De parade van soevereiniteiten was een reeks verklaringen van soevereiniteit (in verschillende mate) door de republieken van de Sovjet-Unie en autonome eenheden binnen de republieken (autonome republieken, autonome oblasten en autonome districten (okroegen)) van 1988 tot 1991. In de verklaringen werd gesteld dat de bevoegdheden van de deelrepublieken op hun grondgebied voorrang hadden boven die van de centrale overheid, wat leidde tot de oorlog van de wetten tussen de centrale overheid en de deelrepublieken. Dit proces volgde op de afnemende greep op de macht van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie als gevolg van het beleid van demokratizatsiya en perestrojka onder Michail Gorbatsjov. Ondanks de pogingen van Gorbatsjov om de Unie in stand te houden via een Nieuw Unieverdrag in de vorm van de Unie van Soevereine Staten, verklaarden veel lidstaten al snel hun volledige onafhankelijkheid. Dit proces leidde tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.Suny, Ronald Grigor (1993), The Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union, Stanford University Press,
Geschiedenis
Sovjetrepublieken thumb|De Baltische Weg in Litouwen (23 augustus 1989), ook in Estland en Letland
De eerste sovjetrepubliek die op het hoogste niveau haar staatssoevereiniteit uitriep, was de Estse Socialistische Sovjetrepubliek op 16 november 1988. De andere 14 sovjetrepublieken zouden binnen 2 jaar en 1 maand daarop soortgelijke verklaringen van staatssoevereiniteit aannemen, met de goedkeuring van Gorbatsjovs regering in Moskou. Het was echter de Litouwse Socialistische Sovjetrepubliek die als eerste haar volledige onafhankelijkheid uitriep op 11 maart 1990, nadat oppositiebeweging Sąjūdis bij de parlementsverkiezingen van 24 februari 1990 een absolute meerderheid van zetels haalde in de Opperste Sovjet van Litouwen. Dit ging verder dan Gorbatsjovs regering bedoelde en Moskou stelde op 18 april een economische blokkade van Litouwen in om het onder druk te zetten deom onafhankelijkheidsverklaring weer in te trekken.
De blokkade deed schade aan beide partijen; de nieuw verkozen president Boris Jeltsin van de Russische SFSR (die zichzelf op 12 juni 1990 soeverein verklaarde) wilde de blokkade niet meer wilde handhaven en westerse mogendheden drongen er bij Litouwen op aan om hun onafhankelijkheidsverklaring voorlopig op te schorten. De Litouwse regering en Gorbatsjov kwamen tot een compromis om de onafhankelijkheid enkele maanden uit te stellen en te onderhandelen over de voorwaarden, waarna op 2 juli 1990 de economische blokkade werd opgeheven. Ondertussen hadden Letland en Estland zich op 4 respectievelijk 8 mei 1990 ook voorwaardelijk onafhankelijk verklaard, terwijl de andere sovjetrepublieken voorlopig niet verder gingen dan verklaringen van staatssoevereiniteit. De Oekraïense SSR verklaarde zich soeverein op 16 juli en tot slot op 15 december 1990 was de Kazachse SSR de laatste om zichzelf soeverein te verklaren.
Ondertussen had de regering-Gorbatsjov de situatie weer redelijk onder controle door een Nieuw Unieverdrag voor te stellen, waarin alle republieken soeverein zouden zijn en niet per se meer socialistisch hoefden te zijn. Zo konden ze toch open grenzen houden en de economische integratie behouden, terwijl iedere republiek intern haar eigen beleid kon voeren. Op 17 maart 1991 werd er een referendum in de gehele Sovjet-Unie gehouden (behalve de drie Baltische republieken), waarbij een ruime meerderheid in alle sovjetrepublieken instemde met dit Nieuwe Unieverdrag, dat derhalve op 20 augustus 1991 in werking zou moeten gaan. In de tussentijd verklaarde alleen de Georgische SSR zich op 9 april 1991 alsnog volledig onafhankelijk; de overige 11 sovjetrepublieken wachtten af.
Toen op 19–21 augustus 1991 een groep reactionaire communisten de Augustusstaatsgreep in Moskou pleegde om de inwerkingtreding van het Nieuwe Unieverdrag te voorkomen, was de hele Sovjet-Unie in rep en roer. De coupplegers wilden alle hervormingen terugdraaien en het Sovjet-leger (inclusief de soldaten van andere sovjetrepublieken daarin) ondergeschikt maken aan de Russische sovjetrepubliek. Hoewel de coup na twee dagen was afgeslagen, was de schade inmiddels geleden en gingen de resterende sovjetrepublieken over op volledige afscheiding. De Verchovna Rada nam op 24 augustus 1991 de Onafhankelijkheidsverklaring van Oekraïne aan, gevolgd door Belarus op 25 augustus en Moldavië op 27 augustus. De rest volgde in de maanden daarna tot en met 16 december 1991, waarna de Sovjet-Unie op 26 december 1991 formeel werd ontbonden door de Opperste Sovjet.
Autonome republieken en oblasten De Nachitsjevanse Autonome Socialistische Sovjetrepubliek, een niveau lager dan de sovjetrepublieken, verklaarde zich als eerste eenheid in de Sovjet-Unie volledig onafhankelijk op 19 januari 1990. Hoewel Hejdar Alijev, een prominent politicus in de Azerbeidzjaanse SSR die zelf uit Nachitsjevan kwam, erin slaagde om Nachitsjevan bij Azerbeidzjan te houden. Toen talrijke ASSR’s hun soevereiniteit uitriepen en zich tot Socialistische Sovjetrepublieken uitriepen, werden de artikelen 71 en 72 van de grondwet van de RSFSR uit 1978 op 24 mei 1991 gewijzigd om de autonome republieken als SSR’s te erkennen.Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР»Конституция РСФСР в редакции от 24 мая 1991 г. Op 3 juli werd de Grondwet verder gewijzigd om alle autonome gebieden, met uitzondering van de Joodse Autonome Oblast, tot socialistische republieken te verheffen.Закон РСФСР от 3 июля 1991 г."Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР в связи с преобразованием автономных областей в Советские Социалистические Республики в составе РСФСР"Конституция РСФСР в редакции от 3 июля 1991 г. Dit besluit was in strijd met artikel 85 van de grondwet van de USSR.Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 г.
Deze grootschalige afscheidingsbeweging heeft gediend als proeftuin voor diverse theorieën over afscheiding.Henry E. Hale (2000), "The Parade of Sovereignties: Testing Theories of Secession in the Soviet Setting", British Journal of Political Science Vol. 30, No. 1, pp. 31–56Emizet F. Kisangani, Vicki L. Hesli (januari 1995), "The Disposition to Secede: An Analysis of the Soviet Case", Comparative Political Studies vol. 27,
Chronologie Unie-republiek Verklaringstaatssoevereiniteit Naamswijziging Verklaring onafhankelijkheidvan de Sovjet-Unie Erkenning onafhankelijkheiddoor de Sovjet-UnieDe onafhankelijkheid van de Baltische republieken werd op 6 september 1991 erkend door de Staatsraad van de USSR. De overige republieken bleven formeel deel uitmaken van de USSR totdat de Raad van Republieken van de Opperste Sovjet van de USSR op 26 december 1991 een verklaring aannam waarin het einde van het bestaan van de USSR werd vastgesteld. Estse SSR 16 november 1988 8 mei 1990 6 september 1991Verklaring van de Staatsraad van de Sovjet-Unie van 6 september 1991 No 1-SC "Over de erkenning van de onafhankelijkheid van de Republiek Estland" Litouwse SSR 26 mei 198911 maart 1990 6 september 1991Verklaring van de Staatsraad van de Sovjet-Unie van 6 september 1991 No. 1-SC "Over de erkenning van de onafhankelijkheid van de Republiek Litouwen" Letse SSR 28 juli 1989 4 mei 1990 6 september 1991Verklaring van de Staatsraad van de Sovjet-Unie van 6 september 1991 No. 1-SC "Over de erkenning van de onafhankelijkheid van de Republiek Letland" 23 september 1989 18 oktober 1991Декларация Верховного Совета Азербайджанской Республики О восстановлении государственной независимости Азербайджанской Республики 26 december 1991 Georgische SSR 9 maart 1990 9 april 1991 26 december 1991Declaration of the Council of the Republics of the Supreme Soviet of the USSR of 26 december 1991 No. 142-N Russische SFSR 12 juni 1990 12 december 1991 26 december 1991 Oezbeekse SSR 20 juni 1990 1 september 1991 26 december 1991 Moldavische SSR 23 juni 1990 27 augustus 1991 26 december 1991 16 juli 1990 24 augustus 1991 26 december 1991 27 juli 1990 25 augustus 1991 26 december 1991 Turkmeense SSR 22 augustus 1990 27 oktober 1991 26 december 1991 23 augustus 1990 21 september 1991 26 december 1991 Tadzjiekse SSR 24 augustus 1990 9 september 1991 26 december 1991 25 oktober 1990Декларация о государственном суверенитете Казахской Советской Социалистической Республики 16 december 1991 26 december 1991 Kirgizische SSR 15 december 1990 31 augustus 1991 26 december 1991
* Categorie:Politiek in de Sovjet-Unie Categorie:Gebeurtenis in 1988 Categorie:Gebeurtenis in 1989 Categorie:Gebeurtenis in 1990 Categorie:Gebeurtenis in 1991 Categorie:Onafhankelijkheidsverklaring