Reuzen in Vlaanderen verwijst naar de historische reuzencultuur in Vlaanderen, met inbegrip van het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest. Een aantal van deze reuzen zijn herkend als UNESCO-werelderfgoed of als immaterieel cultureel erfgoed in Vlaanderen. Over het aantal bestaande en verdwenen reuzen lopen de bronnen uit elkaar.
Het kan ook verwijzen naar de federatie of koepelorganisatie ‘Reuzen in Vlaanderen vzw’ die deze vorm van "sociale gewoontes en gebruiken" als onderdeel van het immaterieel cultureel erfgoed in Vlaanderen en Brussel bevorderd.
Erfgoedstatus miniatuur|Logo "Intangible Cultural Heritage" van de UNESCO
UNESCO-werelderfgoed Negen historische optochten in Belgische en Franse steden zijn in 2008 samen ingeschreven als UNESCO Meesterwerk van het Oraal en Immaterieel Cultureel Erfgoed, als onderdeel van "Stadsreuzen en Drakenfiguren”. Het gaat telkens om stoeten met grote beeltenissen van reuzen, dieren of draken, als symbolen van de lokale identiteit. Het gaat onder andere over deze drie steden en hun optochten:
Dendermonde: Bekend om het Ros Beiaard (het reusachtige paard met de Vier Heemskinderen) en de drie gilde-reuzen Indiaan, Mars en Goliath die jaarlijks tijdens de Katuit-ommegang verschijnen, maar vooral de tienjaarlijkse Ros Beiaardommegang. Mechelen: De Mechelse Ommegang met de reuzenfamilie (o.a. de Reus, de Reuzin en hun kinderen), die de hanswijkcavalcade volgt om de 25 jaar en de legendarische "Opsinjoorke". Brussel: De Brusselse reuzen, zoals Janneke en Mieke, die deel uitmaken van de eeuwenoude ommegangtraditie en de Meyboomplanting.
Vlaams immaterieel cultureel erfgoed De reuzen- en reuzencultuur van Vlaanderen werd op 10 juli 2015 erkend als immaterieel cultureel erfgoed door de Vlaamse overheid. Deze erkenning bevestigde het culturele belang van de reuzentraditie en onderstreepte de rol van de vereniging in het behoud en de promotie ervan.
De Canon van Vlaanderen bestaat uit zestig chronologisch geordende onderwerpen over de geschiedenis van Vlaanderen. Twee van de onderwerpen verwijzen naar reuzen, met name het Ros Beiaard van Dendermonde en onder De wereld in Vlaanderen, worden de reuzen van Borgerhout, samen met de nieuwe reuzen met verschillende culturele achtergronden, vermeld.
Aantallen
Reuzen LECA riep in 2011 een online reuzendatabank in het leven. Daarop konden reuzenbeheerders hun reuzen, rituelen en contactgegevens invullen. De databank hield rekening met de aanbevelingen van een voorafgaande focusgroep. In 2011 stonden er 571 reuzen online, ingevuld door 274 verschillende beheerders. Aangezien LECA vzw in 2019 gefuseerd is, maakt de reuzendatabank nu deel uit van Histories. Deze biedt anno 2026 een overzicht van meer dan 700 reuzen en reuzendragers in Vlaanderen. Volgens Top telde Vlaanderen ooit 1.500 reuzen.miniatuur|Banier van de Reuzengilde Geraardsbergen
Het inventaris in het standaardwerk "Reuzen in Vlaanderen" van de volkskundige Renaat Van der Linden telt 1766 reuzen die tussen 1389 en 1986 zijn ontstaan. Dit cijfer verklaart meteen het hardnekkige geloof dat er meer dan 1700 ‘levende’ reuzen in Vlaanderen zijn. In werkelijkheid ligt het aantal lager, naar schatting tussen de 800 en 1000. In 1977 publiceert Van der Linden, samen met Marcel Messiaen, in Oost-Vlaamse Zanten "Reuzen en reuzinnen in West-Vlaanderen. Proeve van inventaris en typologie”, met een inventaris van meer dan tachtig locaties en circa 335 reuzen. In 1980 komt "Reuzen en reuzinnen in Brabant" tot stand in samenwerking met Henri Vannoppen. Het bevat een inventaris van 182 reuzen en werd gepubliceerd in Brabantse Folklore. In december 1981 worden 1120 reuzen voorgesteld in "Reuzen en reuzinnen in Vlaamse Lokaliteiten en provincies" verschenen in Oost-Vlaamse Zanten. In een overzicht van alle Vlaamse provincies (zonder Vlaams-Brabant) vermeldt hij voor het jaar 1981 ongeveer 320 locaties waar meer dan 1000 reuzen ontstaan zijn.
Op basis van een inventaris van Tristan Sadones voor Het Reuzenhuis in Aat, zouden er in oktober 2025 ongeveer 3600 reuzen wereldwijd zijn, waarvan 1300 in Vlaanderen.
Reuzenbeheerders Provincie#Antwerpen22Limburg17Oost-Vlaanderen43Vlaams-Brabant30West-Vlaanderen - In 78 steden of gemeenten is er een of meer reuzenbeheerder(s). De gemeente Landen (Vlaams-Brabant) telt het meeste aantal reuzenbeheerders, met name zestien, aangezien ze een gilde opgericht hebben per reus.
Overzicht van reuzen in provincie Antwerpen
Stad Antwerpen
In Antwerpen gaat de reuzentraditie terug tot de veertiende eeuw. In 1534-1535 wordt niemand minder dan de hofschilder Pieter Coecke Van Aelst gevraagd om een grote stadsreus te ontwerpen. Deze stelt de reus Druon Antigoon voor, verwijzend naar de stadssage waaraan Antwerpen haar naam te danken heeft. In 1765 krijgt hij het gezelschap van een reuzin die aanvankelijk de Stadsmaagd voorstelt, maar al snel de naam Pallas Athena krijgt. Het nabijgelegen Borgerhout kiest in 1712 er eveneens voor om hun ommegang op te fleuren met reuzenfiguren. Maar de achttiende eeuw is geen goede tijd voor reuzen. Het is wachten tot de 20ste eeuw voor een nieuwe bloeitijd met grootse stoeten georganiseerd door de Academie en de rederijkerskamers (o.m. naar aanleiding van de Wereldtentoonstelling). Het Jaar van het Dorp betekent een nieuwe impuls voor de reuzenbouw. Ook het begin van de 21ste eeuw zet heel wat verenigingen in gang. In 2012 is er een ware babyboom aan reuzen, allemaal creatief gebouwd door lokale verenigingen. De stad telt dan een 90-tal reuzen die de diversiteit van de stad weerspiegelen. Vaste stoeten om deze reuzen te bewonderen zijn de Seminiviering in Antwerpen (maart), de Reuzenstoet van Deurne (september), de Reuskensstoet van Borgerhout (september), de Sinterklaasstoet in Berchem (november) en de vijfjaarlijkse Geitestoet in Wilrijk.
Borgerhout
De Reuskens van Borgerhout zijn vier zogenoemde reuzenhoofden (Spaans: cabezudos). Sinds 1712 gaat jaarlijks Borgerhoutse Reuzenstoet uit. Hun namen zijn Reus, Reuzin, Dolfijn en Kinnebaba. Ze wuiven en dansen op een triomf- of reuzenwagen, voortgetrokken door twee paarden. Vooraan staat de dansmeester en tevens dirigent van vijf muzikanten, welke op één rij achteraan de wagen zitten. In het midden van de wagen dansen de vier Borgerhoutse Reuskens. De Reuskens mogen in slechts zeer uitzonderlijke gevallen buiten Borgerhouts grondgebied treden.
Lier
De Lierse reuzenfamilie dateert uit de 15e eeuw: Goliath is de reuzenvader, hij beeldt de Filistijnse reus Goliath uit, die door de herdersjongen David vermoord wordt (bijbels verhaal). Goliath is 400 cm hoog en weegt 85 kg. De vrouw van Goliath is de Reuzin. De kamenierster is de huishoudhulp van de familie. De 3 kinderen van Goliath en de Reuzin zijn Kinnebaba (de bekendste, het is een moederskindje met een besnotterd gezicht en een rammelaar in zijn hand), Jannekebroer en Miekezuster. De grootouders van Kinnebaba, Jannekebroer en Miekezuster zijn Groteva en Grotemoe. Verder zijn er nog de 2 Moorkens. Enkele bekende wijkreuzen zijn Cor de Kluts, Wardje, Grimmara, Pallieter en Juffrouw Agnes.
De Lierse reuzen verzamelen in een reuzentrein die bestaat uit de Lierse stadsreuzen en de wijkreuzen. Met 21 reuzen is de Lierse reuzentrein de grootste en compleetste van Europa. Naast de reuzen omvat de reuzentrein nog vier fabeldieren (de kemel, de olifant, Ros Beiaard en sinds 2022 de Lierelei) en 3 praalwagens: leeuw met maagdenberg, de hellewagen en het schip van 's lands welvaren. Daarnaast vindt men ook nog huppelpaardjes en kleine attributen. Felix Timmermans noemde ze ooit "de kartonnen lijfwachten der grote feesten". Lang kwamen de reuzen jaarlijks buiten maar vanaf de 20e eeuw zijn hun optredens exclusiever geworden. Enkel bij grote feesten laten de reuzen zich nog zien, zoals het Sint-Gummarusfeesten (om de 25 jaar) en het eenmalige Lier 800 (800 jaar stadsrechten). Deze 'regel' werd in 2015 aangepast naar jaarlijks, 5-jaarlijks en 25-jaarlijks. Jaarlijks geeft dit 'de Groote Zondag', een wandeling met de historische reuzen door het centrum van Lier waar steeds andere gaststeden worden uitgenodigd. 5-jaarlijks is er een ommegang. 25-jaarlijks zijn het de Gummarusfeesten, in het geval van de reuzen is het dan 2 zondagen op rij een ommegang met heel veel toeters en bellen. Lees, randanimaties en optreden door heel de stad, die voor die dagen ondergedompeld wordt naar een middeleeuws Lier.
Turnhout De Turnhoutse reuzen zijn een groep van reuzenfiguren die deel uitmaken van de folkloristische traditie in Turnhout. De reuzenfamilie bestaat uit drie groepen van samen 42 reuzen en is daarmee een van de grootste reuzenclubs in Europa. De reuzenfamilie van Turnhout is een onderdeel van de Reuzen in Vlaanderen vzw, die de reuzencultuur in stand houdt in Vlaamse gemeenten. De stad kreeg in 2019 de eretitel van reusvriendelijke gemeente.
De reuzen worden beheerd door de Turnhoutse Reuzenclub vzw, een vereniging opgericht in 1975 die verantwoordelijk is voor het samenbrengen, onderhouden en presenteren van de reuzen tijdens culturele evenementen en stoeten in en buiten Turnhout.
Overzicht van reuzen in Brussel
De evolutie van de Brusselse reuzen en hun rol binnen de ommegangen en folkloristische tradities, in het bijzonder die van de Meyboom start reeds in 1799 toen de Broederschap van Sint-Laurentius de reuzen kocht van de kruisboogschuttersgilde en die van de Ommegang bij de verkoop van de reuzenschuur. In 1810 en 1811 nam de Société de Saint-Laurent met deze reuzen deel aan feestelijke ommegangen in Brussel ter ere van respectievelijk het huwelijk van Napoleon en de geboorte van diens zoon. Tijdens de Nederlandse periode verdwenen deze activiteiten en werden de oude ommegangsfiguren stedelijk bezit. Pogingen in de jaren 1830 om de reuzen opnieuw aan de broederschap toe te vertrouwen mislukten, waarna de stad ze bleef gebruiken bij de Meyboomstoet.
Uit onvrede hierover besloot de vereniging eigen reuzen te creëren, geïnspireerd op de oude ommegangsreuzen. Tegen 1868 verkeerden deze echter al in slechte staat, terwijl details over hun vorm en aantal onbekend blijven. Vlak voor de Eerste Wereldoorlog worden twee reuzen vermeld in de Meyboomommegang: een vrouw en een baby, vermoedelijk Meeke en Janneke. In de loop van de 20ste eeuw groeide deze reuzenfamilie verder met Bompa en Boma (tussen de wereldoorlogen), Rooske en Jefke (jaren 1950) en later Pitje de Champetter (1982).
In de jaren 1970 kregen de reuzen nieuwe kledij, waarbij historische verwijzingen naar vroegere stedelijke reuzen behouden bleven. In 2008 werd Janneke opnieuw voorgesteld als babyfiguur, in lijn met de traditie. Tijdens de Meyboomommegang begeleiden de witgeklede Poepedroegers de reuzen dansend door de straten, wat een essentieel onderdeel van het spektakel vormt. De groep neemt ook deel aan folkloristische evenementen in binnen- en buitenland.
De huidige reuzenfamilie omvat onder meer Jan, Meeke, Bompa, Boma, Rooske, Jefke, Pitje, Janneke en het kindfiguur Polleke, aangevuld met de Pietjes te Puut die de stoet begeleiden. Deze reuzen symboliseren zowel historische stadsfiguren als maatschappelijke waarden en gebeurtenissen. De blijvende inzet van de Gezellen van Sint-Laurentius voor deze traditie leidde in 2005 tot erkenning door UNESCO als immaterieel cultureel erfgoed. Hierdoor worden niet alleen de reuzen, maar ook de ommegangen en de Meyboomtraditie als geheel internationaal gewaardeerd.
Overzicht van reuzen in provincie Oost-Vlaanderen
Dendermonde