron uit de 17e eeuw die een geografische, economische, culturele, maatschappelijke en demografische beschrijving van Oekraïne gaf. Tussen 1651 en 1981 verschenen er minstens 26 edities in minstens negen verschillende talen. Sindsdien is het voortdurend in druk gebleven.
De tekst, die in 1651 werd gepubliceerd en door de Nederlandse cartograaf en wetenschapper Joan Blaeu in verschillende edities van zijn voortreffelijke Atlas Maior, verscheen in het Latijn (1662), Frans (1663 en 1667), Nederlands (1664) en Spaans (1665 en 1672). De keuze van Blaeu lijkt echter een uitzondering op de regel te zijn geweest, aangezien alle uitgevers en vertalers de voorkeur hebben gegeven aan de versie uit 1660 (de enige afwijking is een voorpublicatie van de Franse versie van Blaeu's Atlas uit 1663, die uiteindelijk pas in 1967 werd gepubliceerd). Naast de 17e-eeuwse uitgaven van Cailloüé en de onderhavige vertaling is de tekst uit 1660 48 keer in zijn geheel of in fragmenten gepubliceerd in het Duits, Engels, Frans, Latijn, Oekraïens, Pools en Russisch.
In een brief van 5 oktober 1662 schreef de Nederlandse wetenschapper Christiaan Huygens dat hij bij Isaac Vossius een exemplaar van "Description d'Ukranie door de heer de Beauplan" had gezien. Hij vroeg zijn broer Lodewijk Huygens om hem een exemplaar vanuit een boekhandel in Parijs te sturen en raadde Lodewijk aan om ook nog een exemplaar voor zichzelf te kopen "voor je eigen weetgierigheid, want het bevat opmerkelijke dingen, zoals op pagina 80 en elders"; pagina 80 bevatte een beschrijving van 'Bobaques', een soort marmotten. In brieven van 19 oktober en 1 december 1662 bedankte Huygens zijn broer voor het toesturen van een exemplaar van de Beschrijving van Oekraïne.
De eerste bekende vermelding van een exemplaar van de Beschrijving van Oekraïne in Oekraïne zelf dateert uit het begin van de 19e eeuw. Het boek bevond zich in Yahotyn, in de bibliotheek van prins Mykola Repin (1778–1845), gouverneur-generaal van Klein-Rusland en amateurhistoricus. Er waren maar weinig Franse originelen van de Description in Oekraïne en Rusland; in de tweede helft van de 19e eeuw waren er een of twee exemplaren bekend in Sint-Petersburg en Moskou en verder een exemplaar in Kyiv, Odesa en Lviv.
Edities van Description d'Ukranie
Essar & Pernal (1982) inventariseerden de volgende 26 edities van Beauplans Description d'Ukranie. Deze kunnen in twee groepen worden onderverdeeld: de oorspronkelijke editie uit 1651 (zonder "Oekraïne" in de titel) en daar door Joan Blaeu van afgeleide werken (elk met "Borysthenes" in de titel als hoofdstuk in verschillende taalversies van de Atlas Maior); en de herziene en uitgebreide editie uit 1660 (met "Oekraïne" in de titel) en daarvan afgeleide werken. Beauplan: Rouen 1651 (Frans) Blaeu: Amsterdam 1662 (Latijn) Blaeu: Amsterdam 1663 (Frans) Blaeu: Amsterdam 1664 (Nederlands) Blaeu: Amsterdam 1665 (Spaans) Blaeu: Amsterdam 1667 (Frans) Blaeu: Amsterdam 1672 (Spaans) Blaeu: Amsterdam 1967 (Frans) Beauplan: Rouen 1660 (Frans) Beauplan: Rouen 1661 (Frans) Beauplan: Rouen 1673 (Frans) Churchill: Londen 1704 (Engels) Churchill: Londen 1732 (Engels) Churchill: Londen 1744 (Engels) Churchill: Londen 1752 (Engels) Mizler von Kolof: Warschau 1769 (Latijn) Moeller: Wrocław 1780 (Duits) Niemcewicz: Warschau 1822 (Pools) Ustrialov: Sint-Petersburg 1832 (Russisch) Niemcewicz: Leipzig 1839 (Polish) Galitzin: Parijs 1861 (Frans), Internet Archive Antonovich: Kyiv 1896 (Russisch) Liaskoronskii: Kyiv 1901 (Russisch) Petryshyn: New York 1959 (Engels) Wójcik: Warschau 1972 (Pools) Isaievych: Lviv 1981 (Oekraïens)
Inhoud Het boek bestaat uit de volgende delen. Voorwoord Aan de lezers Aan de lezer, van de uitgever Een beschrijving van Oekraïne en de rivier de Borysthenus, in de volksmond ook wel Nipro of Dnipro genoemd, van Kiow tot aan de zee waarin zij uitmondt Ambachten die door de Kozakken worden beoefend De Roetheense adel Wat zijn de plichten van de boeren jegens de heren? Over de Krim, of het land Tatarstan De Krim-Tataren Over de Kozakken Hoe meisjes jongens het hof maken Hoe een boer met een jonge dame kan trouwen Hoe de bruiloft plaatsvindt Kozakse geneeskunde [Over de fauna van Oekraïne] [Over het klimaat van Oekraïne] [Over Polen]. Hoe een koning wordt gekozen Over adellijke vrijheden Gebruiken van de Poolse adel
Beauplan. Beschrijving van Oekraïne. Commentaar (1–199). Beauplan. Beschrijving van Oekraïne. Commentaar (200–423).Дзюба О., Ігнатова О. Г. Левассер де Боплан. Опис України.. — Kyiv, 1990- Т.1-2 //Записки Наукового товариства ім. Т. Шевченка. — Lviv, 1991. -Т.222. — pp. 463—465.
Citaten uit het werk
Huwelijksgebruiken thumb|page=19|Gewoonte der Cosacken in hun huwelijcken te maecken.