Fort Hanwella was een fort aan de oever van de Kelani rivier in Sri Lanka, op ongeveer 30 kilometer van Colombo. Het werd halverwege de 17e eeuw gebouwd door de VOC ter bescherming van het kaneel producerende gebied tegen mogelijke invallen door het koninkrijk Kandy.
Fort miniatuur|Plattegrond van Fort Hangwelle. Fort Hanwella, destijds Hangwelle geschreven, stond op een hoge plek langs de rivier, op een strategische locatie van waar de route van en naar Kandy zowel over land als over water overzien werd. Voordien stond op dezelfde plek een Portugees fort, dat door de VOC versterkt werd en rond 1684 nog aanzienlijk aangepast. De korporaal en landmeter Johann Wolffgang Heydt beschreef het fort in 1736 als een sterk fort met twee hele en twee halve bastions en een 'hoefijzer'. Het hoefijzer was een middenbastion in de muur aan de rivierkant. Dit bastion had een maximum schootsveld vanwege de halve bastions op de nabijgelegen hoekpunten. Het ontwerp was hetzelfde als dat van Fort Calpentijn, maar met een licht gebogen muur, zodat een vijfhoek ontstond. De poort was in de zijkant van het middenbastion. Het fort had een hoge muur van lateriet met daarom heen een diepe, meestal droogstaande greppel. Een houten bruggetje gaf toegang tot de poort. Op de muur stond een houten klokkentoren, waarop een schildwacht ieder uur de klok luidde. Het fort had destijds een garnizoen van niet meer dan 40 á 50 man, gehuisvest in woningen rondom de binnenplaats, die beplant was met tamarindebomen. De officieren hadden een woning buiten het fort, vlak bij het dorp Hanwella.
Verderop langs de rivier had de VOC in de 17e eeuw nog twee fortjes: Sitawacke, van steen gebouwd, en Ruanwella, niet meer dan een palissade. Beide werden na 1684 verlaten toen Fort Hanwella versterkt werd. Nog verder weg waren Arandora en Bibiligama. Al in de jaren 1660 werden die veroverd door de koning van Kandy, Raja Singha II, in zijn strijd met Rijckloff van Goens, toen de bondgenoten tegen Portugal met elkaar in oorlog waren geraakt. Deze fortjes waren van weinig nut voor de VOC, zo diep in de jungle van het binnenland. Er is tegenwoordig niets meer van over.
Historie miniatuur|350x350px|De Kelani rivier tussen Colombo en het binnenland. Hangwelle ongeveer halverwege. Fort Hanwella lag op de route van Fort Colombo naar Kandy, in Heydts tijd vijf tot zeven uur reizen. De Kelani rivier kon hier overgestoken worden. Heydt maakte in 1736 als korporaal deel uit van de jaarlijkse diplomatieke missie naar Kandy, die hier altijd halt hield om de nacht door te brengen. Hetzelfde gold voor de gezantschappen vanuit Kandy.
Een zwak punt van het fort was het ontbreken van een waterput, zodat een belegering niet lang volgehouden kon worden zonder water uit de rivier te halen onder vijandelijk vuur. Toen begin 1761 tijdens het gouverneurschap van Jan Schreuder oorlog uitbrak tussen Kandy en de VOC werd Fort Hanwella belegerd door een leger van twintig à dertigduizend man. Nadat het fort zich op 23 maart overgaf werd het garnizoen vrijwel geheel uitgemoord. In het zuiden onderging het grensfort Katuwana hetzelfde lot, en ook Fort Matara aan de zuidkust ging verloren. Hier kon het garnizoen per schip naar Fort Galle evacueren. Daarna keerde het tij, maar pas in 1765 werd de situatie weer helemaal hersteld na de verovering van Kandy door gouverneur Van Eck. Teruggave door Kandy van de uit Fort Hanwella meegenomen kanonnen was een van de vredesvoorwaarden.
Ook na de overname van Ceylon door de Britten in 1795 brak er oorlog uit met Kandy. In november 1803 werd Fort Hanwella opnieuw door een leger uit Kandy belegerd, totdat hulptroepen uit Colombo onder kapitein William Pollard het konden ontzetten. Al vroeg in de 19e eeuw raakte het fort in onbruik. Vermoedelijk rond 1800 werd op deze plek het Hanwella Rest House gebouwd, vlak bij de Hanwella Bridge waar ooit de doorwaadbare plaats was. Wellicht is daarbij gebruik gemaakt van bestanddelen van het fort. Van het fort zelf is behalve een deel van de gracht niets meer over.
Galerij
Categorie:Fort in Sri Lanka Hanwella Categorie:Geschiedenis van Sri Lanka