thumb|Stembiljet met daarop de tekst van de Onafhankelijkheidsverklaring van Oekraïne en de vraag of de kiezer het daarmee eens is of niet thumb|Percentage Ja-stemmers per oblast Het onafhankelijkheidsreferendum van Oekraïne vond plaats op 1 december 1991. De vraag ging over of de Oekraïners het eens waren met de Onafhankelijkheidsverklaring van Oekraïne, die het parlement (de Verchovna Rada) op 24 augustus 1991 had aangenomen. De Oekraïense bevolking sprak haar diepe en brede steun uit voor de Onafhankelijkheidsverklaring: meer dan 90% stemde voor, bij een opkomst van 84% van de kiesgerechtigden.

Achtergrond

Reeds eind jaren 1980 was er een stille en vreedzame revolutie begonnen in Oekraïne en andere Sovjetrepublieken die moest leiden tot ingrijpende veranderingen, voor een deel aangewakkerd door het beleid van Gorbatsjov onder de noemers glasnost, perestrojka en democratisering. De communistische eenpartijstaat kwam onder druk te staan en werd ten slotte eind 1989 afgeschaft toen de Roech (Volksbeweging van Oekraïne) werd opgericht en het recht verkreeg om in maart 1990 mee te doen aan de eerste vrije parlementsverkiezingen. Roech en andere oppositiepartijen wonnen daarbij ongeveer 25% van de zetels in Opperste Sovjet van Oekraïne, die sinds 1919 allemaal voorbehouden waren geweest aan de Communistische Partij (bolsjewieken) van Oekraïne. Vergelijkbare ontwikkelingen deden zich voor in andere sovjetrepublieken, waarvan sommige inmiddels verklaringen van staatssoevereiniteit hadden aangenomen om zich autonomer op te stellen tegenover Moskou. De Verchovna Rada nam op 16 juli 1990 ook de aan. Deze zou dertien maanden later als basis voor de Onafhankelijkheidsverklaring dienen. Ondertussen was Gorbatsjov met zijn gelijkgestemden bezig om de USSR een nieuwe vorm te geven, waarbij alle deelrepublieken soeverein zouden zijn en niet per se communistisch hoefden te zijn. Zijn voorstel was om van de Sovjet-Unie een Unie van Soevereine Staten te maken met een Nieuw Unieverdrag; daarover werd op 17 maart 1991 in alle sovjetrepublieken een referendum gehouden (behalve in de Baltische staten, die zich inmiddels geheel onafhankelijk hadden verklaard en niet meer mee wilden doen).

Op 17 maart 1991 stemde 81,69% van de Oekraïners in een referendum ten gunste van het Nieuwe Unieverdrag op basis van de Soevereiniteitsverklaring, waarmee de Sovjet-Unie een losse confederatie van soevereine staten zou worden die niet per se communistisch hoefden te zijn. Daarmee ging Oekraïne niet zo ver als de Baltische Staten, Moldavië en andere sovjetrepublieken, die op dat moment al de onafhankelijkheid eisten. Het was uiteindelijk de acties van reactionaire communisten in Moskou die de Oekraïense publieke opinie zouden doen omslaan.

Onafhankelijkheidsverklaring

Toen de Augustusstaatsgreep in Moskou in 1991 gebeurde, was de hele Sovjet-Unie in rep en roer, onder meer toen de coupplegers het Sovjet-leger (inclusief de Oekraïense soldaten daarin) ondergeschikt wilden maken aan de Russische sovjetrepubliek. De Verchovna Rada nam op 24 augustus 1991 de Onafhankelijkheidsverklaring van Oekraïne aan. Voor de zekerheid werd op dezelfde dag door het parlement besloten dat de bevolking per referendum, te houden op 1 december 1991, deze belangrijke beslissing nog zou moeten bevestigen. Het voorstel om een nationaal referendum uit te schrijven kwam gezamenlijk van de oppositieleiders Ihor Joechnovsky en Dmytro Pavlytsjko van het Democratisch Blok (waarbinnen Roech de grootste factie was). Het parlement stemde ook voor de oprichting van een Nationale Garde van Oekraïne en nam de bevoegdheid over alle strijdkrachten op Oekraïens grondgebied op zich.

Twee dagen later verklaarden meer dan 200.000 inwoners van de stad Lviv en de oblast Lviv zich bereid om dienst te nemen bij de Nationale Garde van Oekraïne.

Campagne thumb|Demonstratie voor onafhankelijkheid op het Majdan Nezalezjnosti in Kyiv in september 1991. Spandoek op de voorgrond: "Wij zullen strijden tot de dood voor een vrij Oekraïne". Daarboven: "...voor een ondeelbaar en onafhankelijk Oekraïne! Slava Ukraïni!"Op de achtergrond een monument van Lenin dat ontmanteld wordt volgens besluit van het stadsbestuur van Kyiv. Tussen de Onafhankelijkheidsverklaring op 24 augustus en het referendum op 1 december 1991 erkende geen enkel land de onafhankelijkheid van Oekraïne. Het kon nog alle kanten uit gaan en de Sovjet-Unie was erg instabiel. Enerzijds waren er reactionairen zoals de coupplegers van augustus die met geweld probeerden de Unie bijeen te houden en de hervormingen te doen stoppen. Anderzijds waren er radicale separatisten zoals in de Baltische staten en nu ook in Oekraïne die op korte termijn zich geheel uit de Unie wilden terugtrekken of dat formeel al gedaan hadden, al was het onzeker of het Sovjet-leger zou proberen hen dat te beletten. In het midden waren er gematigden zoals Gorbatsjov, die nog probeerde om de Unie vreedzaam bij elkaar te houden en de hervormingen en het democratiseringsproces voort te zetten, maar hun invloed nam steeds verder af naar mate de toekomst van de Sovjet-Unie en de communistische eenpartijstaat steeds meer onder druk kwamen te staan. Er volgde daarom een spannende en onzekere tijd, waarin Oekraïne probeerde alvast een eigen leger, politie en andere soevereine instituties op te bouwen.

Referendum

Bij het onafhankelijkheidsreferendum van Oekraïne op 1 december 1991 sprak de Oekraïense bevolking haar diepe en brede steun uit voor de Onafhankelijkheidsverklaring: meer dan 90% stemde voor, bij een opkomst van 84% van de kiesgerechtigden. Het referendum vond plaats op dezelfde dag als de eerste rechtstreekse presidentsverkiezingen in Oekraïne; alle zes presidentskandidaten waren voorstander van onafhankelijkheid en voerden campagne voor een "ja"-stem. De goedkeuring van het referendum maakte een einde aan elke realistische kans dat de Sovjet-Unie, zelfs in beperkte vorm, bijeen zou blijven; Oekraïne was in de USSR lange tijd qua economische en politieke macht de op één na grootste macht geweest, na Rusland.

Bij het referendum stemde 92,26% van de Oekraïense bevolking voor onafhankelijkheid. In alle oblasten van Oekraïne hadden de voorstemmers een overweldigende meerderheid van 83% (Donetsk en Loehansk) tot 98% (West-Oekraïne); alleen in de Autonome republiek van de Krim was er een krappe, maar nog steeds absolute meerderheid van 54,19% en in de stad Sebastopol 57,07%.

Nadat de voorlopige uitslagen op 2 december al duidelijk maakten dat het ja-kamp met grote meerderheid had gewonnen, reageerden de meeste landen positief. Polen en Canada erkenden de onafhankelijkheid van Oekraïne dezelfde dag nog en ook de Russische president Jeltsin gaf een verklaring waarin hij Oekraïne erkende en zo snel mogelijk diplomatieke banden met het land wilde aangaan. De volgende dag schreef NRC Handelsblad:

Een week na de verkiezingen ondertekende de nieuw gekozen president Leonid Kravtsjoek samen met zijn Russische en Belarussische ambtgenoten (Boris Jeltsin respectievelijk Stanislav Soesjkevitsj) het Akkoord van Białowieża, waarin werd verklaard dat de Sovjet-Unie niet langer bestond.Robert A. Saunders & Vlad Strukov, Historical Dictionary of the Russian Federation (2010). p. 75. Scarecrow Press. . De Sovjet-Unie werd officieel ontbonden op 26 december 1991.

Zie ook Taalwet Oekraïne 1989 (28 oktober 1989) Oekraïense parlementsverkiezingen 1990 (maart 1990) Verklaring van Staatssoevereiniteit van Oekraïne (16 juli 1990) Revolutie op Graniet (oktober 1990) Onafhankelijkheidsverklaring van Oekraïne (24 augustus 1991) Akkoord van Białowieża (8 december 1991)

Categorie:Geschiedenis van Oekraïne Categorie:Referendum Categorie:Gebeurtenis in 1991 Categorie:Uiteenvallen van de Sovjet-Unie